ಶ್ರೀವತ್ಸಲೋಮಸಂಚ್ಛನ್ನೋ ಹೇಮಸೂತ್ರೇಣ ರಾಜತಾ। ಸುರರ್ಷಿಪ್ರತಿಮಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ಸ್ವಯಂಭೂರ್ಭೂತಭಾವನಃ
ಶ್ರೀವತ್ಸದ ಗುರುತು, ನಯವಾದ ಕೂದಲು, ಬಂಗಾರದ ಹಾರ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ, ದೇವತೆಗಳ ಋಷಿಯಂತೆ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದ್ಭವಸ್ಥಾನ.
ಶುಚಿರೋಮಾ ಮಹಾವಕ್ಷಾಃ ಸರ್ವತೇಜೋಮಯಃ ಪ್ರಭುಃ। ಯೋ ಗತಿಃ ಪುಣ್ಯಶೀಲಾನಾಮಗತಿಃ ಪಾಪಕರ್ಮಣಾಂ
ಶುದ್ಧವಾದ ಕೂದಲು, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪ್ರಭು; ಪುಣ್ಯಶೀಲರಿಗೆ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ, ಪಾಪಕರ್ಯಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಂತ್ಯ.
ಯೋಗಸಿದ್ಧಾ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಯಂ ವಿದುರ್ಲೋಕಮುತ್ತಮಂ। ಯಸ್ಯಾಷ್ಟಗುಣಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯಮಾಹುರ್ದೇವಸತ್ತಮಮ್
ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನನ್ನು ಪರಮ ಲೋಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನಿಗೆ ಎಂಟು ವಿಧದ ಐಶ್ವರ್ಯವಿದೆ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶಾಶ್ವತಂ ವಿಪ್ರಾ ನಿಯತಾ ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ। ಜನ್ಮನೋ ಮರಣಾಚ್ಚೈವ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಯೋಗಭಾವಿತಾಃ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಅವನನ್ನು ಪಡೆದವರು, ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟವರು, ಜನನ ಮತ್ತು ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಯದೇತತ್ತಪ ಇತ್ಯಾಹುಃ ಸರ್ವಾಶ್ರಮನಿವಾಸಿನಃ। ಸೇವಂಸೇವಂ ಯತಾಹಾರಾ ದುಶ್ಚರಂ ವ್ರತಮಾಸ್ಥಿತಾಃ
ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಸೇವೆಮಾಡುವವರು ಇದನ್ನು ತಪಸ್ಸೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯೋನಂತ ಇತಿ ನಾಗೇಷು ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಯೋಗಿಭಿಃ। ಸಹಸ್ರಮೂರ್ದ್ಧಾ ರಕ್ತಾಕ್ಷಃ ಶೇಷಾದಿಭಿರನುತ್ತಮೈಃ
ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅನಂತನೆಂದು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಾವಿರ ತಲೆ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣು, ಶೇಷನಾಗನಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಗರೊಂದಿಗೆ.
ಯೋ ಯಜ್ಞ ಇತಿ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರೈರಿಜ್ಯತೇ ಸ್ವರ್ಗಲಿಪ್ಸುಭಿಃ। ನಾನಾಸ್ಥಾನಗತಿಃ ಶ್ರೀಮಾನೇಕಃ ಕವಿರನುತ್ತಮಃ
ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞನೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶ್ರೀಮಂತ, ಅನನ್ಯ, ಅನುತ್ತಮ ಕವಿ, ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನು.
ಯಂ ದೇವಂ ವೇತ್ತಿ ವೇತ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞಭಾಗಪ್ರದಾಯಿನಂ। ವೃಷಾಗ್ನಿಸೂರ್ಯಚಂದ್ರಾಕ್ಷಂ ದೇವಮಾಕಾಶವಿಗ್ರಹಂ
ಯಾರು ದೇವರನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅರಿತವನು, ಯಜ್ಞದ ಭಾಗವನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಎತ್ತು, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರನು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಆಕಾಶ ರೂಪದ ದೇವರು.
ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯಾಮಹೇ ದೇವಂ ಭಗವನ್ಶರಣಾರ್ಥಿನಃ। ಶರಣ್ಯಂ ಶರಣಂ ದೇವಂ ಸರ್ವದೇವಭವೋದ್ಭವಂ
ಆ ದೇವರನ್ನು ನಾವು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತೇವೆ, ಭಗವಂತ, ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುವವರು ನಾವು; ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲವಾದ ದೇವರು, ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಯ.
ಋಷೀಣಾಂ ಚೈವ ಸ್ರಷ್ಟಾರಂ ಲೋಕಾನಾಂ ಚ ಸುರೇಶ್ವರಂ। ಪ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ಚೈವ ದೇವಾನಾಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸ್ಥಿತೌ
ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವನು, ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನು, ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ.
ಕವ್ಯಂ ಪಿತೄಣಾಮುಚಿತಂ ಸುರಾಣಾಂ ಹವ್ಯಮುತ್ತಮಂ। ಯೇನ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಸರ್ ತಂ ನತಾಸ್ಮಸ್ಸುರೋತ್ತಮಂ
ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಾಕವನ್ನ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಯೋಗ್ಯ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೋಮವನ್ನ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪರಮ ದೇವರಿಗೆ ನಾವು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆ.
ತ್ರೇತಾಗ್ನಿನಾ ತು ಯಜತಾ ದೇವೇನ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಾ। ಯಥಾಸೃಷ್ಟಿಃ ಕೃತಾ ಪೂರ್ವಂ ಯಜ್ಞಸೃಷ್ಟಿಸ್ತಥಾ ಪುನಃ
ತ್ರೇತಾ ಯುಗದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಹೇಗೆ ಹಿಂದೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯನಂತೇನ ಲೋಕಾನಾಂ ಸ್ಥಿತಿಕಾರಿಣಾ। ಅನ್ವಾಸ್ಯಮಾನೋ ಭಗವಾನ್ವೃದ್ಧೋಪ್ಯಥ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್
ಹಾಗೆ ಅನಂತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಲೋಕಗಳನ್ನ ಉಳಿಸುವವನಾಗಿ, ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಭಗವಂತನು, ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದನು.
ಯಜ್ಞವಾಟಮಚಿಂತ್ಯಾತ್ಮಾ ಗತಸ್ತತ್ರ ಪಿತಾಮಹಃ। ಧನಾಢ್ಯೈರ್ಋತ್ವಿಜೈಃ ಪೂರ್ಣಂ ಸದಸ್ಯೈಃ ಪರಿಪಾಲಿತಮ್
ಆ ಅಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪದ ಪಿತಾಮಹನು, ಧನಿಕ ಪುಜಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಭಿಕರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಯಜ್ಞ ವೇದಿಕೆಗೆ ಹೋದನು.
ಗೃಹೀತಚಾಪೇನ ತದಾ ವಿಷ್ಣುನಾ ಪ್ರಭವಿಷ್ಣುನಾ। ದೈತ್ಯದಾನವರಾಜಾನೋ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಗಣಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ
ಆಗ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೈತ್ಯ, ದಾನವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
ಆತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ಚೈವ ಚಿಂತಯಾಮಾಸ ವೈ ದ್ರುತಂ। ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ ಯಥಾತತ್ವಂ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞಃ ಸನಾತನಃ
ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಬೇಗನೆ ಚಿಂತಿಸಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಿ, ಶಾಶ್ವತ ಯಜ್ಞನು ಯಜ್ಞವಾಗಿದ್ದನು.
ವರಣಂ ತತ್ರ ಭಗವಾನ್ಕಾರಯಾಮಾಸ ಋತ್ವಿಜಾಮ್। ಭೃಗ್ವಾದ್ಯಾ ಋತ್ವಿಜಶ್ಚಾಪಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವಿಚಕ್ಷಣಾಃ
ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುಜಾರಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಭೃಗು ಮುಂತಾದ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಪುಜಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.
ಚಕ್ರುರ್ಬಹ್ವೃಚಮುಖ್ಯೈಶ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪುಣ್ಯಂ ಯದಕ್ಷರಂ। ಶುಶ್ರುವುಸ್ತೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ ವಿತತೇ ತತ್ರ ಕರ್ಮಣಿ
ಅವರು ಬಹ್ವೃಚ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾಠಕರೊಂದಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.
ಯಜ್ಞವಿದ್ಯಾ ವೇದವಿದ್ಯಾ ಪದಕ್ರಮವಿದಾಂ ತಥಾ। ಘೋಷೇಣ ಪರಮರ್ಷೀಣಾಂ ಸಾ ಬಭೂವ ನಿನಾದಿನಾ
ಯಜ್ಞದ ಜ್ಞಾನ, ವೇದದ ಜ್ಞಾನ, ಪಾಠದ ಪರಿಣತಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.
ಯಜ್ಞಸಂಸ್ತರವಿದ್ಭಿಶ್ಚ ಶಿಕ್ಷಾವಿದ್ಭಿಸ್ತಥಾ ದ್ವಿಜೈಃ। ಶಬ್ದನಿರ್ವಚನಾರ್ಥಜ್ಞೈಃ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾವಿಶಾರದೈಃ
ಯಜ್ಞದ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾದವರು, ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದವರು ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು.
ಮೀಮಾಂಸಾ ಹೇತುವಾಕ್ಯಜ್ಞೈಃ ಕೃತಾ ನಾನಾವಿಧಾ ಮುಖೇ। ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ ರಾಜೇಂದ್ರ ನಿಯತಾನ್ಸಂಶಿತವ್ರತಾನ್
ಮೀಮಾಂಸಾ ಮತ್ತು ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾದವರು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಂತರ ವ್ರತ ಪಾಲಿಸುವವರು ಇದ್ದರು, ರಾಜನೇ.
ಜಪಹೋಮಪರಾನ್ಮುಖ್ಯಾನ್ದದೃಶುಸ್ತತ್ರವೈ ದ್ವಿಜಾನ್। ಯಜ್ಞಭೂಮೌ ಸ್ಥಿತಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ೫೦ 1.18.
ಅವರು ಜಪ ಮತ್ತು ಹೋಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಿಜರನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಂತಿದ್ದನು.
ಸುರಾಸುರಗುರುಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ಸೇವ್ಯಮಾನಃ ಸುರಾಸುರೈಃ। ಉಪಾಸತೇ ಚ ತತ್ರೈನಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಪ್ರಭುಂ
ದೇವರುಗಳೂ, ಅಸುರರುಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಗುರುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಹತ್ತಿರ ಬಂದರು.
ದಕ್ಷೋ ವಸಿಷ್ಠಃ ಪುಲಹೋ ಮರೀಚಿಶ್ಚ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ। ಅಂಗಿರಾ ಭೃಗುರತ್ರಿಶ್ಚ ಗೌತಮೋ ನಾರದಸ್ತಥಾ
ದಕ್ಷ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪುಲಹ, ಮರೀಚಿ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು; ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು, ಅತ್ರಿ, ಗೌತಮ ಮತ್ತು ನಾರದ ಕೂಡ ಇದ್ದರು.
ವಿದ್ಯಾಮಾನಮಂತರಿಕ್ಷಂ ವಾಯುಸ್ತೇಜೋ ಜಲಂ ಮಹೀ। ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರೂಪಂ ಚ ರಸೋ ಗಂಧಸ್ತಥೈವ ಚ
ಜ್ಞಾನ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಬೆಳಕು, ನೀರು, ಭೂಮಿ; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವಾಸನೆ—allವು ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು.
ವಿಕೃತಶ್ಚ ವಿಕಾರಶ್ಚ ಯಚ್ಚಾನ್ಯತ್ಕಾರಣಂ ಮಹತ್। ಋಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮಾಥರ್ವಾಖ್ಯಾ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಚ
ಬದಲಾವಣೆ, ರೂಪಾಂತರ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾರಣವಾದ ಎಲ್ಲವೂ; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು.
ಶಬ್ದಃ ಶಿಕ್ಷಾ ನಿರುಕ್ತಂ ಚ ಕಲ್ಪಶ್ಚ್ಛಂದಃ ಸಮನ್ವಿತಾಃ। ಆಯುರ್ವೇದ ಧನುರ್ವೇದೌ ಮೀಮಾಂಸಾ ಗಣಿತಂ ತಥಾ
ಶಬ್ದ, ಶಿಕ್ಷೆ, ನಿರುಕ್ತ, ಕಲ್ಪ, ಛಂದಸ್ಸು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿವೆ; ಆಯುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ, ಮೀಮಾಂಸಾ ಮತ್ತು ಗಣಿತವೂ ಕೂಡ.
ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಜ್ಞಾನಸಹಿತಾ ಇತಿಹಾಸಸಮನ್ವಿತಾಃ। ಏತೈರಂಗೈರುಪಾಂಗೈಶ್ಚ ವೇದಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಭೂಷಿತಾಃ
ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಇತಿಹಾಸಗಳೂ ಸೇರಿವೆ; ಇಂತಹ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಉಪಾಸತೇ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಸಹೋಂಕಾರಂ ಪಿತಾಮಹಂ। ತಪಶ್ಚ ಕ್ರತವಶ್ಚೈವ ಸಂಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಣ ಏವ ಚ
ಅವರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸ್ವಯಂ ಭಾವನೆ ಹೊಂದಿದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞಗಳು, ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನೂ ಕೂಡ.
ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಪಿತಾಮಹಮುಪಸ್ಥಿತಾಃ। ಅರ್ಥೋ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ ದ್ವೇಷೋ ಹರ್ಷಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ
ಇವರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ಪಿತಾಮಹನ ಮುಂದೆ ಇದ್ದಾರೆ: ಸಂಪತ್ತು, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಸದಾ ಸಂತೋಷ.