മുന്പൊരിക്കല്, ദേവതകളും ഗന്ധര്വ്വസ്ത്രികളും ആയിരുന്ന ചില സ്ത്രീകള് മഹാതപസ്വിയായ അഷ്ടാവക്രനെ കണ്ടപ്പോള് ചിരിക്കുകയായിരുന്നു. അതിനാല് അഷ്ടാവക്രന് അവരെ ശാപിച്ചു—അവര് വേശ്യമാരായി ജനിക്കേണ്ടി വന്നു. പിന്നീട്, അവര് അഷ്ടാവക്രനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി ആദരിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്തില് ലോകങ്ങള് മുഴുവന് ആരാധിക്കുന്ന വാസുദേവനെ ഭര്ത്താവായി ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാല് അഷ്ടാവക്രന്റെ ആ ശാപം മൂലം അവര് കള്ളന്മാരുടെ കൈകളിലേക്കാണ് വീണത്. അതുപോലെ, അര്ജുനനും കള്ളന്മാരോട് പരാജയപ്പെട്ട്, അതീവ ദുഃഖത്തില് ആഴ്ന്നു, “എന്റെ കൈവശമുള്ള ശക്തിയും വീരതയും മഹത്വവും കൃഷ്ണനോടൊപ്പം പോയി; ഇന്ന് എന്റെ ഭാഗ്യം തീര്ന്നിരിക്കുന്നു,” എന്ന് വിചാരിച്ചു. അങ്ങനെ, അസ്തമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ട്, തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് തിരികെ മടങ്ങി. ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേമത്തിനും ഭൂഭാര നാശത്തിനുമായി യദുകുലത്തില് വാസുദേവന് അവതരിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. മഹാസുരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുകയും ഭൂമിയിലെ ഭാരങ്ങള് നീക്കുകയും ചെയ്തു. നന്ദന്റെ വൃന്ദാവനവും, ദ്വാരകയും, മഥുരയും എന്നിവിടങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും കാലമോ മരണമോ ബാധിക്കാത്ത പരമശുദ്ധമായ യോഗലോകത്തില് സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെ ദിവ്യഭാര്യമാരുടെ സേവനം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് വാസുദേവന് വസിച്ചു. കൃഷ്ണന്റെ മഹത്കൃത്യങ്ങള് ഭൂഭാരനാശത്തിനായാണ്—all other descents are his. ലക്ഷ്മീപതിയായ കൃഷ്ണന് ഇതിന് വേണ്ടി തന്നെയാണ് ഭൂമിയില് അവതരിച്ചത്. ദുഷ്ടന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നതും, വൈക്കുണ്ഠത്തില് സദാ ആനന്ദിക്കുന്നതുമാണ് കൃഷ്ണന്. ഈ കൃഷ്ണചരിതം അത്യാശ്ചര്യകരവും പുണ്യകരവുമാണ്; ഇതിന്റെ ശ്രവണം എല്ലാ ഫലങ്ങളും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. വാസുദേവന്റെ കൃത്യങ്ങള് ഭക്തിയോടെ വായിക്കുന്നവന്, ഓര്ക്കുന്നവന്, അല്ലെങ്കില് ശ്രവിക്കുന്നവന് പരമാവസ്ഥ പ്രാപിക്കും. വലിയോ ചെറിയോ പാപങ്ങള് ചെയ്തവനും ബാലകൃഷ്ണന്റെ കൃത്യങ്ങള് ശ്രവിച്ചാല് പാപമോചനമാകും. ദ്വാരകയില് രുക്മിണിയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന ഹരിയെ ഓര്ക്കുന്നവന് മഹത്വം പ്രാപിക്കും—ഇതില് സംശയമില്ല. യുദ്ധത്തില്, കഷ്ടതയില്, ശത്രുക്കളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട കോട്ടയില്—ദേവന്മാരുടെ നാഥനായ കൃഷ്ണനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് വിജയി ആയിരിക്കും. ഗോപുരത്തില് ഗോപികകളോടൊപ്പം കളിക്കുന്ന കൃഷ്ണനെ ഓര്ക്കുന്നവന് എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും ലഭിക്കും, ഭാഗ്യവും കിട്ടും. വലിയ കഷ്ടതകള് അല്ലെങ്കില് രോഗങ്ങള് ബാധിച്ചവന് ശാശ്വതനെയും, കാശിയില് വസിക്കുന്ന ക്രൂരനായ കൃത്യനാശകനായ കൃഷ്ണനെയും ഓര്ക്കുമ്പോള് മോചനം നേടും. ഇതില് കൂടുതല് പറയേണ്ടതില്ല—എല്ലാ സമയത്തും, എല്ലാ ജലങ്ങളിലും, ജ്ഞാനികള് “കൃഷ്ണായ നമഃ” എന്ന മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം. “കൃഷ്ണായ നമഃ, വാസുദേവസുതായ നമഃ, ഹരിയ്ക്ക്, പരമാത്മാവിന്, ഗോവിന്ദന് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം; അഭയം തേടുന്നവരുടെ ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്നവന്” എന്ന മന്ത്രം ഭക്തിയോടെ ദിവസേന ജപിക്കുന്നവന് എല്ലാ പാപങ്ങളില് നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും, വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും. ജനാര്ദ്ദനന് സകലദേവന്മാരുടെയും നാഥനാണ്; ലോകങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിന് വിവിധ രൂപങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നു. ത്രിപുരനാശത്തിനായി ഞാന് ഹരിയെ, ബുദ്ധരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടവനെ, ആരാധിച്ചു; അവന്റെ ഉപദേശത്തില് ദുഷ്ടന്മാര് ധര്മം വിട്ടു, ഞാനവരെ നാരായണായുധം ഉപയോഗിച്ച് സംഹരിച്ചു. കാലാന്ത്യത്തില് ജനാര്ദ്ദനന് ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടില് അവതരിച്ച് ഭയങ്കരമായ മ്ലേച്ഛരെ സംഹരിക്കും. ലോകനാഥന്റെ ഈ വിവിധ രൂപങ്ങള് ഞാന് വിശദീകരിച്ചു; ഇനി എന്താണ് കേള്ക്കാന് ആഗ്രഹം, ഭദ്രേ? പറയൂ. ഇങ്ങനെ ഉമാമഹേശ്വരസംഭാഷണത്തില്, ഉത്തരഖണ്ഡത്തിലെ 'കൃഷ്ണസ്വലോകഗമനവിവരണം' എന്ന ഇരുനൂറ്റി അമ്പതിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം, ജൈമിനി മഹര്ഷി വ്യാസനെ ചോദിച്ചു: “മഹാമുനിവരേ, കൃത്യയോഗത്തിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം. കൃത്യയോഗം എന്താണെന്ന് അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” വ്യാസന് പറഞ്ഞു: “മനുഷ്യശരീരം ഈ ലോകത്ത് അപൂര്വ്വമാണ്. ഈ ശരീരം ലഭിച്ചവന് മോക്ഷത്തിനായി യോഗം ആചരിക്കണം. കൃത്യയോഗവും ധ്യാനയോഗവും രണ്ടും യോഗങ്ങളാണ്; അവയില് കൃത്യയോഗം ആദ്യത്തേതാണ്, അത് ആചരിക്കുന്നവന് എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും ലഭിക്കും. ഗംഗാസ്നാനം, വിഷ്ണുപൂജ, ദാനം, ബ്രാഹ്മണഭക്തി, ഏകാദശി വ്രതം, ആമലകിയും തുളസിയും ഭക്ത്യാ സംരക്ഷിക്കല്, അതിഥി സത്കാരവും—ഇവയാണ് കൃത്യയോഗത്തിന്റെ പ്രധാനാംഗങ്ങള്. ക്രിയാനിഷ്ഠയിലൂടെ മാത്രമല്ല, ധ്യാനനിഷ്ഠയിലൂടെയും പരിപൂര്ണത നേടാം; എന്നാല് കൃത്യയോഗം ആചരിക്കുന്നവന് വിഷ്ണുലോകം ലഭിക്കും. തുടര്ന്ന്, ജൈമിനി വീണ്ടും ചോദിച്ചു: “കൃത്യയോഗത്തിലെ ഓരോ ഭാഗങ്ങളുടെയും മഹത്വം ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ. ഗംഗയുടെ മഹത്വം എന്ത്? വിഷ്ണുപൂജയുടെ ഫലം എന്ത്? ഏത് ദാനമാണ് ശ്രേഷ്ഠം? ദ്വിജന്മാരുടെ ഭക്തി എത്രത്തോളം? ഏകാദശി വ്രതഫലവും, ആമലകിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയും, തുളസീഭക്തിയും, അതിഥിപൂജയും—ഇവയെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പറയൂ. ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിങ്ങളെക്കാളും ഇതു വിശദീകരിക്കാന് കഴിയുന്നവന് ആരുമില്ല.” വ്യാസന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു: “ശ്രേഷ്ഠം, ശ്രേഷ്ഠം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ! നിന്റെ മനസ്സ് നിര്മലമാണ്; ഈ രഹസ്യവിഷയങ്ങള് അറിയാന് നിന്നിലുള്ള ആസക്തിയും വിശ്വാസവും കാണുന്നു. ഭഗീരഥിയുടെ ഗുണങ്ങള് പൂര്ണമായി വിവരിക്കാനാവില്ല; അതിനാല് സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു—നിനക്ക് ഏകാഗ്രതയോടെ കേള്ക്കണം. ‘ഗംഗ’ എന്ന രണ്ട് അക്ഷരങ്ങള് ഉച്ചരിക്കുന്നവനും പാപമുക്തനായി മഹാമൃത്യുഞ്ജയപദവിയിലേക്കു പോകുന്നു. ഗംഗ എവിടെയും എളുപ്പത്തില് ലഭ്യമാണ്, പക്ഷേ മൂന്ന് സ്ഥലങ്ങളില് മാത്രം അതിലധികം ദുർലഭമാണ്: ഗംഗാദ്വാരം, പ്രയാഗം, ഗംഗയും സമുദ്രവും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലം. ഗംഗാദ്വാരത്തില് ഇന്ദ്രാദിദേവതകള് ഒരുമിച്ചു കുളിക്കുകയും, ദാനാദികള് നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ദൈവാനുഗ്രഹം കൊണ്ടു, അവിടെ ശരീരം വിട്ടാല് മനുഷ്യന്, മൃഗത്തിന്, കീടത്തിനോ—even അന്ന്യോന്യമായ ജീവികള്ക്കോ—പരമാവസ്ഥ ലഭിക്കും. ഇപ്പോള് ഒരു പുരാതനകഥ പറയുന്നു; അതു കേട്ടാല് മാത്രം പാപമോചനമാകും. ചന്ദ്രവംശത്തില് ജനിച്ച മനോഭദ്രന് എന്നൊരു മഹാരാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ധര്മപരനായ, ശക്തനായ, ലോകത്തില് പ്രശസ്തനായ രാജാവ്. അവന്റെ ഭാര്യ ഹെമപ്രഭ, മധുരഭാഷിണി, ഭര്ത്തൃഭക്തയുള്ളവള്, ഭാഗ്യശാലിയായും എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടെയും സമ്പന്നയായിരുന്നു.