നാരദൻ മഹാദേവനോടു ചേർന്നു വിനീതമായി ചോദിച്ചു: “മഹാദേവാ, പരമമായ മഹാദ്വാദശിയുടെ സ്വഭാവം എന്താണ്? അതിന്റെ ആചരണമൂലമുള്ള ഫലങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? ദയവായി എനിക്കു വിശദമായി പറയേണമേ, സർവ്വലോകനാഥനായോനേ.” ശിവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: “ബ്രാഹ്മണാ, ഈ ഏകാദശി മഹത്തായ പുണ്യവും ശുഭഫലങ്ങളും നൽകുന്ന ഒന്നാണ്. ഉത്തമരായ ഋഷിമാർ ഈ വ്രതം അനുകൂലമായ നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും യോഗങ്ങളുടെയും സംയുക്തത്തിൽ ആചരിക്കണം. ജയ, വിജയ, ജയന്തി എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഏകാദശികൾ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫലപ്രാപ്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവയെ ആചരിക്കണം. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിയിൽ പുനർവസു നക്ഷത്രം വന്നാൽ ആ ദിവസം ജയ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്; അത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ തിഥികളിലൊന്നാണ്. ആ ദിവസം ഉപവാസം പാലിക്കുന്നവർ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവും — ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവുമില്ല. അതുപോലെ, ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ ശ്രവണ നക്ഷത്രം വന്നാൽ, ആ ദിവസം വിജയ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. അന്ന് ദാനം ചെയ്യുകയോ ബ്രാഹ്മണരെ ഭക്ഷിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്താൽ ആയിരം മടങ്ങ് ഫലം ലഭിക്കും. അതുപോലെ തന്നെ, ഹോമം നടത്തുകയോ ഉപവാസം പാലിക്കുകയോ ചെയ്താൽ ആയിരം ഗുണം കൂടുതൽ പുണ്യം ലഭിക്കും. വീണ്ടും, ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ പ്രജാപത്യ നക്ഷത്രം വന്നാൽ, ആ ദിവസം ജയന്തി എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഏഴു ജന്മങ്ങളിലൂടെയും ചെയ്ത വലിയോ ചെറുതോ ആയ പാപങ്ങൾ എല്ലാം അന്നു നീങ്ങും. ആ ദിനത്തിൽ ഗോവിന്ദനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചാൽ അവൻ അവയെ തീർച്ചയായും ക്ഷമിക്കും. ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ എപ്പോഴെങ്കിലും പുഷ്യ നക്ഷത്രം വന്നാൽ, ആ ദിവസം അത്യധികം പുണ്യകരവും പാപനാശകരവുമാണ്. ആ ദിവസം ഓരോ വർഷവും ഒരു പ്രസ്ഥം എള്ള് ദാനം ചെയ്യുന്നവനും ഉപവാസം പാലിക്കുന്നവനും തുല്യരായിരിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അന്നേന്ന് ലോകനാഥനായ ഹരിയെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചാൽ, അവിടുത്തെ സാന്നിധ്യം അവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഫലം അനന്തമാണെന്ന് വിശുദ്ധർ പറയുന്നു. സഗരൻ, കകുത്സ്ഥൻ, നഹുഷൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള മഹാരാജാക്കന്മാർ ഈ വ്രതം ആചരിച്ചവരാണ്. ആ ദിവസം കൃഷ്ണനെ ആരാധിച്ചാൽ ഭൂമിയിൽ ഉള്ള എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളും ലഭിക്കും. വാക്കിലൂടെ, മനസ്സിലൂടെ, പ്രത്യേകിച്ച് ശരീരത്തിലൂടെയും ചെയ്ത പാപങ്ങൾ ഏഴു ജന്മങ്ങളിലുടനീളം ഉണ്ടായിരുന്നാലും, അവയെല്ലാം അന്ന് ക്ഷമിക്കപ്പെടും — ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവുമില്ല. അനുകൂലമായ നക്ഷത്രത്തോടു കൂടിയ ആ ദിവസത്തെ ഉപവാസം ആയിരം ഏകാദശികളുടെ ഫലത്തിന് തുല്യമാണ്. അതിനാൽ, ആ ദിവസം സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, ദേവാരാധന — എന്ത് ചെയ്താലും അതിന് അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും. അതിനാൽ ഫലമാഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഈ വ്രതം ശ്രദ്ധയോടെ ആചരിക്കണം. അഞ്ചാമത്തെ അശ്വമേധയാഗത്തിനു ശേഷം, ധർമ്മാത്മാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ യദുകുലതിലകനായ കൃഷ്ണനോടു ചോദിച്ചു: “പ്രഭോ, ഉപവാസം, രാവിലെയും രാത്രിയിലും ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു സമയം മാത്രം ഭക്ഷണം എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്രതങ്ങൾക്കു യഥാർത്ഥത്തിൽ എത്ര പുണ്യവും ഫലവും ലഭിക്കും എന്ന് ദയവായി വിശദമായി പറയേണമേ.” ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: “പാർഥ, ശീതകാലത്ത് മനോഹരമായ മാർഗശീർഷമാസം വരുമ്പോൾ, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടും ദൃഢനിശ്ചയത്തോടും കൂടെ, കൃഷ്ണപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ, പത്താം തിയതി മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച് ഉപവാസം പാലിക്കണം. പത്താം തിയതി രാത്രി, സൂര്യൻ അഷ്ടഭാഗം ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കാം; എന്നാൽ, ‘രാത്രിയിൽ ഭക്ഷണം’ എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ രാത്രി ഭക്ഷണം കഴിക്കണമെന്നർത്ഥമല്ല; ഗൃഹസ്ഥർക്കു വേണ്ടി നക്ഷത്രങ്ങൾ ദൃശ്യമാകുമ്പോഴാണ് ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ അനുമതി. വനവാസികൾക്കോ, അഷ്ടഭാഗം കഴിഞ്ഞ് രാത്രി ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ പാടില്ല; പക്ഷേ, പുലർച്ചെ വ്രതധാരി നിർബന്ധമായും ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കണം. പകൽപോലെ, പാർഥ, ശുദ്ധനായവൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം; കിണറ്റിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് താഴ്ന്നതും, കുളത്തിൽ സ്നാനം മധ്യമവും, തടാകത്തിൽ ഉത്തമവുമാണ്. നദിയിൽ, ജലത്തിൽ ജീവികൾ കൂടി കുഴഞ്ഞിരിക്കുന്നിടത്ത് സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് അതിലും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, പാപവും പുണ്യവും തുല്യമായി മാറുന്നു. വീട്ടിൽ തന്നെ ശുദ്ധജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് ഉത്തമമാണ്, എന്നാൽ വെള്ളം നിർമലമായിരിക്കണം. അതിനാൽ, എങ്കിലും, പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠ, കുതിരകളും രഥങ്ങളും വിഷ്ണുവും നടന്നു പോയ ഭൂമിയിൽ വീട്ടിൽ തന്നെ സ്നാനം ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ‘മണ്ണേ, ഞാൻ മുമ്പ് സമ്പാദിച്ച എല്ലാ പാപങ്ങളും നീ എനിക്ക് ക്ഷമിക്കണം; കോപവും ലോഭവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഏകാഗ്രതയോടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെയും ഞാൻ ഈ വ്രതം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ഭാവത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്യണം. കപടന്മാരെയും അസത്യവാദികളെയും ബ്രാഹ്മണരെ അപമാനിക്കുന്നവരെയും ദൂരെ വയ്ക്കണം. ദുഷ്പ്രവർത്തകന്മാരെയും നിരോധിതബന്ധങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവരെയും മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വത്ത് കവർന്നവരെയും മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാര്യമാരെ സമീപിക്കുന്നവരെയും ഒഴിവാക്കണം. കേശവനെ ആരാധിച്ച ശേഷം, അന്നം സമർപ്പിക്കണം; ഭക്തിയോടെ വീട്ടിൽ ദീപം കൊളുത്തണം. ആ ദിവസം ഉറക്കം, ലൈംഗികബന്ധം എന്നിവ ഒഴിവാക്കി, ധർമ്മശാസ്ത്രപാഠനത്തിൽ മുഴുകണം. രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരണമേയും ഭക്തിയോടെയും നടത്തണം; ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ദാനം നൽകി, നമസ്കരിച്ച് ക്ഷമ ചോദിക്കണം. കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലും ശുക്ലപക്ഷത്തിലും ഒരുപോലെ ഈ വ്രതം ആചരിക്കണം; രണ്ടു ഏകാദശികളിലും വ്യത്യാസം കാണിക്കരുത്. ഈവിധം ആചരിക്കുന്നവൻ എന്ത് ഫലം നേടുന്നു എന്നത് ഞാൻ പറയാം: ശംഖോദയസമയത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത്, ഗദയുള്ള ഭഗവാനെ ദർശിച്ചാൽ, ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്തതിന്റെ പതിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം പോലും സംക്രാന്തികളിൽ നാല് ലക്ഷം ദാനം ചെയ്താലും ലഭിക്കാൻ കഴിയില്ല. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ, ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണങ്ങളിൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യത്തേക്കാൾ പതിനാറിൽ ഒന്നും ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യത്തിനൊപ്പമാകില്ല. ഉപവാസം ചെയ്തവൻ, വയലിൽ വെള്ളം കുടിച്ചാൽ, പിന്നെ ജനനം ഉണ്ടാകില്ല. അതുപോലെ, പാർഥ, ഏകാദശി ഗർഭവാസം പോലും നശിപ്പിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ അശ്വമേധയാഗത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലത്തേക്കാൾ നൂറിരട്ടി കൂടുതൽ പുണ്യം ഉപവാസം ചെയ്തവനു ലഭിക്കും; അത്തരം വ്രതം ആചരിക്കുന്നവന്റെ വീട്ടിൽ വാനപ്രസ്ഥന്മാരും ഉത്തമദ്വിജന്മാരും അന്നം കഴിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലവും അത്രമേൽ. അതുപോലെ, ഉപവാസം ചെയ്തവനു ആയിരം പശുക്കൾ വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്തതിന്റെ ഫലവും ലഭിക്കും.” ഇങ്ങനെ മഹാദ്വാദശി, ഏകാദശി വ്രതങ്ങളുടെ മഹത്വവും ആചരണമാർഗങ്ങളും, അതിന്റെ അക്ഷയമായ ഫലങ്ങളും മഹാദേവനും കൃഷ്ണനും നാരദനോടും യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടും വിശദമായി അറിയിച്ചു.