അങ്ങിനെ, അത്യുത്തമമായ യോദ്ധാക്കൾ—വില്ലാളികൾ, പാശധാരികൾ, ഖഡ്ഗധാരികൾ—ഉറച്ച ചുവടുകളോടെ മഹാരാജാവായ രാമന്റെ സമീപം എത്തി. അങ്ങനെ, ആശ്വമേധ യാഗത്തിനായി നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന മണ്ഡപത്തിലേക്ക് കുതിര പതിയെ എത്തി; അതിന്റെ കുതിരപ്പാദങ്ങളാൽ ഭൂമി തകർന്നതുപോലെ ആകാശത്തിലേക്ക് പറക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു ദൃശ്യമായത്. കുതിര എത്തുന്നതു കണ്ട രാമന്റെ ഹൃദയം അതിയായ സന്തോഷം നിറഞ്ഞു. അവൻ വസിഷ്ഠനെ വിളിച്ച് ആവശ്യമായ കര്മങ്ങൾ നടത്താൻ അയച്ചു. വസിഷ്ഠൻ, രാമനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വർണ്ണത്തുല്യമായ ഭാര്യയെയും വിളിച്ചു വരുത്തി, ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപം നീക്കുന്നതിനുള്ള കര്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. ശത്രുനഗരികളെ ജയിച്ച രാമൻ, ബ്രഹ്മചാര്യവ്രതം ധരിച്ചു, കുരിശ്ശിങ്കം കൈവശമാക്കി, ആ കര്മ്മം നിർവഹിച്ചു. യാഗമണ്ഡപത്തിനകത്ത് വേദിക സ്ഥാപിച്ച്, രാമൻ യാഗപ്രവൃത്തികൾ ആരംഭിച്ചു. അവിടെ, വേദശാസ്ത്രപണ്ഡിതനായ ജ്ഞാനി ഗുരു സന്നിഹിതനായിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, രഘുനാഥരുടെ കുലപുരോഹിതനും മഹർഷിയും, ബ്രാഹ്മണിക കര്മങ്ങൾ അങ്ങോട്ട് നടത്തി; തപസ്സിന്റെ നിധിയായ അഗസ്ത്യനും അവിടെ കര്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. വാല്മീകി മഹർഷി മുഖ്യപുരോഹിതനായി; കണ്വൻ കവാടപാലകനായി. ആ മണ്ഡപത്തിൽ എട്ട് ഭാഗ്യചിഹ്നങ്ങളുള്ള അർച്ചുകളോടുകൂടിയ കവാടങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ കവാടത്തിലും മന്ത്രപാരായണത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള രണ്ട് ബ്രാഹ്മണർ വീതം നിലകൊണ്ടിരുന്നു. കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ ദേവലനും അസിതനും എന്ന മഹർഷികൾ ഉണ്ടായിരിന്നു. തെക്കേ കവാടത്തിൽ മഹാതപസ്സുകാരനായ കശ്യപനും അത്രിയും, പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ ജാതൂകർണ്യനും ജാജലിയും, വടക്കേ കവാടത്തിൽ ഏകചിത്തരായ രണ്ടു മഹർഷികളും നിലകൊണ്ടു. അങ്ങനെ കവാടങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ച ശേഷം, കലശജനനായ വസിഷ്ഠൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ബ്രാഹ്മണർ ആ ശ്രേഷ്ഠകുതിരയുടെ ഉചിതമായ പൂജാരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ, മനോഹരവസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരായ മഹിളാമാർ അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു. അവർ കുതിരയെ മഞ്ഞൾ, അക്ഷത, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് പൂജിച്ചു; ദീപാരംഭം ചെയ്ത്, അഗരുവും മറ്റ് സുഗന്ധങ്ങളും ധൂപമായി അർപ്പിച്ചു. പിന്നീട്, വേശ്യാധിപതിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം, വേശ്യകൾ കുതിരയുടെ ബലവർദ്ധനാർത്ഥമായ ചടങ്ങുകൾ നടത്തി; ശുദ്ധമായ നെറ്റിയിൽ ചന്ദനം ചാർത്തി പൂജിച്ചു. കുങ്കുമാദി സുഗന്ധങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരായി, സകലസൗന്ദര്യങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവർ, പരിപാകമായ പൊന്നിൽ നിർമ്മിച്ച ഒരു തിളങ്ങുന്ന ഇല കുതിരയ്ക്ക് കെട്ടി. അത് മേൽ അവർ ഇപ്രകാരം എഴുതിച്ചു: "സൂര്യവംശധ്വജനായ ധനുര്വേദവിദ്യയിൽ ദ്വിജനായ, ഗുരുക്കളുടെ ഗുരുവായ, ദശരഥനു തുല്യബലശാലിയായവൻ; സർവ്വദേവാസുരന്മാരും രത്നമുകുടം താഴ്ത്തി അവനോട് നമസ്കരിക്കുന്നു; മഹാവീരന്മാരുടെ അഹങ്കാരം നശിപ്പിച്ച രഘുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ പുത്രൻ—രാമചന്ദ്രൻ, മഹാഭാഗ്യശാലി, ധീരപുരുഷരിൽ രത്നം, കോശലരാജാവിന്റെ മഹാരാണിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ് അവന്റെ മാതാവ്. അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ച ശത്രുനാശകനായ രാമൻ, പണ്ഡിതനായ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ആശ്വമേധയാഗം നടത്തുന്നു. രാവണനെന്ന ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപം നീക്കുന്നതിനായി അവൻ ഈ യാഗം നടത്തുന്നു; അവൻ കുതിരകളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, അശ്വങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമൻ. മഹാബലമുള്ള അനുചരസമൂഹം ചുറ്റപ്പെട്ട്, കിണറ്റുകൾകൊണ്ട് സംരക്ഷിതനായി, അവന്റെ സഹോദരനായ ലവനനാശകനായ ശത്രുഘ്നൻ കാവലുകാരനാണ്. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും പദാതികളും കൂട്ടരായി, ആരെങ്കിലും രാജാവ് തന്റെ ബലത്തിൽ അഹങ്കരിച്ച്, താനാണ് ഉത്തമൻ എന്നു വിചാരിച്ചാൽ—ഞങ്ങൾ വില്ലാളികളാണ്, ധീരരിൽ ശ്രേഷ്ഠരാണ്; അവർ ആ രത്നമാല്യധാരിയായ കുതിരയെ ബലാൽ പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കട്ടെ. മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ള, ആഗ്രഹത്തിൽ ജനിച്ച, നടപ്പിൽ തിളങ്ങുന്ന ആ കുതിരയെ ശത്രുഘ്നൻ എളുപ്പത്തിൽ മോചിപ്പിക്കും. വില്ലിൽ നിന്ന് വിടുവിച്ച ബാണങ്ങളുപോലെയുള്ള പല്ലുകളും കിരീടവും ഉള്ള ആ കുതിരയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ശത്രുഘ്നൻ പോകുന്നു. മഹർഷി വാല്മീകി രാമചന്ദ്രന്റെ ബാഹുബലവും, സൗന്ദര്യഭവനമായ അവന്റെ തേജസ്സും, ചഞ്ചലമായ കാറ്റിനേക്കാൾ വേഗതയും, ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലുമുള്ള സഞ്ചാരശേഷിയും, തുടങ്ങിയവയും അവിടെ എഴുതി. പിന്നീട്, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ, ശത്രുഘ്നനെ വിളിച്ച് ഉപദേശിച്ചു: "കുതിരയുടെ സംരക്ഷണത്തിന് പിന്നിൽ നീ യാത്ര ചെയ്യുക." "ശത്രുഘ്നാ, കുതിരയുടെ പാതയിൽ നീ കൂടെ പോ; വിജയം നിനക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ. ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച നിന്റെ ഭുജശക്തി നിലനില്ക്കട്ടെ." "യുദ്ധത്തിനായി വരുന്ന യോദ്ധാക്കളെ നീ നിയന്ത്രിക്കണം. ഈ മഹാഭൂമിയിൽ നിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ കുതിരയെ കാവൽ നോക്കുക. ഉറങ്ങുന്നവരെ, വീണുപോയവരെ, വസ്ത്രരഹിതരായവരെ, ഭയന്നവരെ, ശരണം പ്രാപിച്ചവരെ, നിന്റെ കൃത്യങ്ങൾ സ്തുതിക്കുന്നവരെ കൊല്ലരുത്." "കുതിരയിൽ നിന്ന് വീണു ഭയന്നവരും, 'ഞാൻ നിന്റെതാണ്' എന്ന് പറയുന്നവരും, ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായ ശത്രുഘ്നാ, നീ അവരെ കൊല്ലരുത്." "അഹങ്കാരിയായവനെയും, മദവശനായവനെയും, ഉറങ്ങുന്നവനെയും, മുങ്ങിയവനെയും, ഭയന്നവനെയും, 'ഞാൻ നിന്റെതാണ്' എന്ന് പറയുന്നവനെയും കൊല്ലുന്നവൻ അതീവ നിന്ദ്യസ്ഥിതിയിൽ പോകുന്നു." "മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ ചിന്തിക്കരുത്; അധമസ്ത്രീകളിൽ ആസ്വാദനം തേടരുത്; എല്ലാ ഉത്തമഗുണങ്ങളാലും നിറയണം." "വിജയത്തിനായി മുതിർന്നവരെ ആദ്യം യുദ്ധത്തിലേക്ക് അയക്കരുത്; കരുണകൊണ്ട് ആദരനിലവാരത്തിൽ ക്രമം ലംഘിക്കരുത്." "പശുവിനെയും ബ്രാഹ്മണനെയും, ധർമ്മശീലനായ വിഷ്ണുഭക്തനെയും വന്ദിക്കണം; അവരെ എവിടെയും ആദരിച്ചാൽ അവിടെ വിജയമുണ്ടാകും." "വിഷ്ണു, സർവ്വസാക്ഷിയായ, സർവ്വഭൂതങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ച ദേഹമുള്ളവൻ; അവന്റെ അനുയായികൾ, മഹാബാഹുവേ, അവന്റെ രൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു." "മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിക്കുന്നവരെ, രഘുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ സ്വരൂപമായവരായി കണക്കാക്കണം." "സ്വന്തം-പരം എന്ന ഭേദം ഇല്ലാത്തവർക്കും, ശത്രുവിനെ സ്നേഹിതനുപോലെ കാണുന്നവർക്കും, അത്തരം വൈഷ്ണവർ പാപിയെയും ഉടനെ ശുദ്ധീകരിക്കും." "ഭാഗവതം പ്രിയമായവർക്കും, ബ്രാഹ്മണന്മാർ പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കും, അവർ ലോകം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ വൈകുണ്ഠത്തിൽ നിന്ന് അയക്കപ്പെട്ടവരാണ്." "വായിൽ ഹരിയുടെ നാമവും, ഹൃദയത്തിൽ ശാശ്വതവിഷ്ണുവും, വയറ്റിൽ വിഷ്ണുപ്രസാദവും ഉള്ളവൻ—even ഒരു ചണ്ഡാലനും—വൈഷ്ണവനാണ്." "വേദങ്ങൾ പ്രിയമായവർക്കും, ലോകസുഖങ്ങൾ പ്രിയമല്ലാത്തവർക്കും, സ്വധർമ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവർക്കും, സമർപ്പിതമായി വന്ദനം ചെയ്യണം." ഇങ്ങനെ, ആ മഹാസമാരോഹത്തിൽ യാഗം ആരംഭിച്ച്, കുതിരയെ അർപ്പിച്ച്, രാമൻ തന്റെ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനെ കുതിരയുടെ സംരക്ഷണത്തിന് അയച്ചു, ധർമ്മവും കരുണയും ഉറ്റുപറഞ്ഞു; വൈഷ്ണവഭക്തിയെയും, ബ്രാഹ്മണപൂജയും, ലോകക്ഷേമത്തിനായുള്ള യാഗത്തിന്റെ മഹത്വവും അവിടെയുണ്ടായി.