ಉನ್ಮತ್ತ ಪ್ರೇತವದ್ವಿಪ್ರಃ ಶೋಭಮಾನೋಬ್ರವೀದಿದಮ್। ಇಯಂ ವಿದ್ಯಾಧರೀ ಕನ್ಯಾ ಪೀನೋನ್ನತ ಪಯೋಧರಾ
ಅವನು ಭ್ರಮಿತನಾದ ಪ್ರೇತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ, ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: 'ಈ ವಿದ್ಯಾಧರಿ ಯುವತಿ, ಉಬ್ಬಿದ ಸುಂದರ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವಿರುವಳು—'
ಶೋಭಾಲಂಕಾರಸೌಭಾಗ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತಾ ದೃಷ್ಟಾ ತತೋ ಮನಃ। ಕ್ಷೋಭಮಾಯಾತಿ ಮೇ ಚಾದ್ಯ ನಾಹಂ ಕಾಮೇ ವಿಚಕ್ಷಣಃ
'ಅವಳು ಅಲಂಕಾರ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಈಗ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ; ಕಾಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಲ್ಲ.'
ವ್ರಜಾಮಿ ತಾವದನ್ಯತ್ರ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಸ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್। ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪರಿಬಭ್ರಾಮ ಮೇದಿನೀಮ್
'ನಾನು ಈಗ ಸ್ವಂತ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.' ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಜನೇ, ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ಐರಾವತಂ ಸಮಾರೂಢಂ ರಾಜಾನಂ ತ್ರಿದಿವೌಕಸಾಮ್। ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತಿಂ ಶಕ್ರಂ ಭ್ರಾಜಮಾನಂ ಶಚೀಪತಿಮ್
ಅವನು ಏರಾವತ ಎಂಬ ಗಜದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ, ಶಚೀಪತಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ತಾಮಾತ್ಮಶಿರಸೋ ಮಾಲಾಂ ಭ್ರಮದುನ್ಮತ್ತಷಟ್ಪದಾಮ್। ಆದಾಯಾಮರರಾಜಾಯ ಚಿಕ್ಷೇಪೋನ್ಮತ್ತವನ್ಮುನಿಃ
ತಾನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ, ಭ್ರಮಿತ ಮಧುಪಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಮುನಿಯು, ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ನೀಡಲು ಹೋದನು.
ಗೃಹೀತ್ವಾ ದೇವರಾಜೇನ ಮಾಲಾ ಸಾ ಗಜಮೂರ್ದ್ಧನಿ। ಮುಕ್ತಾ ರರಾಜ ಸಾ ಮಾಲಾ ಕೈಲಾಸೇ ಜಾಹ್ನವೀ ಯಥಾ
ಇಂದ್ರನು ಆ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಗಜದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟನು. ಆ ಮಾಲೆ, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಹರಿದುಹೋಗುವ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
ಮದಾಂಧಕಾರಿತಾಕ್ಷೋಸೌ ಗಂಧಾಘ್ರಾಣೇನ ವಾರಣಃ। ಕರೇಣಾದಾಯ ಚಿಕ್ಷೇಪ ತಾಂ ಮಾಲಾಂ ಪೃಥಿವೀತಲೇ
ಆದರೆ ಆ ಗಜ, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಮದಮತ್ತನಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ, ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಭೂಮಿಗೆ ಎಸೆದಿತು.
ತತಶ್ಚುಕ್ರೋಧ ಭಗವಾನ್ದುರ್ವಾಸಾ ಮುನಿಪುಂಗವಃ। ರಾಜೇಂದ್ರದೇವರಾಜಾನಂ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚೇದಮುವಾಚ ಹ
ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದುರ್ವಾಸನು ಕೋಪಗೊಂಡನು. ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು:
ಐಶ್ವರ್ಯಮದದುಷ್ಟಾತ್ಮನ್ನತಿಸ್ತಬ್ಧೋಸಿ ವಾಸವ। ಶ್ರಿಯೋಧಾಮಸ್ರಜಂ ಯಸ್ಮಾನ್ಮದ್ದತ್ತಾನ್ನಾಭಿನಂದಸಿ
'ವಾಸವ, ಐಶ್ವರ್ಯದ ಗರ್ವದಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ದುಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ನೀನು ಅಹಂಕಾರಿಯಿಂದಿರುವೆ. ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಶ್ರೀದೇವಿಯ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀನು ಗೌರವಿಸಲಿಲ್ಲ—'
ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಶ್ರೀರತೋ ಮೂಢ ವಿನಾಶಮುಪಯಾಸ್ಯತಿ। ಮದ್ದತ್ತಾ ಭವತಾ ಮಾಲಾ ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಯಸ್ಮಾನ್ಮಹೀತಲೇ
'ಮೂವರು ಲೋಕಗಳ ಭಾಗ್ಯವು ಈಗ ನಾಶವಾಗಲಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀನು ಭೂಮಿಗೆ ಎಸೆದಿದ್ದೆ.'
ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಣಷ್ಟಲಕ್ಷ್ಮೀಕಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ತೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ। ಯಸ್ಯ ಸಂಜಾತಕೋಪಸ್ಯ ಭಯಮೇತಿ ಚರಾಚರಮ್
ಆದಕಾರಣದಿಂದ, ನಿನ್ನ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು ಭಯಪಡುವರು.
ತಂ ಮಾಂ ತ್ವಮತಿಗರ್ವೇಣ ದೇವರಾಜಾವಮನ್ಯಸೇ। ಮಹೇಂದ್ರೋ ವಾರಣಸ್ಕಂಧಾದವತೀರ್ಯ ತ್ವರಾನ್ವಿತಃ
ನೀನು ಅತಿಯಾದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದೀಯ, ದೇವರಾಜನೇ; ಮಹೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಏರಾವತ ಎಂಬ ಆನೆಗಿಂತ ಇಳಿದು, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಬಂದನು.
ಪ್ರಸಾದಯಾಮಾಸ ಮುನಿಂ ದುರ್ವಾಸಸಮಕಲ್ಮಷಮ್। ಪ್ರಸಾದ್ಯಮಾನಃ ಸ ತದಾ ಪ್ರಣಿಪಾತಪುರಃಸರಮ್
ಅವನು ಪಾಪರಹಿತನಾದ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಯನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು; ಅವನ ಮುಂದೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದನು.
ನಾಹಂ ಕ್ಷಮಿಷ್ಯೇ ಬಹುನಾ ಕಿಮುಕ್ತೇನ ಶತಕ್ರತೋ। ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಯಯೌ ವಿಪ್ರೋ ದೇವರಾಜೋಪಿ ತಂ ಪುನಃ
"ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕೆ, ಶತಕ್ರತುವೇ?" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು; ದೇವರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋದನು.
ಆರುಹ್ಯೈರಾವತಂ ನಾಗಂ ಪ್ರಯಯಾವಮರಾವತೀಮ್। ತತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ನಿಃಶ್ರೀಕಂ ಸಶಕ್ರಂ ಭುವನತ್ರಯಮ್
ಏರಾವತ ಎಂಬ ಹಸ್ತಿಯನ್ನು ಏರಿ, ಅವನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋದನು; ಆ ಸಮಯದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಹೋದವು.
ನ ಯಜ್ಞಾಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತಂತೇ ನ ತಪಸ್ಯಂತಿ ತಾಪಸಾಃ। ನ ಚ ದಾನಾನಿ ದೀಯಂತೇ ನಷ್ಟಪ್ರಾಯಮಭೂಜ್ಜಗತ್
ಯಜ್ಞಗಳು ನಡೆಯದೆ, ತಪಸ್ವಿಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡದೆ, ದಾನಗಳು ಕೂಡ ನೀಡಲಾಗದೆ, ಜಗತ್ತು ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.
ಏವಮತ್ಯಂತನಿಃಶ್ರೀಕೇ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸತ್ತ್ವವರ್ಜಿತೇ। ದೇವಾನ್ಪ್ರತಿಬಲೋದ್ಯೋಗಂ ಚಕ್ರುರ್ದೈತೇಯದಾನವಾಃ
ಈ ರೀತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದೆ ಹೋದಾಗ, ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ದಾನವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.
ವಿಜಿತಾಸ್ತ್ರಿದಶಾ ದೈತ್ಯೈರಿಂದ್ರಾದ್ಯಾಃ ಶರಣಂ ಯಯುಃ। ಪಿತಾಮಹಂ ಮಹಾಭಾಗಂ ಹುತಾಶನಪುರೋಗಮಾಃ
ದೈತ್ಯರಿಂದ ಇಂದ್ರನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ದೇವತೆಗಳು ಸೋತುಹೋಗಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಮಹಾಪುಣ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಪಿತಾಮಹನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು.
ಯಥಾವತ್ಕಥಿತೇ ದೇವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಾಹ ತಥಾ ಸುರಾನ್। ಕ್ಷೀರೋದಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಕೂಲಂ ಜಗಾಮ ಸಹಿತಃ ಸುರೈಃ
ದೇವತೆಗಳು ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಿ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಗತ್ವಾ ಜಗಾದ ಭಗವಾನ್ವಾಸುದೇವಂ ಪಿತಾಮಹಃ। ಉತ್ತಿಷ್ಠ ವಿಷ್ಣೋ ಶೀಘ್ರಂ ತ್ವಂ ದೇವತಾನಾಂ ಹಿತಂ ಕುರು
ಅಲ್ಲಿ ಹೋದ ಪಿತಾಮಹನು ಭಗವಂತನಾದ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, "ಏಳು ವಿಷ್ಣುವೇ, ಬೇಗನೆ ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ತ್ವಯಾ ವಿನಾ ದಾನವೈಸ್ತು ಜಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಪುನಃಪುನಃ। ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷಃ ಪುರುಷಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ
"ನೀನು ಇಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳು ದೈತ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೋಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಕಮಲನಯನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಅಪೂರ್ವರೂಪಸಂಸ್ಥಾನಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೇವಾನುವಾಚ ಹ। ತೇಜಸೋ ಭವತಾಂ ದೇವಾಃ ಕರಿಷ್ಯಾಮ್ಯುಪಬೃಂಹಣಮ್
ದೇವತೆಗಳು ಈ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಕಾಣದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, "ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತೇನೆ ದೇವತೆಗಳೇ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ವದಾಮ್ಯಹಂ ಯತ್ಕ್ರಿಯತಾಂ ಭವದ್ಭಿಸ್ತದಿದಂ ಸುರಾಃ। ಆನೀಯ ಸಹಿತಾ ದೈತ್ಯೈಃ ಕ್ಷೀರಾಬ್ಧೌ ಸಕಲೌಷಧೀಃ
"ನಾನು ಹೇಳುವಂತೆ ನೀವು ಮಾಡಿರಿ ದೇವತೆಗಳೇ; ದೈತ್ಯರೊಡನೆ ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಿರಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಮಂಥಾನಂ ಮಂದರಂ ಕೃತ್ವಾ ನೇತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ವಾಸುಕಿಮ್। ಮಥ್ಯತಾಮಮೃತಂ ದೇವಾಃ ಸಹಾಯೇ ಮಯ್ಯವಸ್ಥಿತೇ
"ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮಥನದ ದಂಡವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ; ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಾಗ, ನೀವು ಅಮೃತವನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಪಡೆಯಿರಿ ದೇವತೆಗಳೇ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಸಾಮಪೂರ್ವಂ ಚ ದೈತೇಯಾಂಸ್ತತ್ರ ಸಮ್ಭಾಷ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ। ಸಮಾನಫಲಭೋಕ್ತಾರೋ ಯೂಂಯ ಚಾತ್ರ ಭವಿಷ್ಯಥ
"ಮೊದಲು ದೈತ್ಯರೊಡನೆ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿ; ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಫಲವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವಿರಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಮಥ್ಯಮಾನೇ ಚ ತತ್ರಾಬ್ಧೌ ಯತ್ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇಽಮೃತಮ್। ತತ್ಪಾನಾದ್ಬಲಿನೋ ಯೂಯಮಮರಾಃ ಸಂಭವಿಷ್ಯಥ
"ಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸುವಾಗ ಅಮೃತವು ಉದ್ಭವಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ನೀವು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಅಮರರಾಗುವಿರಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ತಥೈವಾಹಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ತ್ರಿದಶವಿದ್ವಿಷಃ। ನ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಂತ್ಯಮೃತಂ ದೇವಾಃ ಕೇವಲಂ ಕ್ಲೇಶಭಾಗಿನಃ
"ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯುವರು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದೇವದೇವೇನ ಸರ್ವ ಏವ ತತಃ ಸುರಾಃ। ಸಂಧಾನಮಸುರೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಯತ್ನವಂತೋಽಮೃತೇಭವನ್
ಈ ರೀತಿ ದೇವದೇವನಿಂದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.
ಸರ್ವೌಷಧೀಃ ಸಮಾನೀಯ ದೇವದೈತೇಯದಾನವಾಃ। ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಾಬ್ಧಿಪಯಸಿ ಶರದಭ್ರಾಮಲತ್ವಿಷಿ
ದೇವರು, ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಮದ ಹಳ್ಳಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪಾರಿಜಾತ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರು.
ಮಂಥಾನಂ ಮಂದರಂ ಕೃತ್ವಾ ನೇತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ವಾಸುಕಿಮ್। ತತೋ ಮಥಿತುಮಾರಬ್ಧಾ ರಾಜೇಂದ್ರ ತರಸಾಮೃತಮ್
ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮದಾನಾಗಿ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕೆದಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.