അവിടെ അഞ്ചു ദിവസം താമസിച്ച ശേഷം, രാമന് യാത്രയ്ക്കായി മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അപ്പോള് ശത്രുഘ്നന് രാമന് വേണ്ടി കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ടുവന്നു. അതോടൊപ്പം തന്നെ, നിർമ്മിതവും അനിര്മ്മിതവുമായ പൊന്നും സമ്മാനങ്ങളായി അവന് അര്പ്പിച്ചു. ഈ സ്നേഹപൂര്വ്വം കണ്ട രാമന് സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: “ഇവയൊക്കെയും ഞാന് നിനക്കു നല്കുന്നു.” പിന്നീട് രാമന് പറഞ്ഞു: “നിന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും ഞാന് മഥുരയിലെ ജനങ്ങള്ക്കു രാജാക്കന്മാരായി അഭിഷേകം ചെയ്തു.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഉച്ച സമയത്ത് രാമന് യാത്ര തിരിച്ചു. ഗംഗയുടെ തീരത്തുള്ള മഹോദയയിലേക്കെത്തിയ രാമന് അവിടെ വാമനനെന്ന വാമനാവതാരത്തെ അഭിഷേകം ചെയ്തു; ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭാവി രാജാക്കന്മാരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്തു. അവന് പറഞ്ഞു: “സമൃദ്ധി വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ധര്മസേതു ഞാനാണ് നിര്മ്മിച്ചത്. സമയമാകുമ്പോള് ഇതു സംരക്ഷിക്കണം, യാതൊരു വിധത്തിലും നശിപ്പിക്കരുത്.” കൈ നീട്ടി രാമന് അപേക്ഷിച്ചു: “രാജാക്കന്മാരേ, ഞാന് നിങ്ങളുടെ പ്രതിനിധിയായി പ്രവര്ത്തിച്ചു. ഇവിടെ യാഥാര്ഥ്യത്തില് ഹിതകരമായതെല്ലാം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.” ഇതോടൊപ്പം, “ദൈനംദിനപൂജകള് എല്ലാ ദിവസവും ആലസ്യമില്ലാതെ നടത്തണം; ലങ്കയില് നിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ഗ്രാമങ്ങളും സമ്പത്തുകളും അര്പ്പിക്കണം,” എന്നും രാമന് ഉപദേശിച്ചു. ശേഷം, വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവനെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് അയച്ചു, രാമന് അയോധ്യയിലേക്ക് തിരിച്ചു. അവിടെ പുഷ്പകവിമാനത്തോട് പറഞ്ഞു: “നീ ഇനി മുന്നോട്ട് പോകരുത്; ധനാധിപനായ കുബേരന് വസിക്കുന്നിടത്ത് നില്ക്കുക.” ഇങ്ങനെ, രാമന് തന്റെ കര്ത്തവ്യം പൂര്ത്തിയാക്കി, ഇനി ചെയ്യാനുള്ളത് ഒന്നുമില്ലെന്ന് കരുതി. പുലസ്ത്യന് ഭീഷ്മനോട് പറഞ്ഞു: “ഇങ്ങനെ രാമകഥയുടെ വഴിയിലൂടെ വാമനന്റെ ഉത്ഭവം ഞാന് പറഞ്ഞുതന്നു. ഇനി എന്താണ് നീ കേള്ക്കുവാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?” “നിന്റെ സംശയമെല്ലാം ഞാന് വിശദമായി പറയും, രാജാവേ; രാജന്മാരുടെ ആനന്ദമായ ഭീഷ്മാ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാന് വിശദീകരിക്കാം.” അതിനുശേഷം ഭീഷ്മന് ചോദിച്ചു: “വാമനന്റെ മഹത്വം നീ വിശദമായി പറഞ്ഞു; അതേ വിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റൊരു മഹത്വം ഇനി വീണ്ടും പറയൂ.” “ദൈവത്തിന്റെ നാഭിയില് നിന്നു ലോകം ഉദിച്ചുവന്ന കമലം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു? ആ കമലത്തില് വൈഷ്ണവസൃഷ്ടി എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?” “കമലമഹാകല്പത്തില് കമലത്തില് നിന്നുള്ള ലോകം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? ജലസമുദ്രത്തില് വിശ്രമിച്ചിരുന്ന ആ മഹാന്റെ നാഭിയില് ജലജന്യമായ കമലം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?” “പദ്മനാഭന് സമുദ്രത്തില് വിശ്രമിക്കുമ്പോള് അവന്റെ ശക്തി എന്താണ്? ആ കമലത്തില് ദേവന്മാരും മഹർഷികളും എങ്ങനെ ജനിച്ചു?” “ഈ സൃഷ്ടിയെ അവിടെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതെല്ലാം പൂര്ണമായി പറയൂ, യോഗജ്ഞാനത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവനേ.” “ഏകസമുദ്രം ശൂന്യമായപ്പോള്, ചലനസ്ഥിരങ്ങളൊക്കെയും ഇല്ലാതായപ്പോള്, ഭൂമണ്ഡലം ദഹിച്ചപ്പോള്, പാമ്പുകളും അസുരന്മാരും നശിച്ചപ്പോള്,—” “അഗ്നിയും വായുവും ആകാശവും ഇല്ലാതായപ്പോള്, ഭൂമിയില് ധര്മം ഇല്ലാതായപ്പോള്, ഇരുണ്ടതൊഴികെ ഒന്നുമില്ലാതായപ്പോള്, മഹാഭൂതങ്ങള് കുലുങ്ങിയപ്പോള്,—അവിടെ മഹാതേജസ്സും മഹാവിഭൂതിയുമായ ലോകനാഥന് ധ്യാനത്തില് ലയിച്ചിരിക്കുന്നു, യോഗശക്തിയില് സ്ഥിരനായി.” “ബ്രഹ്മനേ, പരമഭക്തിയോടെ ഞാന് കേള്ക്കുമ്പോള്, നാരായണന്റെ മഹത്വം മുഴുവന് നീ പറയണം.” “വിശ്വാസത്തോടെ ഞാന് ഇരിക്കുമ്പോള്, നീ പറയണം.” പുലസ്ത്യന് പറഞ്ഞു: “നാരായണന്റെ മഹത്വം കേള്ക്കുവാനുള്ള നിന്റെ ആഗ്രഹം—” “കുരുവംശജനായ ഭീഷ്മാ, നിന്റെ ഉത്തമവംശപരമ്പരയാല് ശുദ്ധിയുള്ള നിനക്കിത് യുക്തമാണ്. ആദിപുരാണങ്ങളിലും ദേവന്മാരില് നിന്ന് കേട്ടതുപോലെയും, മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണന്മാര് പറഞ്ഞതുപോലെയും, തപസ്സിലൂടെ ബൃഹസ്പതി കണ്ടതുപോലെയും—” “പരാശരപുത്രനായ മഹർഷി ദ്വൈപായനന് പറഞ്ഞതുപോലെയും ഞാന് കേട്ടതും, ഭക്തിയോടെ മനസ്സിലാക്കിയതും ഞാന് പറയാം.” “മഹർഷിമാരുടെ വഴിയില് ഞാന് മനസ്സിലാക്കിയതെല്ലാം, മഹാരാജാവേ, ഞാന് വിശദീകരിക്കും; നാരായണന്റെ പരമസാരമോ, ആരും പൂര്ണമായും അറിയുവാന് കഴിയില്ല.” “ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിനും അതു പൂര്ണമായി അറിയാനാവില്ല; വിശ്വദേവന്മാര്ക്കും അതു രഹസ്യമാണു; മഹർഷിമാരിലും അതു അറിയപ്പെടുന്നില്ല.” “യജ്ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യവുമാണ് അവന്, സത്യം കാണുന്നവര്ക്ക് അവന് യാഥാര്ത്ഥ്യമാണ്, ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവര്ക്ക് അവന് അന്തര്യാമിയാണ്, ദുഷ്ക്രുത്യങ്ങള് ചെയ്യുന്നവര്ക്ക് അവന് നരകമാണ്.” “ദേവന്മാരില് ദൈവം അവനാണ്, പരമദൈവമായി അറിയപ്പെടുന്നു; ജീവികളില് അവന് തത്ത്വം, പരമാര്ത്ഥം അന്വേഷിക്കുന്നവര്ക്ക് അവന് പരമം.” “വേദങ്ങളില് പ്രഖ്യാപിച്ച യജ്ഞം അവനാണ്; ജ്ഞാനികള് അവനെ തപസ്സായി അറിയുന്നു. അവന് കര്ത്താവും, കാരണമും, ബുദ്ധിയും, മേഖലയെ അറിയുന്നവനും.” “പ്രണവം, പുരുഷന്, ഗുരു, ഏകത്വം, പഞ്ചപ്രാണന്, അചഞ്ചലനും അവിനാശിയും അവനാണ്.” “കാലം, പാകം, യജ്ഞം, കര്മ്മം, പഠനം—ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്; അനേകം രൂപങ്ങളില് അറിയപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ അവനാണ് പരമാര്ത്ഥം.” “അവന് എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എന്നാല് ഒന്നും ചെയ്യുന്നതല്ല; അവന് വഴി എല്ലാം നടക്കുന്നു, സ്ഥിരന്മാരുടെ കര്മ്മങ്ങള് പൂര്ത്തിയാവുന്നു.” “ആദിദേവനായ അവനെ ഞങ്ങള് ആരാധിക്കുന്നു; സംസാരിക്കുന്നവനും, സംസാരിക്കപ്പെടേണ്ടതും, ഞാന് നിന്നോട് സംസാരിക്കുന്നവനുമാണ് അവന്.” “കേള്ക്കപ്പെടുന്നതും കേള്ക്കേണ്ടതും, മറ്റു വൃത്താന്തങ്ങളും; പറയപ്പെടുന്ന കഥകളൊക്കെയും, അവനാണ് ഉപദേശങ്ങളും ധര്മവും സമര്പ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.” “ലോകനാഥനാണ് അവന്, ലോകം തന്നെയാണ് അവന്, നാരായണന് എന്നാണവനെ ഓര്മ്മിക്കുന്നത്; സത്യമോ അസത്യമോ, ആദിയും മധ്യവും അന്തവും, അപ്പാരമായതും വരാനിരിക്കുന്നതും.” “ചലിക്കുന്നതോ അചലമായതോ, മറ്റെല്ലാം, അതൊക്കെയും പ്രധാനകാരണമായ പരപുരുഷനാണ്; നാലായിരം വര്ഷമാണ് കൃതയുഗമെന്ന് പറയുന്നു.” “അതില് ശാന്തികാലം നൂറ് വര്ഷവും അതിന്റെ ഇരട്ടിയും; ഈ കാലത്ത് ധര്മം നാലു കാലുകളിലും നിലനില്ക്കുന്നു, അധര്മം ഒരു ഭാഗം മാത്രം.” “ആ കാലഘട്ടത്തില് ജനങ്ങള് തങ്ങളുടെ കര്മ്മങ്ങളില് ലയിച്ചിരിക്കുന്നു, ശാന്തരായി; ബ്രാഹ്മണന്മാര് ധര്മത്തില് നിലനില്ക്കുന്നു, രാജാക്കന്മാര് രാജധര്മം പാലിക്കുന്നു.” “വൈശ്യന്മാര് കൃഷിയില് താല്പര്യവാന്മാരാണ്, ശൂദ്രന്മാര് സേവനത്തില് ലയിച്ചിരിക്കുന്നു; ആ സമയത്ത് സത്യം, പുണ്യം, ധര്മം എല്ലാം പുഷ്ടിപ്പൊലിക്കുന്നു.” “ധര്മം, സദാചാരികള് അനുഷ്ഠിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ലോകം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ഇതാണ് കൃതയുഗത്തിലെ മനുഷ്യരുടെ ആചാരം, മഹാരാജാവേ.