അങ്ങാരക, ആത്മദർശ, അലംബുഷ, വത്സവ്രാതേശ്വരൻ, ഗോകാമുഖൻ—ഇവരെല്ലാം മഹത്തായ തീർത്ഥങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതീകങ്ങളാണ്. ഗോവർധന, ഹരിശ്ചന്ദ്ര, പുരചന്ദ്ര, പൃഥൂദക, സഹസ്രാക്ഷ, ഹിരണ്യാക്ഷ, കടലി നദി—ഇവയും അതുപോലെ മഹത്വമുള്ളവയാണ്. സൗമിത്രിസംഘത, ഇന്ദ്രനീല, മഹാനാദ, പ്രിയമേളക—ഇവയുടെ നാമങ്ങളും ശ്രാദ്ധാദികൾക്കായി എപ്പോഴും പ്രസംസിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ തളിരിടുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ ദേവതകൾ എല്ലാം സന്നിഹിതരാണെന്ന് വിശ്വാസമുണ്ട്. ഇവിടങ്ങളിൽ ദാനം ചെയ്യുന്നത് നൂറുകോടിയിലധികം ഫലമുണ്ടാക്കുന്നു. ബാഹുദാ എന്ന പുണ്യനദിയും, അതുപോലെ പുണ്യമായ സിദ്ധവടയും, പാശുപതം എന്ന മഹത്തായ തീർത്ഥവും, പര്യടികാ എന്ന നദിയും, ഇവിടങ്ങളിൽ പിതൃകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താൽ നൂറുകോടിയിലധികം ഫലം ലഭിക്കും. അങ്ങനെ തന്നെ, അഞ്ചു കടവുകളുടെ വിശുദ്ധസ്ഥലത്തും, ഗോദാവരി നദി ആയിരം ലിംഗങ്ങളുമായി വലതും ഇടതും ഒഴുകുന്ന സ്ഥലത്തും, ജമദഗ്നിയുടെ ആനന്ദഭൂമിയായ ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തും, പ്രതികാസുരന്റെ പേടിയിൽ ഗോദാവരി സിദ്ധിയடைന്നതും—all ഈ സ്ഥലങ്ങൾ ദേവതകൾക്കും പിതൃകർക്കും അർപ്പണം ചെയ്യാനുള്ള മഹാപുണ്യഭൂമികളാണ്. അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നതും ദാനം നടത്തുന്നതും അശേഷമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതുപോലെ, ആയിരം ലിംഗങ്ങളുള്ള രഘവേശ്വര ക്ഷേത്രം, വിശുദ്ധമായ സേന്ദ്രകലാ നദി, ഇന്ദ്രൻ ഒരിക്കൽ എത്തിയ സ്ഥലം—ഇവിടെയാണ് ഇന്ദ്രൻ തന്റെ ശത്രുവായ നമുചിയെ വധിച്ച് തപസ്സിലൂടെ സ്വർഗം നേടിയതും. അവിടെ മനുഷ്യർ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ അനന്തമായ ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കും. പുഷ്കര, ശാലഗ്രാമ, ശോണപാത—വൈശ്വാനരമഹർഷി വസിക്കുന്ന ഈ സ്ഥലങ്ങളും വിശുദ്ധമാണ്. സർസ്വതതീർഥം, സ്വാമിതീർഥം, മലന്ദരാ നദി, കൗശികി, ചന്ദ്രകാ—ഇവയും പുണ്യപ്രദമായ സ്ഥലങ്ങളാണ്. വിദർഭം, വേഗയെന്ന ഉഗ്രനദി, കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന പയോഷ്ണി, കാവേരി, ഉത്തരംഗ, ജാലന്ധരപർവതം—ഇവിടങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പരമോന്നത ഫലം ലഭിക്കും. ലോഹദണ്ഡതീർഥം, ചിത്രകൂട്ടം—ഇവിടങ്ങളിലും അതുപോലെയാണ്. ദൈവീകമായ ഗംഗയുടെ തീരങ്ങളും മറ്റു പുണ്യനദികളുടെ തീരങ്ങളും വിശുദ്ധമാണ്; കുബ്ജാമ്രക, ഊർവശീപുലിനം എന്നിവയും അതുപോലെ. സാംസാരികബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്ന തീർത്ഥവും, കടമുകളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്ന തീർത്ഥവും ഇവിടെയുണ്ട്; ഇവിടങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പരമോന്നത ഫലം ലഭിക്കും. അട്ടഹാസം, ഗൗതമേശ്വരം, വസിഷ്ഠതീർഥം, ഭാരതം—ഇവയും വിശുദ്ധതീർത്ഥങ്ങളാണ്. ബ്രഹ്മാവർത്തം, കുശാവർത്തം, ഹംസതീർഥം, പ്രശസ്തമായ പിണ്ഡാരകം, ശംഖോദ്ധാര—ഇവിടങ്ങളിലുമുണ്ട്. ഭാണ്ഡേശ്വരം, ബിൽവക, നീലപർവതം, ബദരിതീർഥം, സർവതീർഥേശ്വരേശ്വരം—ഇവിടങ്ങളിലുമാണ് മഹത്വം. വസുധാര, രാമതീർഥം, ജയന്തി, വിജയ, ശുക്ലതീർഥം—ഇവിടങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്താം. മാതൃഗൃഹം, കരവീരപുരം, സപ്തഗോദാവരിതീർഥം—ഇവിടങ്ങളിൽ അനന്തഫലത്തിനായി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം. കികടദേശത്ത് വിശുദ്ധമായ ഗയയും, രാജഗൃഹവനം, ച്യവനമഹർഷിയുടെ ആശ്രമം, പുണഃപുനാ നദി—ഇവിടങ്ങളിലുമുണ്ട്. ഇന്ദ്രിയാരാധനയും, പുനഃപുനാ സന്ദർശിക്കുന്ന നദിയും മഹാപുണ്യമാണെന്ന് ബ്രഹ്മാവു പ്രസംസിച്ച ഈ ശ്ലോകം ചുറ്റുന്നിടത്തൊക്കെയും പ്രചരിക്കുന്നു. അനേകം പുത്രന്മാർ ഉണ്ടാകണം; അവരിൽ ഒരാൾ ഗയയിലേക്കു പോയാൽ, അശ്വമേധയാഗം ചെയ്താൽ, നീലക്കാളയെ വിടുതൽ ചെയ്താൽ—അതു മഹാപുണ്യമാണ്. ഈ ശ്ലോകം എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ജനങ്ങൾ കൂട്ടമായി ഉച്ചരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ വംശത്തിൽ ആരാണു ഗയയിലേക്കു പോകുന്ന പുത്രൻ? അവിടെയെത്തി ഏഴു തലമുറയും പിന്നീടുള്ളവരും സന്തോഷം പ്രാപിക്കും. മാതൃപിതാമഹന്മാരെക്കുറിച്ചും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഗംഗയിലേക്കു പോയി അസ്ഥികൂടം അർപ്പിക്കുന്ന പുത്രൻ മഹാപുണ്യവാനാകും. ഏഴോ എട്ടോ എള്ള് വിത്തുകൊണ്ട് വെള്ളം അർപ്പിക്കുന്നതോ മൂന്നു വനങ്ങളിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുന്നതോ മഹാപുണ്യമാണ്. ആദ്യം പുഷ്കരവനത്തിൽ, പിന്നെ നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ, വീണ്ടും ധർമാരണ്യത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം. ഗയയിൽ, ധർമപൃഷ്ഠത്തിൽ, ബ്രഹ്മാസരസ്സിൽ, ഗയയിലെ അശ്വത്ത്വൃക്ഷത്തിൽ—അവിടെ പിതൃകർക്ക് അർപ്പിക്കുന്നതൊന്നും നശിക്കില്ല. അർപ്പണം ചെയ്ത് യാത്രചെയ്യുന്നവൻ പിതൃവർഗത്തിൽ നരകത്തിൽ കഴിയുന്നവരെ സ്വർഗത്തിലേക്കു നയിക്കും. അവന്റെ വംശത്തിൽ ആരും പ്രേതമാകുകയില്ല; പിണ്ഡദാനത്താൽ പ്രേതത്വവും ബന്ധനവും അകറ്റപ്പെടും. ചുവപ്പുനിറമുള്ള കൈകളുള്ള ഒരു മুনি മാവിന്റെ ചുവട്ടിൽ വെള്ളം നൽകുന്നു; മാവുകൾക്ക് ജലം ലഭിക്കുന്നു, പിതൃകർക്ക് തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു—ഒരു കർമം, രണ്ടു ഫലങ്ങൾ. ഗയയിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ഉത്തമമായ ദാനം ഇല്ല; ഒരൊറ്റ അർപ്പണത്തിലൂടെ മോക്ഷാർത്ഥികൾക്കും തൃപ്തി ലഭിക്കും. ദാനവും ധാന്യവും നൽകുന്നത് ഉത്തമം എന്ന് മഹർഷികൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഗയയിലെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ അർപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം പരമധർമ്മമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. മനസ്സിൽ സമ്പൂർണ്ണ ഭക്തിയോടെ ആ മഹാപർവതത്തെയും മഹാനദിയെയും ദക്ഷിണയോ ഉത്തരഭാഗത്തോ മാണസസരസ്സിൽ കണ്ട്, ദ്വിജന്മാരെ നമസ്കരിച്ച്, ജന്മഫലം പ്രാപിക്കും; മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം അവിടെയെത്തി നേടിയേക്കാം. ഇതുപോലെ വിശുദ്ധതീർത്ഥങ്ങളുടെ സമാഹാരം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിച്ചു; വാചാധിപതിക്കും ഇതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല—പക്ഷേ മനുഷ്യർക്ക് എങ്ങനെയാണ് കഴിയുക?