ಮೀಮಾಂಸಾ ಹೇತುವಾಕ್ಯಜ್ಞೈಃ ಕೃತಾ ನಾನಾವಿಧಾ ಮುಖೇ। ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ ರಾಜೇಂದ್ರ ನಿಯತಾನ್ಸಂಶಿತವ್ರತಾನ್
ಮೀಮಾಂಸಾ ಮತ್ತು ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾದವರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಂತರ ವ್ರತ ಪಾಲಿಸುವವರು ಇದ್ದರು, ರಾಜನೇ.
ಜಪಹೋಮಪರಾನ್ಮುಖ್ಯಾನ್ದದೃಶುಸ್ತತ್ರವೈ ದ್ವಿಜಾನ್। ಯಜ್ಞಭೂಮೌ ಸ್ಥಿತಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ೫೦ 1.18.
ಅವರು ಜಪ ಮತ್ತು ಹೋಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಿಜರನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಂತಿದ್ದನು.
ಸುರಾಸುರಗುರುಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ಸೇವ್ಯಮಾನಃ ಸುರಾಸುರೈಃ। ಉಪಾಸತೇ ಚ ತತ್ರೈನಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಪ್ರಭುಂ
ದೇವರುಗಳೂ, ಅಸುರರುಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಗುರುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಹತ್ತಿರ ಬಂದರು.
ದಕ್ಷೋ ವಸಿಷ್ಠಃ ಪುಲಹೋ ಮರೀಚಿಶ್ಚ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ। ಅಂಗಿರಾ ಭೃಗುರತ್ರಿಶ್ಚ ಗೌತಮೋ ನಾರದಸ್ತಥಾ
ದಕ್ಷ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪುಲಹ, ಮರೀಚಿ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು; ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು, ಅತ್ರಿ, ಗೌತಮ ಮತ್ತು ನಾರದ ಕೂಡ ಇದ್ದರು.
ವಿದ್ಯಾಮಾನಮಂತರಿಕ್ಷಂ ವಾಯುಸ್ತೇಜೋ ಜಲಂ ಮಹೀ। ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರೂಪಂ ಚ ರಸೋ ಗಂಧಸ್ತಥೈವ ಚ
ಜ್ಞಾನ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಬೆಳಕು, ನೀರು, ಭೂಮಿ; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವಾಸನೆ—allವು ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು.
ವಿಕೃತಶ್ಚ ವಿಕಾರಶ್ಚ ಯಚ್ಚಾನ್ಯತ್ಕಾರಣಂ ಮಹತ್। ಋಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮಾಥರ್ವಾಖ್ಯಾ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಚ
ಬದಲಾವಣೆ, ರೂಪಾಂತರ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾರಣವಾದ ಎಲ್ಲವೂ; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು.
ಶಬ್ದಃ ಶಿಕ್ಷಾ ನಿರುಕ್ತಂ ಚ ಕಲ್ಪಶ್ಚ್ಛಂದಃ ಸಮನ್ವಿತಾಃ। ಆಯುರ್ವೇದ ಧನುರ್ವೇದೌ ಮೀಮಾಂಸಾ ಗಣಿತಂ ತಥಾ
ಶಬ್ದ, ಶಿಕ್ಷೆ, ನಿರುಕ್ತ, ಕಲ್ಪ, ಛಂದಸ್ಸು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿವೆ; ಆಯುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ, ಮೀಮಾಂಸಾ ಮತ್ತು ಗಣಿತವೂ ಕೂಡ.
ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಜ್ಞಾನಸಹಿತಾ ಇತಿಹಾಸಸಮನ್ವಿತಾಃ। ಏತೈರಂಗೈರುಪಾಂಗೈಶ್ಚ ವೇದಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಭೂಷಿತಾಃ
ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಇತಿಹಾಸಗಳೂ ಸೇರಿವೆ; ಇಂತಹ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಉಪಾಸತೇ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಸಹೋಂಕಾರಂ ಪಿತಾಮಹಂ। ತಪಶ್ಚ ಕ್ರತವಶ್ಚೈವ ಸಂಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಣ ಏವ ಚ
ಅವರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸ್ವಯಂ ಭಾವನೆ ಹೊಂದಿದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞಗಳು, ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನೂ ಕೂಡ.
ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಪಿತಾಮಹಮುಪಸ್ಥಿತಾಃ। ಅರ್ಥೋ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ ದ್ವೇಷೋ ಹರ್ಷಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ
ಇವರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ಪಿತಾಮಹನ ಮುಂದೆ ಇದ್ದಾರೆ: ಸಂಪತ್ತು, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಸದಾ ಸಂತೋಷ.
ಶುಕ್ರೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚೈವ ಸಂವರ್ತೋ ಬುಧ ಏವ ಚ। ಶನೈಶ್ಚರಶ್ಚ ರಾಹುಶ್ಚ ಗ್ರಹಾಃ ಸರ್ವೇ ತಥೈವ ಚ
ಶುಕ್ರ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಸಂವರ್ತ, ಬುಧ, ಶನೈಶ್ಚರ, ರಾಹು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಹಗಳೂ ಸಹ.
ಮರುತೋ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಚ ಪಿತರಶ್ಚಾಪಿ ಭಾರತ। ದಿವಾಕರಶ್ಚ ಸೋಮಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ
ಮರುತರು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಪಿತೃಗಳು, ಭಾರತ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೋಮನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಗಾಯತ್ರೀ ದುರ್ಗತರಣೀ ವಾಣೀ ಸಪ್ತವಿಧಾ ತಥಾ। ಅಕ್ಷರಾಣಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ತಥೈವ ಚ
ಗಾಯತ್ರಿ, ದುರ್ಗತಾರಿಣಿ, ಏಳು ರೂಪಗಳ ವಾಣಿ, ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಸಹ.
ಭಾಷ್ಯಾಣಿ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ದೇಹವಂತಿ ವಿಶಾಂಪತೇ। ಕ್ಷಣಾ ಲವಾ ಮುಹೂರ್ತಾಶ್ಚ ದಿನಂ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥೈವ ಚ
ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಭಾಷ್ಯಗಳು, ದೇಹವಿರುವವರು, ಕ್ಷಣ, ಲವ, ಮುಹೂರ್ತ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಕೂಡ.
ಅರ್ದ್ಧಮಾಸಾಶ್ಚ ಮಾಸಾಶ್ಚ ಕ್ರತವಃ ಸರ್ವ ಏವ ಚ। ಉಪಾಸತೇ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ದೈವತೈಃ ಸಹ
ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳುಗಳು, ತಿಂಗಳುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತವೆ.
ಅನ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವ್ಯಃ ಪ್ರವರಾ ಹ್ರೀಃ ಕೀರ್ತಿರ್ದ್ಯುತಿರೇವ ಚ। ಪ್ರಭಾ ಧೃತಿಃ ಕ್ಷಮಾ ಭೂತಿರ್ನೀತಿರ್ವಿದ್ಯಾ ಮತಿಸ್ತಥಾ
ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರೆ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಿಯರು: ಲಜ್ಜೆ, ಕೀರ್ತಿ, ಪ್ರಕಾಶ, ಬೆಳಕು, ಸ್ಥಿರತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ನೀತಿ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೂ ಸಹ.
ಶ್ರುತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಸ್ತಥಾ ಕ್ಷಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ಪುಷ್ಟಿಸ್ತಥಾ ಕ್ರಿಯಾ। ಸರ್ವಾಶ್ಚಾಪ್ಸರಸೋ ದಿವ್ಯಾ ನೃತ್ಯಗೀತವಿಶಾರದಾಃ
ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಸಹನೆ, ಶಾಂತಿ, ಪೋಷಣೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ನೃತ್ಯ-ಗೀತದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ದಿವ್ಯ ಅಪ್ಸರಸರು.
ಉಪತಿಷ್ಠಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ದೇವಮಾತರಃ। ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿಃ ಶಿವಿಃ ಶಂಕುರಯಃಶಂಕುಸ್ತಥೈವ ಚ
ಎಲ್ಲಾ ದೇವಮಾತೃಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ: ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಶಿವಿ, ಶಂಕು, ರಯ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶಂಕು.
ವೇಗವಾನ್ಕೇತುಮಾನುಗ್ರಃ ಸೋಗ್ರೋ ವ್ಯಗ್ರೋ ಮಹಾಸುರಃ। ಪರಿಘಃ ಪುಷ್ಕರಶ್ಚೈವ ಸಾಂಬೋಶ್ವಪತಿರೇವ ಚ
ವೇಗವಾನ್, ಕೇತುಮಾನ, ಉಗ್ರ, ಸೋಗ್ರ, ವ್ಯಗ್ರ, ಮಹಾಸುರ, ಪರಿಘ, ಪುಷ್ಕರ, ಸಾಮ್ಬ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದವರು.
ಪ್ರಹ್ಲಾದೋಥ ಬಲಿ ಕುಂಭಃ ಸಂಹ್ರಾದೋ ಗಗನಪ್ರಿಯಃ। ಅನುಹ್ರಾದೋ ಹರಿಹರೌ ವರಾಹಶ್ಚ ಕುಶೋ ರಜಃ
ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ನಂತರ ಬಲಿ, ಕುಂಭ, ಸಂಹ್ರಾದ, ಗಗನಪ್ರಿಯ, ಅನುಹ್ರಾದ, ಹರಿಹರ, ವರಾಹ, ಕುಶ ಮತ್ತು ರಜ.
ಯೋನಿಭಕ್ಷೋ ವೃಷಪರ್ವಾ ಲಿಂಗಭಕ್ಷೋಥ ವೈ ಕುರುಃ। ನಿಃಪ್ರಭಃ ಸಪ್ರಭಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತಥೈವ ಚ ನಿರೂದರಃ
ಯೋನಿಭಕ್ಷ, ವೃಷಪರ್ವ, ಲಿಂಗಭಕ್ಷ, ವೈರುರು, ನಿಃಪ್ರಭ, ಸಪ್ರಭ, ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ನಿರುದರ.
ಏಕಚಕ್ರೋ ಮಹಾಚಕ್ರೋ ದ್ವಿಚಕ್ರಃ ಕುಲಸಂಭವಃ। ಶರಭಃ ಶಲಭಶ್ಚೈವ ಕ್ರಪಥಃ ಕ್ರಾಪಥಃ ಕ್ರಥಃ
ಏಕಚಕ್ರ, ಮಹಾಚಕ್ರ, ದ್ವಿಚಕ್ರ, ಕುಲಸಂಭವ, ಶರಭ, ಶಲಭ, ಕ್ರಪಥ, ಕ್ರಾಪಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಥ.
ಬೃಹದ್ವಾಂತಿರ್ಮಹಾಜಿಹ್ವಃ ಶಂಕುಕರ್ಣೋ ಮಹಾಧ್ವನಿಃ। ದೀರ್ಘಜಿಹ್ವೋರ್ಕನಯನೋ ಮೃಡಕಾಯೋ ಮೃಡಪ್ರಿಯಃ
ಬೃಹದ್ವಾಂತಿ, ಮಹಾಜಿಹ್ವ, ಶಂಕುಕರ್ಣ, ಮಹಾಧ್ವನಿ, ದೀರ್ಘಜಿಹ್ವ, ಉರ್ಕನಯನ, ಮೃಡಕಾಯ ಮತ್ತು ಮೃಡಪ್ರಿಯ.
ವಾಯುರ್ಗರಿಷ್ಠೋ ನಮುಚಿಶ್ಶಮ್ಬರೋ ವಿಜ್ವರೋ ವಿಭುಃ। ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನಶ್ಚಂದ್ರಹರ್ತಾ ಕ್ರೋಧವರ್ದ್ಧನ ಏವ ಚ
ವಾಯು, ಗರಿಷ್ಠ, ನಮುಚಿ, ಶಂಭರ, ವಿಜ್ವರ, ವಿಭು, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ, ಚಂದ್ರಹಂತ, ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವರ್ಧನ.
ಕಾಲಕಃ ಕಲಕಾಂತಶ್ಚ ಕುಂಡದಃ ಸಮರಪ್ರಿಯಃ। ಗರಿಷ್ಠಶ್ಚ ವರಿಷ್ಠಶ್ಚ ಪ್ರಲಂಬೋ ನರಕಃ ಪೃಥುಃ
ಕಾಲಕ, ಕಾಲಕಾಂತ, ಕುಂಡದ, ಸಮರಪ್ರಿಯ, ಗರಿಷ್ಠ, ವರಿಷ್ಠ, ಪ್ರಲಂಬ, ನರಕ ಮತ್ತು ಪೃಥು.
ಇಂದ್ರತಾಪನ ವಾತಾಪೀ ಕೇತುಮಾನ್ಬಲದರ್ಪಿತಃ। ಅಸಿಲೋಮಾ ಸುಲೋಮಾ ಚ ಬಾಷ್ಕಲಿ ಪ್ರಮದೋ ಮದಃ
ಇಂದ್ರತಾಪನ, ವಾತಾಪಿ, ಕೇತುಮಾನ, ಬಲದ ಹೆಮ್ಮೆ, ಅಸಿಲೋಮ, ಸುಲೋಮ, ಬಾಷ್ಕಲಿ, ಪ್ರಮದ ಮತ್ತು ಮದ.
ಸೃಗಾಲವದನಶ್ಚೈವ ಕೇಶೀ ಚ ಶರದಸ್ತಥಾ। ಏಕಾಕ್ಷಶ್ಚೈವ ರಾಹುಶ್ಚ ವೃತ್ರಃ ಕ್ರೋಧವಿಮೋಕ್ಷಣಃ
ಅಲ್ಲಿ ಶೃಗಾಲಮುಖ, ಕೇಶಿ, ಶರದ, ಏಕಾಕ್ಷ, ರಾಹು, ವೃತ್ರ, ಕ್ರೋಧವಿಮೋಕ್ಷಣ ಎಂಬ ದೈತ್ಯರೂ ಕೂಡ ಇದ್ದರು.
ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಬಹವೋ ದಾನವಾ ಬಲವರ್ದ್ಧನಾಃ। ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಪರ್ಯುಪಾಸಂತ ವಾಕ್ಯಂ ಚೇದಮಥೋಚಿರೇ
ಈ ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು:
ತ್ವಯಾ ಸೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ಮ ಭಗವಂಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಭವತಾ ಹಿ ನಃ। ದತ್ತಂ ಸುರವರಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವೇಭ್ಯಧಿಕಾಃ ಕೃತಾಃ
ಪ್ರಭು, ನಾವು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೆ ನೀವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅವರನ್ನು ನಮ್ಮಿಗಿಂತ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದೀರಿ.
ಭಗವನ್ನಿಹ ಕಿಂ ಕುರ್ಮೋ ಯಜ್ಞೇ ತವ ಪಿತಾಮಹ। ಯದ್ಧಿತಂ ತದ್ವದಾಸ್ಮಾಕಂ ಸಮರ್ಥಾಃ ಕಾರ್ಯನಿರ್ಣಯೇ
ಪ್ರಭು, ಪಿತಾಮಹ, ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನಮಗೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿ; ನಾವು ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ.