സമാധാനവും വിവേകവും നിറഞ്ഞ ഭിക്ഷു, ക്രോധവും മോഹവും വിട്ട്, മണ്ണും പൊന്നും ഒരുപോലെ കാണുന്നു. ദുഃഖം ഇല്ലാതെ, യുദ്ധമോ സഖ്യതയോ ഇല്ലാതെ, പ്രശംസയും അപമാനവും അതിജീവിച്ച്, സന്തോഷകരവും ദു:ഖകരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാക്ഷിപോലെ അനാസക്തനായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഭീഷ്മൻ അങ്ങനെ ചോദിക്കുന്നു: “ബ്രാഹ്മണനേ, നീ വിവരിച്ചു തന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ പരമ മഹിമയും, ഭൂമിയിൽ കമലത്തിന്റെ വീഴ്ചയാൽ ഉദിച്ച തീർത്ഥവും, അതിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും ശങ്കരനും ചെയ്ത സകല കാര്യങ്ങളും വിശദമായി പറയണം. ദൈവം അവിടെ യാഗം എങ്ങിനെ നടത്തി? ആരായിരുന്നു ആ യാഗത്തിൽ മുഖ്യ പുരോഹിതരും ബ്രാഹ്മണരുമായി എത്തിയവർ? ആ യാഗത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ, ഉപയോഗിച്ച സാമഗ്രികൾ, യാഗദക്ഷിണ, ഹോമകുണ്ഡം, ബ്രഹ്മാവു നിർണയിച്ച അളവുകൾ—എല്ലാം വിശദമായി പറയണം. ആ യാഗം ആരാണ് സ്വീകരിച്ചത്? വേദങ്ങളിൽ എല്ലാ ദേവതകളും ആരാധ്യനായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവൻ ആരാണ്? സ്രഷ്ടാവ് ആ യാഗം നടത്തുമ്പോൾ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ ദേവൻ അമരനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തവനും ആകുന്നതുപോലെ, അവന്റെ സ്വർഗ്ഗവും അക്ഷയമാണ്. മറ്റു ദേവന്മാർക്കും മഹാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വർഗ്ഗം സമ്മാനിച്ചു; അഗ്നിഹോത്രത്തിനായി വേദങ്ങളും ഔഷധികളും ഉദിതമായി. ഭൂമിയിലെ മറ്റു ജീവികളും യാഗാർത്ഥം ഭഗവാൻ സൃഷ്ടിച്ചു; ഇതാണ് വേദപരമ്പര്യത്തിൽ പറയുന്നത്. ആ യാഗം നടത്തുമ്പോൾ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചുവെന്നും, ഫലവും ഉദ്ദേശവും എന്തായിരുന്നു എന്നും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവൻ നടത്തിയ യാഗം മുഴുവൻ വിശദമായി പറയണം; ശതരൂപ എന്ന സ്ത്രീയെ ഇവിടെ സാവിത്രി എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഭാര്യയും, സപ്തർഷിമാരുടെ മാതാവുമാണ്; പുലസ്ത്യ മുതലായ സപ്തർഷിമാരെയും, ദക്ഷ മുതലായ പ്രജാപതിമാരെയും അവൾ പ്രസവിച്ചു. സാവിത്രി സ്വയംഭുവൻ തുടങ്ങിയ മനുമാരെയും പ്രസവിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് അവളെ നിയമാനുസൃതമായ ഭാര്യയാക്കി, തന്റെ മക്കളുടെ മാതാവായി സ്നേഹിച്ചു. എന്തുകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാവ്, ഗുണവതിയായ, ഭക്തിയുള്ള, സുന്ദരമായ ചിരിയുള്ള ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ഭാര്യയെ അന്വേഷിച്ചത്? ആ സ്ത്രീയുടെ പേര് എന്ത്, ഗുണങ്ങൾ എന്ത്, ആരുടെ പുത്രിയാണ് അവൾ? ദൈവം അവളെ എവിടെയാണ് കണ്ടത്, ആരാണ് അവളെ കാണിച്ചു തന്നത്? മനോഹരമായ ആ ദേവിയുടെ രൂപം എങ്ങനെയായിരുന്നു? അവളെ കണ്ടപ്പോൾ ദേവാദിദേവൻ കാമത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി. നിറത്തിലും സൗന്ദര്യത്തിലും അവൾ സാവിത്രിയെക്കാൾ ഉന്നത; അവൾ ലോകനാഥനെ മോഹിപ്പിച്ചു. ലോകസുന്ദരിയായ ആ സ്ത്രീയെ ദൈവം എങ്ങനെ സ്വന്തമാക്കി, പിന്നെ യാഗം എങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു എന്നതും വിശദമായി പറയണം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമീപത്ത് അവളെ കണ്ടപ്പോൾ സാവിത്രി എന്ത് ചെയ്തു? അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സാവിത്രിയോടു എങ്ങിനെ പെരുമാറി? അപ്പോൾ സാവിത്രി ബ്രഹ്മാവിനോട് എന്ത് പറഞ്ഞു? പറഞ്ഞതും പറഞ്ഞില്ലാത്തതുമൊക്കെ നീ പറഞ്ഞുതരണം. അപ്പോൾ നീ ചെയ്തത്—ക്രോധമായിരുന്നോ ക്ഷമയോ—എന്തായിരുന്നുവെന്നും, അവിടെ കണ്ടതും ചെയ്തതും പറഞ്ഞതും എല്ലാം ഇവിടെ പറയണം. വിവരങ്ങളോടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സകല പ്രവർത്തികളും, യാഗത്തിന്റെ പരമ നിയമവും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. യാഗവിധികളുടെ ക്രമം, ആരംഭം, ഹോത്ര് പുരോഹിതൻ, ഹോത്രിന്റെ ഭാഗം, ആദ്യ ഹോമം ആര്ക്ക് സമർപ്പിച്ചുവെന്നും പറയണം. ഭഗവാൻ വിഷ്ണു എങ്ങനെ സഹായിച്ചു, ആരാണ് സഹായിച്ചത്, ദേവന്മാർ എന്ത് ചെയ്തു—ഇതും വിശദമാക്കണം. ദേവലോകം വിട്ട് ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ വന്നു, ഗാർഹപത്യാഗ്നി, നിർദ്ദേശിച്ച അന്വാഹാര്യ, ദക്ഷിണാഗ്നികൾ, ആഹവനീയാഗ്നി, യാഗവേദി, ഹോമദണ്ഡം, കുഷപാത്രം, ഹോമകരണ്ടി, ആവഭൃഥം—എല്ലാം എങ്ങനെ നടന്നു? മൂന്നു അഗ്നികൾ എങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചു, ദേവന്മാരെ ഹവികളുടെ ഭോക്താക്കളാക്കി, പിതൃകൾക്ക് പിതൃകർമ്മങ്ങൾ നൽകിയത് എങ്ങനെ? യാഗഭാഗങ്ങൾക്കായി യാഗനിയമപ്രകാരം നടത്തിയ യാഗങ്ങളും യാഗകർമ്മങ്ങളും, യൂപം, ഇന്ധനം, ദർഭ, സോമം, ശുദ്ധീകരണം, പരിധികളായ കഷ്ണങ്ങൾ—എല്ലാം ബ്രഹ്മാവ് എങ്ങനെ ഒരുക്കി? യാഗോപകരണങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവ് എങ്ങനെ നിർമ്മിച്ചു? പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ കർമ്മത്തിൽ ആരാണ് പ്രസിദ്ധനായത്? നിമിഷങ്ങൾ, ക്ഷണങ്ങൾ, സമയമാപനങ്ങൾ, മുഹൂർത്തങ്ങൾ, തിഥികൾ, മാസങ്ങൾ, ദിനങ്ങൾ, വർഷം—ഇതൊക്കെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു? ഋതുക്കൾ, കാലയോജനങ്ങൾ, ത്രിവിധമായ കാലമാപനങ്ങൾ, ആയുസ്സ്, കർഷഭൂമി, ക്ഷയം, ലക്ഷണങ്ങൾ, രൂപസൗന്ദര്യം—എങ്ങനെ നിർമിച്ചു? മൂന്നു വർഗ്ഗങ്ങൾ, മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ, ത്രിവിധ ജ്ഞാനം, മൂന്നു അഗ്നികൾ, ത്രികാലം, മൂന്നു പ്രവർത്തികൾ, മൂന്നു വർഗ്ഗങ്ങൾ, മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ—ഇതൊക്കെ സൃഷ്ടിച്ചു. ലോകങ്ങൾ, പരമസ്രഷ്ടാക്കൾ, ക്ഷുദ്രബുദ്ധികൾ, ധർമമാർഗ്ഗവും അധർമമാർഗ്ഗവും—ഇതൊക്കെ വിശദമാക്കണം. നാലുവിധ വർണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും, അതിന്റെ രക്ഷകനും, ചതുര്വേദജ്ഞാനിയും, ചതുരാശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും—ഇതൊക്കെ ബ്രഹ്മാവാണ്. പരമജ്യോതി, പരമതപസ്സായി കേൾക്കപ്പെടുന്നവൻ, പരതപരൻ, പരമാത്മാവുള്ളവൻ, ലോകങ്ങളുടെ പാലം, ശുദ്ധന്മാരിൽ ശുദ്ധൻ, വേദജ്ഞാനികൾ അറിയേണ്ടത്, അധിപന്മാരുടെ അധിപൻ—ഇതൊക്കെ ബ്രഹ്മാവാണ്. ഭാവത്തിൽ അഭാവം, തീജ്വാലയിൽ അഗ്നി, മനുഷ്യരിൽ മനസ്സ്, തപസ്സിൽ തപസ്സുകാരൻ, ശാസനയിൽ ശാസകൻ, പ്രഭയിൽ പ്രഭയുള്ളവൻ—ഇതൊക്കെ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് യാഗഫലത്തിനായി എങ്ങനെ ആഗ്രഹിച്ചു, അവന്റെ മനസ്സ് യാഗത്തിൽ എങ്ങനെ ഏകാഗ്രമായി? ഇതാണ് എന്റെ സംശയം, ബ്രാഹ്മണനേ, ഇതാണ് എന്റെ വലിയ സംശയം. പരബ്രഹ്മം അത്ഭുതമാണ്, ദേവരും അസുരരും പാരായണം ചെയ്യുന്ന പരമതത്ത്വം; അത്ഭുതകരമായ കർമ്മങ്ങളിൽ പോലും അവൻ സത്യമാർഗ്ഗത്തിൽ വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.