രാത്രിയിൽ, ആ മനുഷ്യൻ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു; പകലിൽ, അവൻ ബോധം ഇല്ലാതെ ഇരിക്കുന്നു. ഈ വിധം, ദേവി, അവന്റെ ശരീരാവയവങ്ങൾ ദിവസേന ക്ഷയിക്കുകയും ദു:ഖം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാംസാരിക ജീവിതത്തിൽ അലഞ്ഞു നടക്കുന്നവർക്കു വിരക്തി അവിടെ വെളിപ്പെടുന്നു: സംശയമില്ലാതെ, ബന്ധുക്കളില്ലാതെ, സമാധാനത്തോടും തൃപ്തിയോടും കൂടിയുള്ള അവസ്ഥ. അവിടെ, ആവിഷയവും കോപവും ഇല്ലാതെ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു: “നിങ്ങൾ ആരാണ്, ഈ നഗ്നരൂപത്തിൽ? സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം നിങ്ങൾക്ക് ലജ്ജയില്ലാതെ എങ്ങനെ ഇങ്ങനെയിരിക്കുന്നു?” “ജനങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾ, മുതിർന്നവർ, യുവതികൾ, അമ്മമാർ എന്നിവരുടെ ഇടയിൽ നിങ്ങൾ നഗ്നരായി, ഭയമില്ലാതെ പോയിരിക്കുന്നു.” വിരക്തനാണ് മറുപടി പറയുന്നത്: “ഇവിടെ ആരാണ് നഗ്നരായി കാണപ്പെടുന്നത്? ഞാൻ ഒരിക്കലും നഗ്നരല്ല. നിങ്ങൾ, നന്നായി ബന്ധിച്ച് വസ്ത്രം ധരിച്ചിരിക്കുന്നവരാണ് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്. ഞാൻ ഒരിക്കലും നഗ്നരല്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും അവയുടെ വിഷയങ്ങൾക്കും അടിമയായവൻ, ശമം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ നഗ്നരായി കാണപ്പെടുന്നത്.” സ്വയം ചോദിക്കുന്നു: “ഒരു വ്യക്തിക്ക് എങ്ങനെയാണ് ശമം? ദയവായി വിശദമായി പറയൂ, മഹാ സജ്ജനേ, നിങ്ങൾക്ക് ഉറപ്പായും അറിയാമെങ്കിൽ.” വിരക്തനും പ്രജ്ഞയുള്ളവനും മറുപടി പറയുന്നു: “മനസ്സ് എപ്പോഴും ദൃഢമായി നിലനിൽക്കുന്നു, സുഖവും ദു:ഖവും ഒരുപോലെ. എല്ലാ അവസ്ഥകളാൽ കഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ, അവയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ ഞാൻ ലജ്ജയെ പറയാം, മനസ്സ് അതിലേക്കു മുഴുവൻ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇന്ന് ഞാൻ ഇങ്ങനെയൊന്നും ചെയ്യരുത്, നഗ്നരായി നിലകൊള്ളരുത്; പിന്നീട് ആഴത്തിൽ അനുതാപം തോന്നുമ്പോൾ, അതാണ് ലജ്ജ.” “ലജ്ജ ആര്ക്ക് വേണ്ടിയാണ്? ഒരിക്കലും രണ്ടാമതൊരാളില്ല. വ്യക്തി ഏകത്വത്തോടും ദൈവീകതയോടും കൂടിയവനാണ്; അവന്റെ ഒന്നും നശിപ്പിക്കാൻ ആരും കഴിയില്ല. നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ആ ജനങ്ങളെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കുന്നു: ഒരു കുശവൻ ചക്കയെ ചക്രത്തിൽ വെക്കുന്നതുപോലെ, തണ്ടുകൊണ്ട് ചക്രം ചുറ്റി വിവിധ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആയിരക്കണക്കിന് പാത്രങ്ങൾ, തന്റെ ഇച്ഛയും ബുദ്ധിയും അനുസരിച്ച്. അതുപോലെ, സ്രഷ്ടാവ് വിവിധ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നീട്, അവ പല കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടും നശിക്കുന്നു.” “എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവരും, ശാശ്വത ലോകങ്ങളും, അവർക്കാണ് ലജ്ജ വേണ്ടത്; അവർ ഭൂമിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നില്ല. ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ഭൂമി, വെള്ളം—ഈ അഞ്ച് മൂലഭൂതങ്ങൾ എവിടെയും നിലനിൽക്കുന്ന ലോകങ്ങളാണ്. ഈ അഞ്ച് ഘടകങ്ങളിൽ ജീവികൾ ശരീരാവയവങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; അവ എവിടെയും ഉണ്ട്—അതിനാൽ ലജ്ജ ആര്ക്ക് വേണ്ടിയിരിക്കുന്നു?” “ഇപ്പോൾ ഞാൻ സ്ത്രീയുടെ രൂപത്തെ വിവരിക്കാം; കേൾക്കൂ, പ്രിയേ, ഈ സമയത്ത്: ആയിരക്കണക്കിന് കലശങ്ങളിൽ ജലം മിന്നുന്നതുപോലെ, ഒരേ ചന്ദ്രൻ എവിടെയും പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളിൽ, മായയുടെ ചക്രത്തിൽ കുടുങ്ങിയവരിൽ നിന്ന് വിടരുന്നതാണ്. എല്ലാ ചലനാത്മക, അചല ജീവികളിലും, ജനനദ്വാരത്തിലൂടെ, പാപവും മായയും കൊണ്ടാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്.” “സ്ത്രീ തന്റെ ഉരസുകളും, കുംഭവും, യൗവനം കൊണ്ടും മിന്നുന്നു; ഹൃദയത്തിലെ മാംസത്തിന്റെ വർദ്ധനവാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ജീവികളുടെ पतനം വരുത്താൻ, മായയുടെ രൂപത്തിൽ അവൾ തിളങ്ങുന്നു; നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ആ സ്ത്രീ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലവിലില്ല. സ്രഷ്ടാവ് തന്റെ വിനോദത്തിനായി എപ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; സ്ത്രീയിൽ എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ പുരുഷനിൽ ആത്മാവും എവിടെയും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്.” “ഉരസും ഗർഭവും ഇല്ലാത്തവർ എപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മോചിതരായിരിക്കുന്നു; പുരുഷനാണ് ‘പുരുഷ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, സ്ത്രീ ‘പ്രകൃതി’ എന്ന്. അവൻ അവളോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു, പക്ഷേ ഒരിക്കലും മോക്ഷം നേടുന്നില്ല; നിങ്ങൾ പുരുഷന്മാരിൽ, പ്രകൃതിയോടൊപ്പം കാണപ്പെടുന്നു.” “ഇതറിഞ്ഞാൽ, ആരാണ് ആര്ക്ക് ലജ്ജ അനുഭവിക്കേണ്ടത്? സുഖത്തിലേക്ക് പോവൂ. ഇപ്പോൾ ഞാൻ പഴയ സ്ത്രീയെ വിവരിക്കാം, എപ്പോഴും വയസ്സായവളെ, സുന്ദരമുഖിയേ. അവളുടെ ചർമ്മം ചുരുണ്ടിരിക്കുന്നു, അവളുടെ ശരീരാവയവങ്ങളും; വെള്ളയും ചാരയും മുടിയാൽ അവൾ വിഷമിക്കുന്നു. പിന്നെ, ദുർബലവും ദു:ഖിതയുമായ, ചുരുണ്ട ചർമ്മം കൊണ്ടുള്ള അവൾ, വയസ്സായപ്പോൾ സ്ത്രീയല്ല, വയസ്സായവളായി വിളിക്കപ്പെടുന്നു.” “ഇതാണ് അവളുടെ ലക്ഷണം; ഇപ്പോൾ ഞാൻ യുവതിയെ വിവരിക്കാം, എപ്പോഴും ജ്ഞാനത്തിൽ വളരുന്നവളെ, ആത്മാവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ. അവൾക്ക് ‘സുമതി’ എന്ന പേരാണ്, വയസ്സായതും യുവതിയും ഒരുപോലെ; സ്ത്രീ എപ്പോഴും പുരുഷന്മാരിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. അവൾക്ക് ലജ്ജ പാലിക്കേണ്ടതാണ്; മറ്റൊന്നും ഞാൻ പറയാം. നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ അമ്മയെ ഞാൻ വിവരിക്കാം.” “ബോധം എപ്പോഴും ജീവികളുടെ ശരീരാവയവങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്; ഉയർന്ന ജ്ഞാനം നൽകുന്നവളാണ് ‘പ്രജ്ഞാ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രജ്ഞാ അമ്മ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, ജീവികളുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി; അവൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പോഷണത്തിനും ക്ഷേമത്തിനും നിലനിൽക്കുന്നു. സുമതിയാണ് അമ്മ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്; സാംസാരിക ജീവിതത്തിന്റെ ദ്വാരങ്ങളും വഴികളും പലവിധമാണ്. ഈ അമ്മമാർ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉണ്ട്, ഏറെ ദു:ഖം കാണിക്കുന്നു; അമ്മയുടെ രൂപം വിവരിച്ചു—മറ്റെന്താണ് ഞാൻ പറയേണ്ടത്?” അപ്പോൾ ആത്മാവ് ചോദിക്കുന്നു: “നിങ്ങൾ ആരാണ്, എന്റെ ദു:ഖം ദൂരീകരിച്ചവളെ? നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ദയവായി വിശദമായി പറയൂ.” വിരാഗൻ മറുപടി പറയുന്നു: “എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും, നിലനിൽക്കുന്നവ, പൂര്ണ്ണമായും പ്രതീക്ഷയില്ല; അവയുടെ ദുഷ്ടത കാരണം, ഈ പ്രവൃത്തികൾ വ്യത്യസ്തമായി കാണുന്നില്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ, പ്രതീക്ഷ എവിടെയും എത്തിയില്ലെങ്കിൽ, കോപവും, ലോഭവും, മായയും ഭയത്താൽ നശിക്കുന്നു.” “ഞാൻ വിരാഗൻ—നിങ്ങൾക്ക് ആശീർവാദങ്ങൾ! വിവേകമാണ് എന്റെ കൂട്ടുകാരൻ. നിങ്ങളുടെ സഹോദരന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ, നിങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, എന്നെ അറിയിക്കൂ. വിരാഗൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ അവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ രൂപം നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ വിവരണ ചെയ്യില്ല.” ഇങ്ങനെ, ആത്മാവും വിരാഗനും തമ്മിൽ, സത്യവും വിവേകവും, സ്ത്രീ-പുരുഷ സ്വഭാവവും, ലജ്ജയും, ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളും, ആത്മാവിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ മഹത്വവും, സൃഷ്ടിയുടെ യാഥാർത്ഥ്യവും, സ്നേഹപൂർവ്വം, ആലോചനയോടെ, പരസ്പരം വിശദീകരിക്കുന്നു.