പ്രധാനത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തി ഭിന്നതയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലായിടത്തും കര്ത്തൃത്വം ബ്രഹ്മണിലാണ്, അകര്ത്തൃത്വം പുരുഷനിലാണ്. ജഡമായ പ്രധാനത്തോടുള്ള സാമ്യം ഇതാണെന്നും, തത്ത്വങ്ങളിലുണ്ടാകുന്ന വ്യത്യാസവും അവയിലെ കാരണ-ഫല ബന്ധവും ഇതോടൊപ്പം അറിയപ്പെടുന്നു. തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം മനസ്സിലാക്കി, അവയുടെ ലക്ഷ്യവും ഉപകരണമായ നിലയും തിരിച്ചറിയുന്ന ജ്ഞാനികള് വിജയം തേടുന്നവരായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, അതിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സത്തയും സത്യം തന്നെയും തത്ത്വങ്ങളുടെ യഥാര്ത്ഥ സ്ഥിതിയും മനസ്സിലാക്കി, പണ്ഡിതന്മാര് ബ്രഹ്മതത്ത്വവും ഭൂതതത്ത്വവും ഉന്നതമായവയെന്നു അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സാംഖ്യര് സ്ഥാപിച്ച ഈ ഭക്തിയെ ആത്മഭക്തി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. രാജാവേ, ഇപ്പോള് യോഗജന്യമായ ഭക്തിയെക്കുറിച്ച് ഞാന് പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കൂ. പ്രാണായാമത്തില് ലയിച്ചിരിക്കുന്നവനും, എപ്പോഴും ധ്യാനത്തില് മുഴുകിയവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രിച്ചവനും, ഭിക്ഷാന്നം മാത്രം കഴിക്കുന്നവനും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പിൻവലിച്ചവനും, ഹൃദയത്തിലെ പദ്മത്തിലെ കര്ണികയില് ഇരുന്ന്, മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ച്, മനോഹരമായ കണ്ണുകളോടെ, മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ച്, അവന്റെ പ്രകാശഭരിതമായ മുഖം, ബ്രഹ്മസൂത്രം ധരിച്ച വെളുത്ത അര, നാലു കൈകള്, വരദമുദ്രയും അഭയമുദ്രയും കാണുന്നവനും, ഇങ്ങനെ യോഗജന്യമായ മനസ്സിന്റെ പൂര്ണത വിഷ്ണുവിലേക്കുള്ള പരമഭക്തിയാണെന്നു പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭഗവാനില് ഭക്തിയുള്ളവന് വിഷ്ണുഭക്തനാണ്. രാജന്, ഭക്തി സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ച് വ്യത്യസ്തരൂപങ്ങളില് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അനന്തമായ കാന്തിയുള്ള വിഷ്ണുഭക്തിയുടെ പലവിധങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കണം. എങ്ങനെ നല്ലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി ഇന്ധനം ചാരമാക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഭഗവാനിലേക്കുള്ള ഭക്തി പാപങ്ങളെ ക്ഷണത്തില് ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഇഹലോകത്ത് വിഷ്ണുഭക്തിയെക്കുറിച്ച് കേള്ക്കാത്തവന് സത്യസന്ധമായ അമൃതസാരമായ ആനന്ദം അറിയാതെ, അനേകം ജന്മങ്ങളിലൂടെ വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും അനുഭവിക്കുകയും, അനവധി ദേഹങ്ങളില് നിന്നുള്ള ദുഃഖങ്ങള് അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അനന്തനായ ഭഗവാന്, ആരും പാടുന്നു, ധ്യാനിക്കുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നു, അവന് എല്ലാ ദിശകളിലുമുള്ള പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു; എങ്ങനെ കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ അകറ്റുന്നുവോ, സൂര്യൻ ഇരുട്ട് അകറ്റുന്നുവോ അതുപോലെ. ദാനം, ദേവാരാധന, യാഗം, തീര്ത്ഥസ്നാനം, ശാസ്ത്രപഠനം, തപസ്സ്, കര്മങ്ങള്—ഇവയൊന്നിനാലും ആത്മാവ് അങ്ങനെ ശുദ്ധിയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നില്ല. അനന്തനായ ഭഗവാന് ഹൃദയത്തില് വസിക്കുമ്പോഴാണ് ആ ശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നത്. പുരുഷന്മാരുടെ കഥകള് ശുദ്ധവും സത്യവും ഹിതകരവും ആണ്; ഹരിയുടെ മഹിമ പാടപ്പെടുന്നിടത്തും കേള്ക്കുന്നിടത്തും സദാചാരികളുടെ കീര്ത്തി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഭൂമിയുടെ അധിഷ്ഠിതനായ രാജാവേ, ധാരണയുള്ളവനേ, നിശ്ചലമായ മനസ്സോടെ പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിക്കുന്നതില് നിന്നാണ് നിന്റെ ഭാഗ്യം. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പുണ്യകൃത്യങ്ങള് കേള്ക്കുവാന് നിന്റെ മനസ്സു തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹരിയെ, ഭഗവാനായ വിഷ്ണുവിനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കാതെ, ആത്മനിഷ്ഠയുള്ളവന് എങ്ങനെ പരമശ്രേയസ് ലഭിക്കും? മായയാല് ജനിച്ച മായയില്ലാത്തവനാണ് ഭഗവാന്; ഭക്തിയിലൂടെയാണ് അവനെ പ്രാപിക്കാവുന്നത്, മായയിലൂടല്ല; സദ്വൃതനായവനാണ് അവനെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നത്, ഇത് നീയേയും അറിയുന്നു. രാജാവേ, ഈ ശുദ്ധമായ ഉപദേശമില്ലാതെ ധര്മത്തിന്റെ സാരാംശം അറിയാനാവില്ല; വൈഷ്ണവരെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് നീ ഈ പവിത്രമായ മാര്ഗ്ഗവും കഥയുടെ അമൃതവും ചോദിക്കുന്നു. സദ്പുരുഷന്മാരുടെ പരസ്പരാനന്ദം എന്നതほど മഹത്വവും പോഷകനും ഉള്ള മറ്റൊരു ഗുണം ഇല്ല; അവര് പരസ്പരം പരമശ്രേയസ്സിന്റെ അനന്തഗുണങ്ങളും നിധികളും ആസ്വദിച്ച് വളരുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്, പശു, സത്യം, വിശ്വാസം, യജ്ഞം, തപസ്സ്, വേദം, ആചാരം, ദയ, ദീക്ഷ, ശാന്തി—ഇവയൊക്കെയും ഹരിയുടെ അങ്കങ്ങളാണ്. സൂര്യന്, ചന്ദ്രന്, കാറ്റ്, ഭൂമി, ജലം, ആകാശം, ദിശകള്, ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, രുദ്രന്—സര്വ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാന് എല്ലാം ആകുന്നു. ഭഗവാന് തന്നെയാണ് വിശ്വരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഈ സഞ്ചരച്ചലനാത്മകമായ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചത്; ബ്രാഹ്മണനില് പ്രവേശിച്ച്, അവന് നിത്യവും അന്നം അനുഭവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, പവിത്രഭൂമികളുടെ പൊടിയും, പര്വ്വതക്ഷേത്രങ്ങളും, ഭൂമിദേവതകളും, സകലജന്തുക്കളെയും ആരാധിക്കണം, അവയൊക്കെയും പരമാത്മാവിന്റെ പ്രത്യക്ഷങ്ങളും പുണ്യത്തിന്റെ ഭാഗ്യവുമാണ്. വിഷ്ണുവിനെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞവന്, ബ്രാഹ്മണനെ ജ്ഞാനിയും ധാര്മ്മികനുമെന്നു കാണുന്നവന് മാത്രമാണ് സ്വന്തമായ കര്മ്മത്തില് സ്ഥിരനായി വാസ്തവമായ വൈഷ്ണവന്. ഈ രഹസ്യത്തില് കുറച്ച് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എനിക്ക് സമയം കുറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കാരണം ഗംഗയില് സ്നാനത്തിന് പോകേണ്ടതുണ്ട്; കൂടുതല് സംഭാഷണത്തിന് അവസരമില്ല. ഇപ്പോള് മാധവമാസം എത്തി, മാധവനു പ്രിയവും പവിത്രവുമാണ്; അതിലെ ദിവസങ്ങളില് പോലും, ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഏഴാം ദിനം ഗംഗയില് അത്യന്തം ദുര്ലഭമാണ്. വൈശാഖമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഏഴാം ദിവസത്തില് ജഹ്നു മഹര്ഷി കോപത്തില് ഗംഗയെ കുടിച്ചു, പിന്നീട് വലതുകാതില് നിന്നും വീണ്ടും പുറത്തുവിട്ടു. അന്ന് ആകാശത്തിന്റെ അലങ്കാരിയായ ഗംഗാദേവിയെ നിശ്ചിതവിധാനപ്രകാരമുള്ള സ്നാനവും പൂജയും ചെയ്താല് ആ ഭാഗ്യവാനായ ധര്മ്മനിഷ്ഠന് പുണ്യവാനാവുന്നു. യഥാവിധി ദേവതകള്ക്കും പിതാക്കള്ക്കും അര്പ്പണം ചെയ്താല്, സ്നാനശുദ്ധിയോടെ ഗംഗയെ ദര്ശിച്ചവന് പാപമുക്തനാകുന്നു. മാധവമാസത്തിനെ തുല്യമായ മാസമില്ല, ഗംഗയെ തുല്യമായ നദിയുമില്ല; ഈ സംഗമം അത്യന്തം ദുർലഭം, ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയിലൂടെയാണ് അത് പ്രാപ്യമാകുന്നത്. വിഷ്ണുവിന്റെ പാദജലത്തില് ജനിച്ച്, ബ്രഹ്മലോകത്തില് നിന്ന് വരികയും, മൂന്ന് പ്രവാഹങ്ങളില് അനന്തമായി ഒഴുകുകയും ചെയ്യുന്ന ഗംഗ, ഭൂലോകം, അന്തരീക്ഷം, ദിവ്യലോകം എന്നിവയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. സ്വര്ഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള പടവുമാണ് അവള്, നിരന്തരാനന്ദം നല്കുന്നവളുമാണ്, അനവധി പാപങ്ങള് നീക്കുകയും, ദുർഭാഗ്യത്തില് നിന്ന് രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹേശ്വരന്റെ ജടയില് വസിക്കുന്നവളായ ഗംഗ ദു:ഖം നശിപ്പിക്കുകയും, അവളെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നവരുടെ കളിയാടുന്ന കഷ്ടതകള് അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സഗരവംശത്തെ മോചിപ്പിച്ചവളാണ് അവള്, ധര്മ്മത്തെ നിലനിര്ത്തുന്നു, മൂന്നു പാതകളിലൂടെയും സഞ്ചരിക്കുന്നു, ലോകങ്ങളെ ദേവിയായി അലങ്കരിക്കുന്നു. ദര്ശനം, സ്പര്ശനം, സ്നാനം, സ്തുതി, ധ്യാനം, സേവനം—ഇവയിലൂടെ അവള് ആയിരക്കണക്കിന് പുണ്യപാപികളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ദിവസത്തിലെ മൂന്നു സന്ദ്യകളിലും "ഗംഗാ, ഗംഗാ, ഗംഗാ" എന്നു ഉച്ചരിച്ചാല് ആയിരക്കണക്കിന് ദൂരത്തുള്ളവന് പോലും മൂന്നു ജന്മങ്ങളില് സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങള് നശിക്കുന്നു. ആയിരം യോജന ദൂരത്തുനിന്നും പോലും ഗംഗയെ ഓര്ക്കുന്നവന്, ദുഷ്കൃത്യങ്ങള് ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഏഴാം ദിനത്തില് ഗംഗ ദുർലഭയാണു; ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നവനേ, ഹരിയുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും കൃപയാല് മാത്രമേ അവളെ പ്രാപിക്കാനാകൂ.