ഒരു മനുഷ്യൻ ദൈവങ്ങളുടെ സാനിധ്യത്തിൽ, ദ്വിജന്മാരുടെ സാനിധ്യത്തിൽ, അർപ്പണങ്ങൾ നൽകുമ്പോൾ, അവന്റെ പിതൃങ്ങൾ അവനെ ജീവിതം മുഴുവൻ സന്തോഷത്തോടെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; അർപ്പണങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ സംശയമില്ലാതെ മോചനമാകുന്നു. ഒരാൾ ജാഗരൂകമായിരിക്കുകയോ, അശ്രദ്ധയോടെ ആയിരിക്കുകയോ, അപ്രതീക്ഷിതമായി വന്നുപോകുകയോ, ഭക്തിയില്ലാതെ പോലും കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. ദാനശീലമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ സത്വത്തിൽ സന്തോഷവാന്മാരാകുന്നു; സത്യദർശികൾ സംയമം, ആത്മനിയന്ത്രണം, ശാസന എന്നിവയെ മഹത്വം നൽകുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കു സംയമം എന്നത് ശാശ്വതധർമ്മമാണ്; സംയമം പ്രകാശം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു, ശുദ്ധമായ സംയമം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്. സംയമം വഴി ഒരാൾ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു, പ്രകാശവാനാകുന്നു; ലോകത്തിൽ എത്രയോ ശാസനകളും, എല്ലാ ശുഭകർമ്മങ്ങളും സംയമത്തിൽ നിന്ന് വളരുന്നു. സംയമം യാഗഫലങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; തപസ്സ്, യാഗം, ദാനം — ഇവയെല്ലാം സംയമത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. സംയമമില്ലാത്തവനു കാടിൽ പോയാലും, സംയമമുള്ളവനു ആശ്രമത്തിൽ പോയാലും എന്ത് പ്രയോജനം? സംയമമുള്ളവൻ എവിടെയുണ്ടായാലും, അതാണ് മഹാശ്രമം, അതാണ് കാട്. നല്ല ആചാരവും, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണവും, നേരായ ജീവിതവും ഉള്ളവനു ആശ്രമം വേണ്ടതില്ല. കാടിൽ പോലും, ആസക്തിയുള്ളവനു ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം; വീട്ടിൽ, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് തപസ്സാണ്. ആസക്തിമുക്തനും, ദ്വേഷമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, വീട്ടിൽ തന്നെ തപസ്സിന്റെ കാടിൽ ജീവിക്കുന്നു. ധർമ്മപരമായ കർമ്മങ്ങളിൽ ജീവിതം നയിക്കുന്നവർക്കു, സന്തോഷത്തോടെ, വീട്ടിൽ ആസക്തരായും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചും, അതിഥികളോടു സ്നേഹിച്ചും, ശാസനയിൽ സ്ഥാപിതരായും, വീട്ടിൽ തന്നെ ധർമ്മം നിലനിൽക്കുന്നു. വാക്കുകളുടെ ശാസ്ത്രത്തിൽ ആഴമായിരിക്കുന്നവനു മോചനം ഇല്ല; ജാതിവ്യത്യാസങ്ങളിൽ ആസക്തനാകുന്നവനു മോചനം ഇല്ല; ഭക്ഷണ-വസ്ത്രങ്ങളിൽ ആസക്തനുമല്ല, ലോകാചാരങ്ങളിൽ മുഴുകിയവനും മോചിതനാകുന്നില്ല. ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വഭാവമുള്ളവൻ, ഉറച്ച വ്രതമുള്ളവൻ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, മനസ്സു ആത്മവിദ്യയിൽ നിശ്ചയിച്ചവൻ, ഹിംസാരഹിതനായവൻ — അവനു മോചനം ഉറപ്പാണ്. സംയമമുള്ളവൻ സന്തോഷത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു, സന്തോഷത്തോടെ ഉണരുന്നു; എല്ലാ ജീവികളോടും മനസ്സു സമതയുള്ളവൻ, അവൻ സത്യമനുഷ്ഠിക്കുന്നു. കുതിരയിലോ, ആനയിലോ, രഥത്തിലോ യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ പോലും, ആത്മസംയമം ഉള്ളവൻ വലിയ പഥത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഉഗ്രംകിട്ടിയ പാമ്പ്, കോപിതനായ ശത്രു, കാട്ടുമൃഗം എന്നിവപോലെ പ്രവർത്തിക്കരുത്; അങ്ങനെ സംയമമില്ലാത്ത ആത്മാവും. യമനെ 'സംയമം' എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്, പക്ഷേ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആത്മാവാണ് സംയമം; ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവന്റെ സംയമം ഉന്നതമാണ്. യമനെ 'സംയമം' എന്ന് ഭയപ്പെടുന്നവർ, അതെല്ലാം വിഫലമാണ്; ആത്മസംയമം ഉള്ളവനെ യമൻ എന്ത് ചെയ്യുമെന്നു? മാംസഭക്ഷണികളിൽ, സംയമമില്ലാത്തവരിൽ എപ്പോഴും ഭയമുണ്ട്; അവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനു ശിക്ഷയെ സ്രഷ്ടാവ് സൃഷ്ടിച്ചു. ശിക്ഷ ജീവികളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; ഏറ്റവും ദുഷ്ടന്മാരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ശിക്ഷയെ മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല. കറുത്ത, യുവാവായ, ചുവന്ന കണ്ണുള്ള, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയത്തിന്റെ ആകൃതിയായ ശിക്ഷ മനുഷ്യരുടെ അതിപ്രഭാവനാണ്; അവനിൽ തന്നെ ധർമ്മം സ്ഥാപിതമാണ്. ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവിതഘട്ടങ്ങളിലും, സംയമം ആണ് ഏറ്റവും ഉന്നത വ്രതം. സംയമമുള്ളവനെ തിരിച്ചറിയാൻ ചില ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം: കഞ്ചനം ഇല്ലാത്തത്, സൗമ്യമായ സ്വഭാവം, സംതൃപ്തി, ശരിയായ ആചാരം, അസൂയ ഇല്ലായ്മ, ഗുരുവിനോടുള്ള ആദരം, ജീവികളോടുള്ള കരുണ, നിന്ദ ഇല്ലായ്മ — ഈ ആറു ഗുണങ്ങൾ സംയമം എന്നതിനെ സദാ മനസ്സു ശാന്തമായ മോഹതരന്മാർ വിവരണം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മവും മോചനവും കരുണയിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; സ്വർഗ്ഗവും അതുപോലെ, രാജാവേ. നിന്ദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കോപം കാട്ടുന്നില്ല; ആദരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അതിപ്രസന്നതയില്ല; സുഖ-ദുഖങ്ങളിൽ സമതയുള്ളവൻ, ശാന്തനായവൻ, അങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ശാന്തനായവൻ സന്തോഷത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു, സന്തോഷത്തോടെ ഉണരുന്നു; അവൻ ഉന്നത ഭദ്രത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, പക്ഷേ പരിഹാസം ചെയ്യുന്നവൻ നശിക്കുന്നു. നിന്ദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദുഃഖിക്കാറില്ല; പാപം ചെയ്യാറില്ല; തന്റെ ധർമ്മം പരിഗണിച്ച്, മറ്റുള്ളവരുടെ ധർമ്മം അപഹാസം ചെയ്യാറില്ല. അവൻ തന്നെ അറിയുന്നു, മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല — മന്ത്രങ്ങളിൽ, കർമ്മങ്ങളിൽ, ജന്മത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റെന്തിലും കുറവുണ്ടെങ്കിൽ പോലും. സംയമം എല്ലാ ദോഷങ്ങൾ മറയ്ക്കുന്നു, വസ്ത്രം ഒരു ദോഷമുള്ള അംഗം മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ; സംയമം തിരിച്ചറിയാത്തവർ പഠനം വിഫലമാണ്. പഠനം സംയമത്തിൽ ആധാരമുണ്ട്; സംയമം ശാശ്വതധർമ്മമാണ്. സംയമം സ്വർണ്ണം പോലെ തുലനം ചെയ്യുന്നവൻ — അവൻ ദൃഢനായവനാണ്, സമ്പത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നില്ല. എല്ലാ വ്രതങ്ങളിൽ സംയമം തന്നെ ഉന്നത അഭയം. ദ്വിജൻ വേദങ്ങളുടെ ആറ് അങ്കങ്ങൾ അറിയുന്നുവെങ്കിലും, സംയമമില്ലെങ്കിൽ അവൻ ഇവിടെ ഗൗരവം നേടുന്നില്ല. വേദങ്ങൾ ആറ് അങ്കങ്ങളുമായി പഠിച്ചാലും, സംയമമില്ലാത്തവനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നില്ല; സാംഖ്യ, യോഗ, കുടുംബം, ജന്മം, തീർത്ഥസ്നാനം — ഇതെല്ലാം വിഫലമാണ്. അപമാനത്തിൽ തപസ്സു വർദ്ധിക്കുന്നു; ആദരത്തിൽ തപസ്സു കുറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ പൂജിക്കപ്പെട്ട് ആദരിക്കപ്പെട്ടാൽ, കയറി ദുഹിച്ച പശുപോലെ അവൻ പോകുന്നു. പശു വീണ്ടും പുല്ലും വെള്ളവും ലഭിച്ചാൽ, അതുപോലെ ബ്രാഹ്മണൻ ജപവും ഹോമവും കൊണ്ട് വീണ്ടും പുനര്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ, മറ്റൊരാളുടെ പാപം ഏറ്റുവാങ്ങി, തന്റെ ധർമ്മം നൽകുന്നവനുപോലെ സുഹൃത്ത് ഇല്ല. നിന്ദിക്കുന്നവരെ നിന്ദിക്കരുത്, സ്വന്തം കോപം നിയന്ത്രിക്കണം; അങ്ങനെ ആത്മസംയമം നേടിയവൻ അമൃതം കൊണ്ട് തനിയെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. കപ്പൽ, വൃക്ഷങ്ങളുടെ വേരുകൾ, കഠിനമായ വസ്ത്രം, ഏകാന്തത, വിവേചനം, ബ്രഹ്മചാര്യ്യം — ഇവ ഉന്നതാവസ്ഥയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. കാമം, കോപം ജയിച്ചാൽ, കാടിൽ എന്ത് ചെയ്യാനുണ്ട്? അഭ്യസനം കൊണ്ട് ശാസ്ത്രം നിലനിർത്തുന്നു; സ്വഭാവം കൊണ്ട് കുടുംബം നിലനിർത്തുന്നു. ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട് മന്ത്രങ്ങൾ നിലനിർത്തുന്നു; ദൃഢത കൊണ്ട് കോപം നിയന്ത്രിക്കുന്നു. കോപം പുറപ്പെടുമ്പോൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ — ഭൂമിയിൽ അവനെ തുല്യനാകാൻ ആരുണ്ട്? കോപം ഉണരുമ്പോൾ, അതിനെ ജയിച്ച് ദൃഢനായി നിലനിർത്തുന്നവൻ — അവൻ യഥാർത്ഥ വീരനാണ്.