വൈശ്യസ്തൃതീയവര്ണോ വാ ശൂദ്രോ വാ സത്യമുച്യതാമ്। തപഃ സത്യാത്മകം നിത്യം സ്വര്ഗലോകപരിഗ്രഹേ
'അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നാമത്തെ വർണ്ണമായ വൈശ്യനോ, അല്ലെങ്കിൽ ശൂദ്രനോ? സത്യമായി പറയണം. തപസ്സു എന്നും സത്യസ്വഭാവമുള്ളതും, സ്വർഗ്ഗലോകം നേടുന്നതിനുള്ളതുമാണ്.'
സാത്വികം രാജസം ചൈവ തച്ച സത്യാത്മകം തപഃ। ജഗദുപകാരഹേതുര്ഹി സൃഷ്ടം തദ്വൈ വിരിംചിനാ
'സാത്വികവും രാജസവുമായ തപസ്സുകൾ എല്ലാം സത്യസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ലോകത്തിന് ഉപകാരമാകാൻ ബ്രഹ്മാവു തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്.'
രൌദ്രം ക്ഷത്രിയതേജോജം തത്തു രാജസമുച്യതേ। പരസ്യോത്സാദനാര്ഥായ തച്ചാസുരമുദാഹൃതമ്
'ക്ഷത്രിയരുടെ ഭയങ്കരമായ ശക്തി രാജസസ്വഭാവമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവരെ ഇല്ലാതാക്കാനാണ് അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം, അതിനാൽ അതിനെ അസുരസ്വഭാവം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.'
അംഗാനി നിഹ്നുതേ യോ വാ അസൃഗ്ദിഗ്ധാനി ഭാഗശഃ। പംചാഗ്നിംസാധയേദ്വാപി സിദ്ധിം വാ മൃത്യുമേവ വാ
'തന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ രക്തം പുരണ്ട നിലയിൽ മറയ്ക്കുന്നവനും, അഞ്ചു അഗ്നികളിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്നവനും, വിജയമോ മരണമോ നേടുന്നവനും—'
ആസുരോ ഹ്യേഷ തേ ഭാവോ ന ച മേ ത്വം ദ്വിജോ മതഃ। സത്യം തേ വദതഃ സിദ്ധിരനൃതേ നാസ്തി ജീവിതമ്
നിന്റെ ഈ സ്വഭാവം അസുരസ്വഭാവമാണ്; നീ എനിക്ക് ഒരു ദ്വിജൻ എന്ന് തോന്നുന്നില്ല. സത്യം പറയുന്നവന് വിജയമുണ്ട്; കള്ളം പറയുന്നവന് ജീവൻ പോലും ഇല്ല.
തസ്യ തദ്ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ രാമസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ। അവാക്ശിരാസ്തഥാ ഭൂതോ വാക്യമേതദുവാച ഹ
കഴിവിലും പ്രവർത്തിയിലും കുഴപ്പമില്ലാത്ത രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, തല താഴ്ത്തി നിന്നവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
സ്വാഗതം തേ നൃപശ്രേഷ്ഠ ചിരാദ്ദൃഷ്ടോസി രാഘവ। പുത്രഭൂതോസ്മി തേ ചാഹം പിതൃഭൂതോസി മേനഘ
രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവാ, നീയെനിക്ക് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞാണ് കാണാൻ കഴിഞ്ഞത്. ഞാൻ നിന്റെ മകനുപോലെയാണ്; നീ എനിക്ക് പിതാവുപോലെയാണ്, പാപരഹിതനേ.
അഥവാ നൈതദേവം ഹി സര്വേഷാം നൃപതിഃ പിതാ। സത്വമര്ച്യോഽസി ഭോ രാജന്വയം തേ വിഷയേ തപഃ
അല്ലെങ്കിൽ, എല്ലാവർക്കും രാജാവ് പിതാവാണ്. രാജാവേ, നീ ആരാധനാർഹനാണ്; നിന്റെ രാജ്യത്താണ് ഞങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്.
ചരാമസ്തത്രഭാഗോസ്തി പൂര്വം സൃഷ്ടഃ സ്വയംഭുവാ। ന ധന്യാഃ സ്മോ വയം രാമ ധന്യസ്ത്വമസി പാര്ഥിവ
ഞങ്ങൾ ഇവിടെ താമസിക്കുന്നു; ഈ ഭാഗം ആദിയിൽ സ്വയംഭുവായ ദൈവം സൃഷ്ടിച്ചതാണ്. രാമാ, ഞങ്ങൾ ഭാഗ്യശാലികൾ അല്ല; നീയാണ് സത്യത്തിൽ ഭാഗ്യവാൻ, മഹാരാജാവേ.
യസ്യ തേ വിഷയേ ഹ്യേവം സിദ്ധിമിച്ഛംതി താപസാഃ। തപസാ ത്വം മദീയേന സിദ്ധിമാപ്നുഹി രാഘവ
നിന്റെ രാജ്യത്താണ് തപസ്സുകാർ ഇങ്ങനെ സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. എന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി, രാഘവാ, നീ സിദ്ധി നേടട്ടെ.
യദേതദ്ഭവതാ പ്രോക്തം യോനൌ കസ്യാം തു തേ തപഃ। ശൂദ്രയോനിപ്രസൂതോഹം തപ ഉഗ്രം സമാസ്ഥിതഃ
നീ ചോദിച്ചതുപോലെ, ഞാൻ ഏത് ജന്മത്തിലാണ് തപസ്സു ചെയ്തതെന്ന് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഞാൻ ഒരു ശൂദ്രയോനിയിൽ ജനിച്ചവനാണ്; കഠിനമായ തപസ്സാണ് ഞാൻ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.
ദേവത്വം പ്രാര്ഥയേ രാമ സ്വശരീരേണ സുവ്രത। ന മിഥ്യാഹം വദേ ഭൂപ ദേവലോകജിഗീഷയാ
രാമാ, ഈ ശരീരത്തോടുകൂടി ദൈവപദവി നേടാനാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. രാജാവേ, ഞാൻ കള്ളം പറയുന്നില്ല; ദേവലോകം നേടാനാണ് എന്റെ ആഗ്രഹം.
ശൂദ്രം മാം വിദ്ധി കാകുത്സ്ഥ ശംബൂകം നാമ നാമതഃ। ഭാഷതസ്തസ്യ കാകുത്സ്ഥഃ ഖഡ്ഗം തു രുചിരപ്രഭം
കാകുത്സ്ഥാ, എന്നെ ശൂദ്രനായി അറിയുക; എന്റെ പേര് ശംഭൂകനാണ്. അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ തന്റെ ദീപ്തിയുള്ള വാൾ എടുത്തു.
നിഷ്കൃഷ്യ കോശാദ്വിമലം ശിരശ്ചിച്ഛേദ രാഘവഃ। തസ്മിന്ശൂദ്രേ ഹതേ ദേവാഃ സേന്ദ്രാശ്ചാഗ്നിപുരോഗമാഃ
അവൻ വാളിനെ കൊശത്തിൽ നിന്ന് എടുത്ത്, രാഘവൻ ശംഭൂകന്റെ തല വെട്ടി. ആ ശൂദ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരും
സാധുസാധ്വിതി കാകുത്സ്ഥം പ്രശശംസുര്മുഹുര്മുഹുഃ। പുഷ്പവൃഷ്ടിശ്ച മഹതീ ദേവാനാം സുസുഗംധിനീ
'നന്നായി ചെയ്തു, നന്നായി ചെയ്തു' എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും കാകുത്സ്ഥനെ പ്രശംസിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ മനോഹരമായ സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പവൃഷ്ടി വന്നു.
ആകാശാദ്വിപ്രമുക്താ തു രാഘവം സര്വതോകിരത്। സുപ്രീതാശ്ചാബ്രുവന്ദേവാ രാമം വാക്യവിദാംവരമ്
ആ പുഷ്പങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ് രാഘവനെ ചുറ്റും പടർന്നു. സന്തോഷത്തോടെ ദേവന്മാർ വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള രാമനോട് പറഞ്ഞു:
സുരകാര്യമിദം സൌമ്യ കൃതം തേ രഘുനംദന। ഗൃഹാണ ച വരം രാമ യമിച്ഛസി മഹാവ്രത
'രഘുനന്ദനാ, ഈ ദൈവികകാര്യമാണ് നീ നിർവഹിച്ചത്. മഹാവ്രതനേ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം സ്വീകരിക്കൂ.'
ത്വത്കൃതേന ഹി ശൂദ്രോഽയം സശരീരോഽഭ്യഗാദ്ദിവം। ദേവാനാം ഭാഷിതം ശ്രുത്വാ രാഘവഃ സുസമാഹിതഃ
നിന്റെ പ്രവർത്തിയാൽ ഈ ശൂദ്രൻ ശരീരത്തോടുകൂടി സ്വർഗത്തിലേക്ക് എത്തി. ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാഘവൻ മനസ്സിൽ സമാധാനത്തോടെ,
ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം സഹസ്രാക്ഷം പുരംദരമ്। യദി ദേവാഃ പ്രസന്നാ മേ വരാര്ഹോ യദി വാപ്യഹമ്
കൈകൂപ്പി ആയിരം കണ്ണുള്ള പുരന്ദരനോട് പറഞ്ഞു: 'ദേവന്മാർ എനിക്ക് സന്തുഷ്ടരാണെങ്കിൽ, ഞാൻ വരം അർഹനാണെങ്കിൽ—'
കര്മണാ യദി മേ പ്രീതാ ദ്വിജപുത്രഃ സ ജീവതു। വരമേതദ്ധി ഭവതാം കാംക്ഷിതം പരമം ഹി മേ
'നിന്റെ ദയയാൽ, എന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ ദേവന്മാർ സന്തോഷിച്ചാൽ, ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ മകൻ ജീവിക്കട്ടെ. ഇതാണ് ഞാൻ നിങ്ങൾക്കൊക്കെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പരമവരമാണ്.'
മമാപരാധാദ്ബാലോഽസൌ ബ്രാഹ്മണസ്യൈകപുത്രകഃ। അപ്രാപ്തകാലഃ കാലേന നീതോ വൈവസ്വത ക്ഷയമ്
'എന്റെ പാപം കൊണ്ടാണ് ആ ബാലൻ, ബ്രാഹ്മണന്റെ ഏകമകൻ, സമയത്തിന് മുമ്പ് കാലൻ കൊണ്ടു യമലോകത്തേക്ക് പോയത്.'
തം ജീവയത ഭദ്രം വോ നാനൃതീ സ്യാമഹം ഗുരോഃ। ദ്വിജസ്യ സംശ്രുതോ ഹ്യര്ഥോ ജീവയിഷ്യാമി തേ സുതമ്
'അവനെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിക്കൂ, നിങ്ങൾക്ക് ആശംസകൾ. ഗുരുവിനോട് ഞാൻ കള്ളം പറയുന്നവനാകരുതേ. ബ്രാഹ്മണന്റെ അപേക്ഷ കേട്ടിരിക്കുന്നു; ഞാൻ നിന്റെ മകനെ ജീവിപ്പിക്കും.'
മദീയേനായുഷാ ബാലം പാദേനാര്ദ്ധേന വാ സുരാഃ। ജീവേദയം വരോ മഹ്യം വരകോട്യധികോ വൃതഃ
എന്റെ ആയുസ്സിൽ നിന്ന്, ദേവന്മാരേ, അർദ്ധം പോലും ഞാൻ ഈ ബാലന് നൽകുന്നു; ഇതാണ് ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന വരം, അനേകം വരങ്ങൾക്കാൾ വലിയതായത്.
രാഘവസ്യ തു തദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ വിബുധസത്തമാഃ। പ്രത്യൂചുസ്തേ മഹാത്മാനം പ്രീതാഃ പ്രീതിസമന്വിതാഃ
രാഘവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ദേവന്മാർ, സന്തോഷത്തോടും സ്നേഹത്തോടും കൂടി ആ മഹാത്മാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
നിര്വൃതോ ഭവ കാകുത്സ്ഥ ബ്രാഹ്മണസ്യൈകപുത്രകഃ। ജീവിതം പ്രാപ്തവാന്ഭൂയഃ സമേതശ്ചാപി ബംധുഭിഃ
കാകുത്സ്ഥൻ, നീ മനസ്സു ശാന്തനാക്കൂ; ബ്രാഹ്മണന്റെ ഏകപുത്രൻ വീണ്ടും ജീവൻ ലഭിച്ച് ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
യസ്മിന്മുഹൂര്തേ കാകുത്സ്ഥ ശൂദ്രോയം വിനിപാതിതഃ। തസ്മിന്മുഹൂര്തേ സഹസാ ജീവേന സമയുജ്യത
കാകുത്സ്ഥൻ, ഈ ശൂദ്രൻ വീണു കിടന്ന അതേ നിമിഷം, അവൻ വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ചു.
സ്വസ്തി പ്രാപ്നുഹി ഭദ്രം തേ സാധയാമഃ പരംതപഃ। അഗസ്ത്യസ്യാശ്രമപദേ ദ്രഷ്ടാരഃ സ്മ മഹാമുനിമ്
നിനക്ക് ക്ഷേമം ലഭിക്കട്ടെ, നിനക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനേ; ഇനി ഞങ്ങൾ അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മഹാമുനിയെ കാണാൻ പോകുന്നു.
സ തഥേതി പ്രതിജ്ഞായ ദേവാനാം രഘുനംദനഃ। ആരുരോഹ വിമാനം തം പുഷ്പകം ഹേമഭൂഷിതമ്
അങ്ങനെ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, രഘുനന്ദനൻ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി.
പുലസ്ത്യ ഉവാച। തതോ ദേവാഃ പ്രയാതാസ്തേ വിമാനൈര്ബഹുഭിസ്തദാ। രാമോപ്യനുജഗാമാശു കുംഭയോനേസ്തപോവനമ്
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ ദേവന്മാർ പല വിമാനങ്ങളിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു; രാമനും ഉടൻ കുമ്പജന്മാവിന്റെ തപോവനത്തിലേക്ക് പിന്തുടർന്നു.
ഉക്തം ഭഗവതാ തേന ഭൂയോപ്യാഗമനം ക്രിയാഃ। പൂര്വമേവ സഭായാം ച യോ മാം ദ്രഷ്ടും സമാഗതഃ
ഭഗവാൻ നേരത്തെ തന്നെ അവനോട് വീണ്ടും വരാനും കര്മ്മങ്ങൾ നടത്താനും പറഞ്ഞിരുന്നു; മുമ്പ് സഭയിൽ അവൻ എന്നെ കാണാൻ വന്നിരുന്നു.