യുധിഷ്ഠിരാ, പ്രയാഗം എന്നത് മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ ഒരു തീർത്ഥമാണ്. ഈ മഹത്തായ സ്ഥലം കാണാത്തവർ ഈ ലോകത്തിൽ ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ആ പരിശുദ്ധ പ്രയാഗം ദർശിച്ചാൽ, അതു പരമപവിത്രമായ സ്ഥലംകാണ; അതുപോലെ, ചന്ദ്രൻ രാഹുവിൽ നിന്ന് മോചിതനായതുപോലെ, മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു. യമുനയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് കംബലയും അശ്വതരയും എന്ന രണ്ട് ആനകൾ ഉണ്ട്. അവിടത്ത് കുളിച്ചും വെള്ളം കുടിച്ചും, എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു. ജ്ഞാനികളായ മഹാദേവന്റെ ആവാസഭൂമിയിലേക്കു പോയാൽ, ഒരാൾ തന്റെ പൂർവപക്ഷത്തെയും ഉത്തരപക്ഷത്തെയും പതിനായിരം തലമുറകളെ മോചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ, വിശിഷ്ടമായ അഭിഷേകം നിർവഹിച്ചു, അശ്വമേധ യാഗഫലം ലഭിച്ച്, സൃഷ്ടിയുടെ ലയകാലംവരെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വാസം ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ഗംഗയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗത്ത്, ഭാരതാ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും സമുദ്ര എന്ന ഒരു കിണറും, പ്രതിഷ്ഠാന എന്ന പ്രശസ്ത സ്ഥലവും ഉണ്ട്. കോപം ജയിച്ച ബ്രഹ്മചാരി അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ വസിച്ചാൽ, അവന്റെ ആത്മാവ് എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും ശുദ്ധിയാകുന്നു; അശ്വമേധ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. പ്രതിഷ്ഠാനയുടെ വടക്കിലും ഭാഗീരഥിയുടെ കിഴക്കിലും ഹംസപ്രപതന എന്ന തീർത്ഥം ഉണ്ട്, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമാണ്. അവിടെ, കുളിച്ചാൽ മാത്രം, അശ്വമേധ യാഗഫലം ലഭിക്കും; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിലനില്ക്കുന്ന കാലംവരെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും. ഉർവശി തീരം, ഹംസങ്ങൾ പോലെ വെള്ള നിറമുള്ള മനോഹരവും വിശാലവുമാണ്. അവിടെ, അസൂയ ഇല്ലാതെ പിതൃകൾക്ക് ജലദാനം ചെയ്യുന്നവൻ, അറുപതു ആയിരം വർഷവും അറുപതു നൂറ്റാണ്ട് വർഷവും പിതൃകളോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നു. അവിടെ, സദാ, സദ്ഗുരുക്കൾ, ഗന്ധർവർ, കിന്നരർ എന്നിവരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നീട്, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഉള്ള പുണ്യം തീർന്നാൽ, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വരുന്നു. അവൻ ഉർവശിയെപ്പോലുള്ള നൂറ് യുവതികളെ ലഭിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ നൂറ് ആയിരം പശുക്കളെയും ആസ്വദിക്കുന്നു. പൊൻ കാൽക്കെട്ടുകളുടെ ശബ്ദത്തിൽ ഉണർന്ന്, ധാരാളം ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, വീണ്ടും ആ പുണ്യസ്ഥലത്തിൽ എത്തുന്നു. കുസഗ്രാസം ഉപയോഗിച്ച ഇരിപ്പിടത്തിൽ സദാ ഇരുന്ന്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, ഒരു പ്രാവശ്യം മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ, ഒരു മാസത്തേക്ക് ആനന്ദങ്ങളുടെ അധിപനാകുന്നു. അവൻ നൂറ് സ്വർണ്ണം അണിയിച്ച സ്ത്രീകളെ ലഭിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ സമുദ്രതീരവും വരെ വലിയ ആനന്ദങ്ങളുടെ അധിപനാകുന്നു. അവൻ പത്ത് ആയിരം ഗ്രാമങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുന്ന രാജാവായി, ധനവും ധാന്യവും ലഭിച്ച്, എപ്പോഴും ദാനശീലനാകുന്നു. ധാരാളം ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, വീണ്ടും ആ പുണ്യസ്ഥലത്തെ ഓർക്കുന്നു; അതിനുശേഷം, ആ മനോഹരമായ വടവൃക്ഷത്തിൽ, ബ്രഹ്മചാരി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവൻ, ഉപവാസവും യോഗവും ചെയ്താൽ, ബ്രഹ്മജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു. കോട്ടിതീർത്ഥത്തിൽ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, ആയിരം കോടി വർഷം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നീട്, പുണ്യം തീർന്നാൽ, ദേവലോകത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വരുന്നു. അവൻ പൊൻ, രത്നം, മുത്ത് എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ കുടുംബത്തിൽ ജനിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം, വാസുകിയുടെ വടക്കിൽ ആനന്ദങ്ങളുടെ നഗരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ, അശ്വമേധ യാഗത്തിന് തുല്യമായ മറ്റൊരു പുണ്യസ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, അശ്വമേധഫലം ലഭിക്കുന്നു. അവൻ സമ്പന്നനും, സുന്ദരനും, കുസൃതിയും, ദാനശീലനും, ധർമ്മശീലനും ആകുന്നു; നാലു വേദങ്ങളിൽ ഉള്ള പുണ്യങ്ങൾ, സത്യം പാലിച്ചാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ—all അവിടെ ലഭിക്കുന്നു. അഹിംസയുടെ പുണ്യം, അവിടെ മാത്രം എത്തിയാൽ ലഭിക്കുന്നു; ഗംഗയിൽ എവിടെയും കടന്നാൽ, അത് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ കുളിച്ച ഫലത്തോട് തുല്യമാണ്. സിന്ദു ചേർന്ന സ്ഥലത്ത്, അത് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ കുളിച്ചതിന്റെ പത്ത് ഗുണം കൂടുതലാണ്; അവിടെ, ദൈവികമായ ഗംഗ, ധാരാളം തീർത്ഥങ്ങളും തപസ്സും നിറഞ്ഞത്. അത് സിദ്ധിയുടെയും പുണ്യത്തിന്റെയും സ്ഥലം; സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. ഭൂമിയിലെ മരണവാസികൾക്കും താഴെ ഉള്ള സർപ്പങ്ങൾക്കും മോചനം നൽകുന്നു. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ, ദേവന്മാർക്കും മോചനം നൽകുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ "ത്രിപഥാ" എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന്റെ അസ്ഥികൾ ഗംഗയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന കാലംവരെ, അത്ര ആയിരം വർഷങ്ങൾ, അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. തീർത്ഥങ്ങളിൽ അതാണ് പരമം; നദികളിൽ ഗംഗയാണ് ശ്രേഷ്ഠം. അതു എല്ലാ ജീവികൾക്കും, മഹാപാപികൾക്കും പോലും മോചനം നൽകുന്നു. ഗംഗ എവിടെയും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാണ്, എന്നാൽ മൂന്നു സ്ഥലങ്ങളിൽ മാത്രം പ്രയാസമാണ്: ഗംഗാദ്വാരത്തിൽ, പ്രയാഗത്തിൽ, ഗംഗയും സമുദ്രവും ചേരുന്ന സ്ഥലത്ത്. അവിടെ കുളിച്ചവർ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ കയറുന്നു; അവിടെ മരിച്ചവർ വീണ്ടും ജനനം കാണുന്നില്ല. പാപത്തിൽ കുഴഞ്ഞ മനസ്സുള്ള എല്ലാ ജീവികൾക്കും, മാർഗ്ഗം അന്വേഷിക്കുന്നവർക്ക്, ഗംഗയേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ മാർഗ്ഗം ഇല്ല. അവൾ ശുദ്ധരുടെ ശുദ്ധിയും, മംഗളങ്ങളുടെ മംഗളവും, മഹേശ്വരന്റെ തലയിൽ നിന്ന് വീണതും, പാപനാശിനിയും മംഗളവുമാണ്. മാർകണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: രാജാവേ, പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം വീണ്ടും ഞാൻ പറയുന്നു; കേട്ടാൽ, എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഗംഗയുടെ വടക്കൻ തീരത്ത് മനസാ എന്നൊരു പുണ്യസ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം ചെയ്താൽ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും. പശു, ഭൂമി, പൊൻ എന്നിവ ദാനമാക്കി ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം, ആ പുണ്യസ്ഥലം ഓർത്താൽ തന്നെ സമന്വയിക്കുന്നു. ആഗ്രഹമുള്ളവനും ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും, ഗംഗയിൽ മരിച്ചാൽ, മരണത്തിന് ശേഷം സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും; നരകം കാണുന്നില്ല. അവൻ അപ്സരാസുകളുടെ സംഗീതത്തിൽ ഉണർന്ന്, ഹംസയും ക്രാനുകളും അണിയിച്ച ദൈവിക രഥത്തിൽ യാത്ര ചെയ്യുന്നു. രാജാവേ, ആറായിരം വർഷം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നു; പിന്നീട്, പുണ്യം തീർന്നാൽ, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വരുന്നു. അവൻ പൊൻ, രത്നം, മുത്ത് എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ വലിയ കുടുംബത്തിൽ ജനിക്കുന്നു; അറുപതു ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളും അറുപതു നൂറ്റാണ്ട് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും—മാഘ മാസത്തിൽ, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്ന സംഗമത്തിൽ പോകുന്നു; ശരിയായി നൂറ് ആയിരം പശുക്കൾ ദാനമാക്കിയതിന്റെ പുണ്യം അവിടെ ലഭിക്കുന്നു. ഈ പ്രയാഗം, ഗംഗ, യമുന, ഉർവശി തീരം, ഹംസപ്രപതന, പ്രതിഷ്ഠാന—ഈ പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചാൽ, കുളിച്ചാൽ, ഉപവാസം ചെയ്താൽ, ദാനങ്ങൾ ചെയ്താൽ, ബ്രഹ്മചാര്യവും യോഗവും ആചരിച്ചാൽ, അനേകം തലമുറകൾക്കും, സ്വർഗ്ഗലോകത്തിനും, ധാരാളം ആനന്ദങ്ങൾക്കും, മഹത്തായ പുണ്യഫലങ്ങൾക്കും, മോചനത്തിനും, സിദ്ധിക്കും, ദൈവിക ആദരത്തിനും, ജീവിതത്തിലെ ഉത്തമ ഫലങ്ങൾക്കും, ഗംഗയിലെ പുണ്യത്തിനും അശ്വമേധ യാഗഫലത്തിനും തുല്യമായ അനുഭവങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു—ഈ സത്യങ്ങൾ, മഹത്വങ്ങൾ, പുണ്യങ്ങൾ, ഭാരതരാജാവേ, നാം മനസ്സിൽ വഹിക്കണം.