ദീപാവലി ദിനത്തിൽ, ലക്ഷ്മി ഭൂമിയിൽ അഗ്നിപരവശയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; കാർത്തിക മാസത്തിൽ പശുക്കളുടെ കാവിൽ അവളുടെ സാന്നിധ്യം അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ ലക്ഷ്മി തന്നെയാണ് എല്ലാ വരങ്ങളെയും നൽകുന്ന ദേവി. ഭവാനിയും ശംകരനും കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, ഭവാനി ലക്ഷ്മിയെ ആരാധിച്ചു; ആ സമയത്ത് ലക്ഷ്മി പശുവിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. പഴയകാലത്ത്, ഗൗരി കളിയിൽ ശംഭുവിനെ തോൽപ്പിച്ചു; അങ്ങനെ ശംഭു നഗ്നനായി പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ശംകരൻ ദുഃഖത്തിൽ ആയിരുന്നു, ഗൗരി എപ്പോഴും സന്തോഷത്തിൽ ആയിരുന്നു. ആരുടെ വിജയം ആദ്യം വരുമോ, അവർക്കു ആ സന്തോഷം ഒരു വർഷം നിലനിൽക്കുന്നു. അർദ്ധരാത്രി എത്തുമ്പോൾ, നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, മുരച്, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ ശബ്ദത്തിൽ ആലക്ഷ്മിയെ വീട്ടുവാതിൽപ്പുറത്തു നിന്ന് സന്തോഷത്തോടെ പുറത്താക്കുന്നു. തോൽവിയെത്തുമ്പോൾ, പിറ്റെന്ന് സൂര്യോദയത്തിൽ, അദ്വൈതം ഉണ്ടാകുന്നു. അന്ന് രാവിലെ ഗോവർദ്ധനനെ ആരാധിക്കണം, രാത്രി പാശാ കളിക്കണം. പശുക്കളെ അലങ്കരിക്കണം; അവയെ ഭാരമേറ്റും, പാലെടുക്കാനും ഉപയോഗിക്കരുത്. ഗോവർദ്ധനൻ, ഗോകുലത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, അവനെ ആദരിക്കണം. വിഷ്ണുവിന്റെ ഭുജശക്തിയിൽ, കോടിപശുക്കളെ നൽകുന്ന ദൈവികത ഉണ്ടാക്കുന്നു; ലോകരക്ഷകരുടെ ഇടയിൽ പശുവിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ലക്ഷ്മി. യാഗത്തിന് കൊണ്ടുവരുന്ന നെയ്യ് എന്റെ പാപം നീക്കട്ടെ; പശുക്കൾ എന്റെ മുന്നിലും പിന്നിലും ഹൃദയത്തിലും ഉണ്ടാകട്ടെ; ഞാൻ പശുക്കളുടെ ഇടയിൽ വാസം ചെയ്യട്ടെ. ഇങ്ങനെ ഗോവർദ്ധനൻ ആരാധന നടത്തണം; സത്യമായ ഭാവത്തോടെ ദേവന്മാരെയും, ധർമ്മജന്മാരെയും, മനുഷ്യരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം; മറ്റു ആളുകൾക്ക് ഭക്ഷണവും പാനവും നൽകണം; പണ്ഡിതന്മാരെ വചനങ്ങൾകൊണ്ട് സന്തോഷിപ്പിക്കണം. വസ്ത്രം, പാന, ദീപം, പൂക്കൾ, കർപ്പൂരം, കുങ്കുമം, വിവിധ വിഭവങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ഗൃഹവാസികൾ. ഗ്രാമത്തിലെ കാള, രാജാവിന് സമ്പത്ത്, പദാതികൾക്ക് മനോഹരമായ മാലകളും കങ്കണങ്ങളും നൽകണം. രാജാവ് തന്റെ മന്ത്രിമാരെയും ജനങ്ങളെയും വേർവേർ ആയി തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം; അതിനുശേഷം ഗുസ്തിക്കാരെയും നൃത്തക്കാരെയും. കാളകളും വലിയ കാളകളും തമ്മിൽ പോരാട്ടം നടത്തുന്നു; രാജാക്കന്മാർ, യോദ്ധാക്കൾ, പദാതികൾ—all അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ബെഞ്ചിൽ ഇരുന്ന്, രാജാവ് നൃത്തക്കാരെയും നടന്മാരെയും ഗായകരെയും കാണണം; മത്സരങ്ങൾ നടത്തണം; പശുക്കൾ, കാള, മാടുകൾ എന്നിവയുടെ സാന്നിധ്യം ഒരുക്കണം. കാളകുട്ടികളെ പശുക്കളോടൊപ്പം കൂട്ടി, ചോദ്യോത്തരങ്ങൾ നടത്തണം; പിന്നീട് ഉച്ചയ്ക്ക്, കിഴക്കോട്ട്, അഗ്നിക്ക് സമീപം—പാതയുടെ രക്ഷകനായ ദൈവത്തെ കോട്ടയിലോ മരത്തിലോ കൂശയോ കാശയോ പുല്ല് കൊണ്ടുള്ള ദൈവിക കയരിൽ, പല അലങ്കാരങ്ങൾ ചേർത്ത്, ബന്ധിക്കണം. ആനകളും കുതിരകളും പരിശോധിച്ച്, അവയെ പാതയുടെ രക്ഷകനായ ദൈവത്തിന്റെ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം; പശുക്കളും കാളകളും മാടുകളും മണിയോടു കൂടിയ കാട്ടുപശുക്കളും. ദ്വിജൻറെ നേതാവ് യഥാവിധി ഹോമം നടത്തി, പാതരക്ഷകനെ ബന്ധിക്കണം; തുടർന്ന്, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് നമസ്കരിക്കണം: "പാതരക്ഷകാ, ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികൾക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നവനേ; പാതരക്ഷകന്റെ ഭൂമിയിൽ, പശുക്കളും വലിയ കാളകളും പോകുന്നു— രാജാക്കന്മാർ, രാജകുമാരന്മാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ, പാതരക്ഷകന്റെ ഭൂമിയിൽ കടന്നുപോകുമ്പോൾ രോഗമില്ലാതെ സന്തോഷത്തോടെ നിലനിൽക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ എല്ലാ ചടങ്ങുകളും രാത്രിയിൽ, ദൈത്യനായ ഭഗവാന്റെ ഉത്സവത്തിൽ നടത്തണം; ഭൂമിയിൽ മണ്ഡലം വരച്ച്, നേരിട്ട് ആരാധനം നടത്തണം. ദൈത്യനായ ബാലിയെ, അഞ്ചു നിറങ്ങളുള്ള പൊടികൾ കൊണ്ട്, എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളോടും, പർവതങ്ങളുടെ നിരയോടും ചേർത്ത് വരയ്ക്കണം. കുമ്പളത്തിൽ നിന്നുള്ള രൂപം, വലിയ കാലുകൾ, മധുവും മറ്റു ദൈത്യരും ചുറ്റും, സന്തോഷഭാവം, ഉയർന്ന കിരീടം, വലിയ കാതണികൾ—ഇങ്ങനെ രണ്ട് കൈകളോടെ ദൈത്യരാജാവിന്റെ രൂപം ഒരുക്കണം; അതിനുശേഷം, വീടിന്റെ വിശാലമായ മന്ദപത്തിൽ, മധ്യത്തിൽ, ബാലിയെ ആരാധിക്കണം. മാതാക്കളും സഹോദരന്മാരും ബന്ധുക്കളും ചേർത്ത്, കമലങ്ങൾ, നീലത്താളികൾ, പൂക്കൾ, കലഹാര, ചുവന്ന കമലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പൂജ നടത്തണം. സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കൾ, ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, വെള്ളപ്പാൽ, ജാഗ്രി ചേർത്ത പാൽപായസം, മദ്യം, മാംസം, ലഹരി, ചൂടി, ഉരിഞ്ഞ്, കഴിക്കാവുന്ന വിഭവങ്ങൾ—all അർപ്പണം. ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, രാജാവ്, മന്ത്രിയും പുരോഹിതനും ചേർത്ത് പൂജ നടത്തണം; അങ്ങനെ ഒരു വർഷം സന്തോഷം ലഭിക്കും: "ബലി രാജാവേ, ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; വിരോചനന്റെ പുത്രനേ, ഭാവി ഇന്ദ്രനേ, ദേവന്മാർക്ക് ശത്രുവേ, ഈ പൂജ നീ സ്വീകരിക്കട്ടെ." പൂജ കഴിഞ്ഞ്, രാത്രിയിൽ ജാഗരണം നടത്തണം; നൃത്തക്കാരെയും നടന്മാരെയും ഗായകരെയും ആഹ്വാനിച്ച്, ഒരു സമയം അവരെ കൊണ്ട് ആഘോഷം നടത്തണം. വീട്ടിന്റെ അറ്റത്ത് ജനങ്ങൾക്കൊപ്പം, വെള്ള അരി കൊണ്ട് സേവനം നടത്തണം; ബാലിയെ സ്ഥാപിച്ച്, ഫലങ്ങളും പൂക്കളും കൊണ്ട് പൂജ നടത്തണം. ബലിക്ക് വേണ്ടിയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അഗ്നിയിൽ നടത്തണം; സത്യം അറിയുന്ന ഋഷികൾ ഈ അനശ്വര ക്രിയകൾ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ നൽകുന്ന ദാനങ്ങൾ, ചെറിയതോ വലിയതോ, എല്ലാം അനശ്വരവും, മംഗളവും, വിഷ്ണുവിന് പ്രിയവുമാണ്. രാത്രിയിൽ, നിന്റെ പൂജയൊന്നും ചെയ്യാത്തവർ, അവരുടെ എല്ലാ പുണ്യഫലങ്ങളും, മന്ത്രജപം ഇല്ലാതെ, ബലിക്ക് ലഭിക്കും. വിഷ്ണു ബാലിയിൽ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, ദൈത്യർക്കു വലിയ ഉത്സവം വീണ്ടും അനുവദിച്ചു; അവർക്കു ആനുകൂല്യം ലഭിച്ചു. അതുകഴിഞ്ഞു, കൌമുദി ഉത്സവം ആരംഭിച്ചു; എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകറ്റി, പ്രതിബന്ധങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ നീക്കുന്നു, ആഗ്രഹനിർവൃതി, സമ്പത്ത്, പോഷണം, സന്തോഷം—all ലഭിക്കുന്നു; ഭൂമിയെ 'കൂശ' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ആനന്ദവും ഉല്ലാസവും അതിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ശാസ്ത്രങ്ങളിലെയും അതിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടും, ഇതിനെ കൌമുദി എന്ന് വിളിക്കുന്നു; വിവിധ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ജനങ്ങൾ പരസ്പരം ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ സന്തോഷവും സമാധാനവും സന്തോഷവും പ്രാപിക്കുന്നതിനാൽ, ഇത് കൌമുദി ഉത്സവം; ഷൺമുഖാ, അതിൽ ബാലിക്ക് കമലങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നു. പാപനാശത്തിനായി രാജാക്കന്മാർ ഈ കൌമുദി ഉത്സവം നടത്തുന്നു; കാർത്തിക മാസത്തിൽ ഓരോ വർഷവും ഒരു രാത്രി, ഒരു ദിവസം മാത്രം ആചരിക്കുന്നു.