നിര്വാപം സഘൃതം ദേയം ദക്ഷിണാസംയുതം തദാ । ദേയം വിപ്രായ വിധിവദൃഷീണാം പ്രീയതാം പ്രതി
നെയ്യോടുകൂടിയ ഹോമം, ദക്ഷിണയും ചേർത്ത് അർപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണനു നിയമപ്രകാരം അതു നൽകണം, ഋഷിമാർ സന്തോഷം നേടാൻ.
കഥാം ശ്രുത്വാ വിധാനേന കൃത്വാ ചൈവ പ്രദക്ഷിണാമ് । ധൂപം ദീപം ച നൈവേദ്യമര്ഘ്യം ദദ്യാത്പൃഥക്പൃഥക്
കഥ ശ്രവിച്ച്, വിധിപ്രകാരം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തശേഷം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം, അർഘ്യം എന്നിവ ഓരോന്നായി അർപ്പിക്കണം.
ഋഷയഃ സംതു മേ നിത്യം വ്രതസംപൂര്ണകാരിണഃ । പൂജാം ഗൃഹ്ണംതു മദ്ദത്താം ഋഷിഭ്യോഽസ്തു നമോനമഃ
എന്റെ വ്രതപാലനത്തിൽ ഋഷിമാർ എപ്പോഴും തൃപ്തരാകട്ടെ. ഞാൻ സമർപ്പിക്കുന്ന പൂജ അവർ സ്വീകരിക്കട്ടെ; ഋഷിമാർക്ക് നമസ്കാരം.
പുലസ്ത്യഃ പുലഹശ്ചൈവ ക്രതുഃ പ്രാചേതസസ്തഥാ । വസിഷ്ഠമരിചാത്രേയാ അര്ഘം ഗൃഹ്ണംതു വോ നമഃ
പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, ക്രതു, പ്രാചേതസൻ, വസിഷ്ഠൻ, മരീചി, അത്രി—നിങ്ങൾ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കണമേ; നിങ്ങൾക്ക് നമസ്കാരം.
ഏവം പൂജാ പ്രകര്ത്തവ്യാ ധൂപൈര്ദീപൈര്മനോരമൈഃ । പിതൄണാം ജായതേ മുക്തിഃ കൃതസ്യാസ്യ പ്രഭാവതഃ
ഇങ്ങനെ മനോഹരമായ ധൂപവും ദീപവും ഉപയോഗിച്ച് ഈ പൂജ നടത്തണം. ഇതിന്റെ ഫലത്തിലൂടെ പിതാക്കന്മാർക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കും.
പൂര്വകര്മവിപാകേന രജസാ ദോഷഭാവതഃ । കൃതം ഹ്യേവം തു ഭോ വത്സ മുക്തിസ്തസ്യ ന സംശയഃ
മുന്പത്തെ കര്മ്മഫലത്താലും, മനസ്സിലെ ആസക്തിയാലും ദോഷങ്ങള് ഉണ്ടാകാം; പക്ഷേ, ഈ പൂജ ഇങ്ങനെ ചെയ്താല് അവന് നിര്ബന്ധമായി മോക്ഷം നേടും, ഇതില് സംശയമില്ല.
തദ്വ്രതം ച കൃതം തേന മുക്ത്യര്ഥം പിതൃഹേതവേ । തേ ഗതാ മുക്തിമാര്ഗേണ ആശീര്വാദപരായണാഃ
അവന് മോക്ഷത്തിനും പിതാക്കന്മാരുടെ ഗുണത്തിനുമായി ആ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; അവര് അനുഗ്രഹങ്ങള് പ്രാപിച്ചവരായി മോക്ഷമാര്ഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ഋഷിപംചമീവ്രതം പുണ്യം വിപ്രായ പരികീര്തിതമ് । യേ കുര്വംതി നരശ്രേഷ്ഠാസ്തേ ജ്ഞേയാഃ പുണ്യഭാഗിനഃ
പുണ്യമായ ഋഷിപഞ്ചമി വ്രതം ബ്രാഹ്മണന് വേണ്ടി പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മനുഷ്യമഹന്മാരെ ഭാഗ്യശാലികളായി കരുതണം.
യേ കുര്വംതി നരശ്രേഷ്ഠ ഋഷിവ്രതമനുത്തമമ് । ഭുക്ത്വാത്ര ഭോഗാന്വിപുലാന്യാംതി വിഷ്ണോഃ പദം തു തേ
ഋഷിവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠന്മാര് ഇവിടെ ധാരാളം സുഖങ്ങള് അനുഭവിച്ച ശേഷം വിഷ്ണുവിന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കും.
ഇതിശ്രീപാദ്മേമഹാപുരാണേ പംചപംചാശത്സാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാമുത്തരഖംഡേ ഉമാപതിനാരദ। സംവാദേ ഋഷിപംചമീവ്രതംനാമ സപ്തസപ്തതിതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ പദ്മ മഹാപുരാണത്തിലെ ഉത്തരഖണ്ഡത്തില് ഉമാപതിയും നാരദനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തില് 'ഋഷിപഞ്ചമി വ്രതം' എന്ന എഴുപത്തിയേഴാമത്തദ്ധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച- ഗംഗായാശ്ചൈവ മാഹാത്മ്യം പുനര്വദ മഹാമതേ । യച്ഛ്രുത്വാ മുനയഃ സര്വേ വീതരാഗാഃ പുനഃ പുനഃ
പാര്വ്വതി ചോദിച്ചു: മഹാമനസാ, ഗംഗയുടെ മഹത്വം വീണ്ടും പറയൂ. അതു കേട്ടാല് എല്ലാ മുനികളും വീണ്ടും വീണ്ടും ആസക്തിമുക്തരാവുന്നു.
മാഹാത്മ്യം കീദൃശം ചൈവ തസ്യാഃ സര്വേശ്വര പ്രഭോ । ഉത്പത്തിശ്ച ശ്രുതാ പൂര്വം മഹിമാ ന ശ്രുതോ മയാ । ത്വമാദ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ത്വം ദേവശ്ച സനാതനഃ
സകലത്തിന്റെയും അധിപനായ പ്രഭുവേ, അവളുടെ മഹത്വം എങ്ങനെയാണെന്ന് പറയൂ. ജന്മം മുന്പ് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, പക്ഷേ മഹിമ എനിക്കറിയില്ല. നീ എല്ലാ ജീവികളിലും ആദ്യനും ശാശ്വതദൈവവുമാണ്.
മഹാദേവ ഉവാച- ബൃഹസ്പതിസമം ബുദ്ധ്യാ ശക്രതുല്യപരാക്രമമ് । ശരതല്പഗതം ഭീഷ്മം ഋഷയോ ദ്രഷ്ടുമായയുഃ
മഹാദേവന് പറഞ്ഞു: ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ ബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ വീര്യവും ഉള്ള മുനികള് അമ്പുകളുടെ കിടക്കയില് കിടക്കുന്ന ഭീഷ്മനെ കാണാന് വന്നു.
അത്രിര്വസിഷ്ഠശ്ച ഭൃഗുഃ പുലസ്ത്യഃ പുലഹഃ ക്രതുഃ । അംഗിരാവഗൌതമോഽഗസ്ത്യഃ സുമതിസ്ത്വാപുരാത്മവാന്
അത്രി, വസിഷ്ഠന്, ഭൃഗു, പുലസ്ത്യന്, പുലഹന്, ക്രതു, അങ്കിരാസ്, ഗൗതമന്, അഗസ്ത്യന്, സുമതി, ആത്മനിയമം പാലിക്കുന്നവന് എന്നിവരും എത്തി.
വിശ്വാമിത്രഃ സ്ഥൂലശിരാഃ സര്വജ്ഞഃ പ്രമഥാധിപഃ । രൈഭ്യോ ബൃഹസ്പതിര്വ്യാസഃ പാവനഃ കശ്യപോ ധ്രുവഃ
വിശ്വാമിത്രന്, സ്ഥൂലശിരാസ്, സകലജ്ഞന്, പ്രമഥാധിപന്, റൈഭ്യന്, ബൃഹസ്പതി, വ്യാസന്, പാവനന്, കശ്യപന്, ധ്രുവന് എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ദുര്വാസാ ജമദഗ്നിശ്ച മാര്കംഡേയോഽഥ ഗാലവഃ । ഉശനാഥ ഭരദ്വാജഃ ക്രതുരാസ്തീക ഏവ ച
ദുര്വാസന്, ജമദഗ്നി, മാര്ക്കണ്ടേയന്, ഗാലവന്, ഉശനസ്, ഭരദ്വാജന്, ക്രതു, ആസ്തീകന് എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സ്ഥൂലാക്ഷഃ സര്വലോകാക്ഷഃ കണ്വോ മേധാതിഥിഃ കുശഃ । നാരദഃ പര്വതശ്ചൈവ സുധന്വാ ച്യവനോ ദ്വിജഃ
സ്ഥൂലാക്ഷന്, സര്വ്വലോകാക്ഷന്, കണ്വന്, മേധാതിഥി, കുശന്, നാരദന്, പര്വ്വതന്, സുധന്വ, ദ്വിജനായ ച്യവനന് എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
മതിഭൂര്ഭുവനോ ധൌമ്യഃ ശതാനംദോകൃതവ്രണഃ । ജാമദഗ്ന്യോഽഥ രാമശ്ച ഋചീകശ്ചൈവമാദയഃ
മതിഭൂ, ഭൂവന, ധൗമ്യന്, ശതാനന്ദന്, കൃതവ്രണന്, ജാമദഗ്ന്യന്, രാമന്, ഋചീകന് തുടങ്ങിയവര് അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
താന്പ്രണമ്യ യഥാന്യായം ധര്മപുത്രഃ സഹാനുജഃ । പൂജയാമാസ വിധിവജ്ജഗത്പൂജ്യാംസ്തു തേജസഃ
അവര്ക്കെല്ലാം യഥാക്രമം വന്ദനം നടത്തി, ധര്മപുത്രന് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ലോകത്തില് ആരാധനാര്ഹരായ അവരെ വിധിപ്രകാരം ആരാധിച്ചു.
തേ പൂജിതാ മഹാത്മാനഃ സുഖാസീനാസ്തപോധനാഃ । ഭീഷ്മാശ്രിതാഃ കഥാശ്ചക്രുര്ദിവ്യധര്മാശ്രിതാസ്തഥാ
ആ മഹാത്മാക്കളായ തപസ്സുകാരെ ആരാധിച്ച ശേഷം, അവര് സുഖമായി ഇരുന്നു; ഭീഷ്മനോടൊപ്പം ദിവ്യധര്മത്തില് ആധാരമാക്കിയുള്ള കഥകളില് ഏര്പ്പെട്ടു.
കഥാംതേ തു തതസ്തേഷാം ഋഷീണാം ഭാവിതാത്മനാമ് । പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭീഷ്മം പപ്രച്ഛേദം യുധിഷ്ഠിരഃ
കഥകള് അവസാനിച്ചപ്പോള്, ഭാവിതമനസ്സുള്ള ആ മുനികള് ഭീഷ്മന് മുന്നില് തലകുനിഞ്ഞ് വന്ദിച്ചു; പിന്നീട് യുദ്ധിഷ്ഠിരന് അവനോട് ചോദിച്ചു.
യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- കേ ദേശാസ്തു മഹാപുണ്യാഃ കേ ശൈലാഃ കേഽപിചാശ്രമാഃ । സേവ്യാ ധര്മാര്ഥിഭിര്നിത്യം തന്മേ ബ്രൂഹി പിതാമഹ
യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ചോദിച്ചു: ഏതാണ് ഏറ്റവും പുണ്യമുള്ള ദേശങ്ങള്, ഏതാണ് പര്വ്വതങ്ങള്, ഏതാണ് ആശ്രമങ്ങള്? ധര്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവര് എപ്പോഴും സേവിക്കേണ്ടത് ഏതാണ്? അച്ഛാ, ദയവായി അതെനിക്ക് പറയൂ.
ഭീഷ്മ ഉവാച- അത്രൈവോദാഹരംതീമമിതിഹാസം നരോത്തമ । ശിലോംഛവൃത്തേഃ സംവാദം സിദ്ധസ്യ ച യുധിഷ്ഠിര
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: മഹാനുഭാവനായ യുദിഷ്ഠിരാ, ഇവിടെ ഒരു പുരാതനകഥ പറയാറുണ്ട് — ഉഞ്ചവൃത്തി ആചരിച്ചിരുന്ന ഒരു മഹാത്മാവും, സിദ്ധനുമായ ഒരാളും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം.
കശ്ചിത്സിദ്ധഃ പരിക്രമ്യ സമസ്താം പൃഥിവീമിമാമ് । ഉംഛവൃത്തേഃ ശിബേരാജന്ഗൃഹം പ്രാപ്തോ മഹാത്മനഃ
ഒരു സിദ്ധൻ, ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിച്ച ശേഷം, ഉഞ്ചവൃത്തി ആചരിച്ചിരുന്ന മഹാത്മാവായ ശിബിയുടെ വീട്ടിൽ എത്തി.
ആത്മവിദ്യാസു തത്വജ്ഞഃ സര്വദാ സ ജിതേംദ്രിയഃ । രാഗദ്വേഷപരിത്യക്തഃ കുശലീ ജ്ഞാനകര്മസു
അവൻ ആത്മവിദ്യകളിൽ നിപുണനും, സത്യം അറിയുന്നവനും, എപ്പോഴും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവനും, ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും വിട്ടവനും, ജ്ഞാനത്തിലും കര്മ്മത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനുമായിരുന്നു.
വൈഷ്ണവേഷു സദാ ശ്രേഷ്ഠോ വിഷ്ണുധര്മപരായണഃ । അനിംദകോ വൈഷ്ണവാനാം സദാ ധര്മപരായണഃ
അവൻ എപ്പോഴും വൈഷ്ണവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും, വിഷ്ണുഭക്തിയിലേർപ്പെട്ടവനും, വൈഷ്ണവന്മാരെ ഒരിക്കലും അപമാനിക്കാത്തവനും, എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമായിരുന്നു.
യോഗാഭ്യാസരതോ നിത്യം ശംഖചക്രവിധാരകഃ । ത്രികാലപൂജാ തത്വജ്ഞഃ ശ്രീകംഠേഽനുരതഃ സദാ
അവൻ എപ്പോഴും യോഗാഭ്യാസത്തിൽ താല്പര്യവുമുള്ളവനും, ശംഖും ചക്രവും ധരിച്ചവനും, സത്യം അറിയുന്നവനും, ശ്രീകണ്ഠനിൽ എപ്പോഴും ഭക്തിയുള്ളവനും, ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പൂജ ചെയ്യുന്നവനുമായിരുന്നു.
വേദവിദ്യാസു വിദുഷോ ധര്മാധര്മവിചാരകഃ । വേദപാഠവ്രതോ നിത്യം നിത്യം ചാതിഥിപൂജകഃ
വേദങ്ങളിലും അതിന്റെ ശാഖകളിലും നിപുണനും, ധർമ്മവും അധർമ്മവും തിരിച്ചറിയുന്നവനും, ദിവസേന വേദപാരായണത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവനും, എപ്പോഴും അതിഥികളെ ആദരിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു.
സതീര്ഥമതിയുക്തസ്തു ശിലോംഛേഷു സ്ഥിതഃ സദാ । ചതുര്വേദേഷു യദ്ധ്യാനം ഗീതം യദ്യത്സ്വയംഭുവാ
ഉഞ്ചവൃത്തി ആചരിക്കുന്നവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടവനും, തിര്ഥയാത്രയിൽ മനസ്സുള്ളവനും, സ്വയംഭുവായവൻ നാലു വേദങ്ങളിൽ പാടിയതെല്ലാം ധ്യാനിച്ചവനുമായിരുന്നു.
തത്സര്വം സ ച ജാനാതി ദ്വിജോ വിഷ്ണുസ്വരൂപധൃക് । നാനാധര്മാര്ഥവിശദോ ഹ്യവ്യയേഷ്ടമതിഃ സദാ
വിഷ്ണുസ്വരൂപം ധരിച്ച ആ ദ്വിജൻ, നാലു വേദങ്ങളിൽ ഉള്ള ധ്യാനവും ഗീതവും എല്ലാം അറിയുന്നവനും, വിവിധ ധർമ്മാർത്ഥ കാര്യങ്ങളിൽ വ്യക്തതയുള്ളവനും, അവ്യയത്തിൽ മനസ്സു നിശ്ചയിച്ചവനുമായിരുന്നു.