ಸಮುದ್ಧರ ಭವಾಯೇಶ ಕುರು ಸರ್ವಜಗದ್ಧಿತಂ। ಏವಂ ಸಂಸ್ತೂಯಮಾನಶ್ಚ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮಹೀಧರಃ
ಈಶ್ವರನೇ, ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತು, ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡು. ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಭೂಧರನು,
ಉಜ್ಜಹಾರ ಕ್ಷಿತಿಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ನ್ಯಸ್ತವಾನ್ಸ ಮಹಾರ್ಣವೇ। ತಸ್ಯೋಪರಿ ಜಲೌಘೇಸ್ಯ ಮಹತೀ ನೌರಿವಸ್ಥಿತಾ
ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಎತ್ತಿ, ಮಹಾ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟನು. ಅದರ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನಂತೆ ಜಲರಾಶಿ ನೆಲೆಯಾಯಿತು.
ತತಃ ಕ್ಷಿತಿಂ ಸಮಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಚಿನೋದ್ಗಿರೀನ್। ಯಥಾವಿಭಾಗಂ ಭಗವಾನನಾದಿಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ
ನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಆದಿಪುರುಷನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
ಭೂವಿಭಾಗಂ ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ಸಪ್ತದ್ವೀಪಾನ್ಯಥಾತಥಂ। ಭೂತಾದ್ಯಾಂಶ್ಚತುರೋಲೋಕಾನ್ಪೂರ್ವವತ್ಸಮಕಲ್ಪಯತ್
ಆಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ, ಏಳುದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹಳೆಯದಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮೂಲಭೂತಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ವಿಷ್ಣುನಾ ಪೂರ್ವಮೇತದೇವ ಪ್ರದರ್ಶಿತಂ। ತುಷ್ಟೇನ ದೇವದೇವೇನ ತ್ವಂ ದೇವಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ
ಈದು ಮೊದಲು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ನೀನು ಪರಮ ಪುರುಷ.
ತ್ವಯಾ ಮಯಾ ಜಗಚ್ಚೇದಂ ಧಾರ್ಯಂ ಪಾಲ್ಯಂ ಚ ಯತ್ನತಃ। ಯೇಷಾಂ ತ್ವಸುರಮುಖ್ಯಾನಾಂ ವರೋ ದತ್ತೋ ಮಯಾಧುನಾ
ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಧರಿಸಿ, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಈಗ ನಾನು ಅಸುರರ ಮುಖ್ಯರಿಗೆ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದೇನೆ.
ದೇವಾನಾಂ ಹಿತಕಾಮೇನ ಹಂತವ್ಯಾಸ್ತೇ ತ್ವಯಾ ವಿಭೋ। ಅಹಂ ಸೃಷ್ಟಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಸಾ ಚ ಪಾಲ್ಯಾ ತ್ವಯಾ ವಿಭೋ
ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕು, ಪ್ರಭುವೇ. ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
ಏವಮುಕ್ತೋ ಗತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ದೇವಾದೀನಸೃಜದ್ವಿಭುಃ। ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಸ್ತಮೋಮಯಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ವಿಷ್ಣು ಹೋದನು. ಪ್ರಭುವು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಂದ, ಅಜ್ಞಾನದೊಳಗೆ, ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಬ್ಬನು ಹುಟ್ಟಿದನು.
ತಮೋ ಮೋಹೋ ಮಹಾಮೋಹಸ್ತಾಮಿಸ್ರೋ ಹ್ಯನ್ಧಸಂಜ್ಞಕಃ। ಪಂಚಧಾವಸ್ಥಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಧ್ಯಾಯತಸ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಃ
ಕತ್ತಲೆ, ಗೊಂದಲ, ಭಾರಿ ಮೋಹ, ತಾಮಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಧಸಂಜ್ಞೆ ಎಂಬ ಐದು ವಿಧಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಮಹಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿತು.
ಬಹಿರಂತಶ್ಚಾಪ್ರಕಾಶಃ ಸಂವೃತಾತ್ಮಾ ನಗಾತ್ಮಕಃ। ಮುಖ್ಯಾನಾಗಾಯತಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಮುಖ್ಯಸರ್ಗಸ್ತತಸ್ತ್ವಯಂ
ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲದೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ, ಮರಗಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಜೀವಿಗಳ ಮೊದಲನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಾಧಕಂ ಸರ್ಗಮಮನ್ಯದಪರಂ ಪ್ರಭುಃ। ತಸ್ಯಾಭಿಧ್ಯಾಯತಸ್ಸರ್ಗಸ್ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತೋಭ್ಯವರ್ತತ
ಆ ಸೃಷ್ಟಿ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಭು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಿನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು; ಆ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ನ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಯಿತು.
ಯಸ್ಮಾತ್ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಪಶ್ವಾದಯಸ್ತೇ ವಿಖ್ಯಾತಾಸ್ತಮಃ ಪ್ರಾಯಾ ಹ್ಯವೇದಿನಃ
ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆ ಬದಿಯತ್ತ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ನವರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹಸು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇವು, ಇವರು ಬಹುತೇಕ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾರೆ.
ಉತ್ಪಥಗ್ರಾಹಿಣಶ್ಚೈವ ತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಜ್ಞಾನಮಾನಿನಃ। ಅಹಂಕೃತಾಸ್ತ್ವಹಂಮಾನಾ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶದ್ವಿಧಾತ್ಮಕಾಃ। ಅಂತಃಪ್ರಕಾಶಾಸ್ತೇ ಸರ್ವ ಆವೃತಾಸ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಅವರು ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದರೂ ತಾವು ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುವವರು; ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಇದ್ದಾರೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಒಳಗೆ ಬೆಳಕಿರುವವರಾದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ತಮಪ್ಯಸಾಧಕಂ ಮತ್ವಾ ಧ್ಯಾಯತೋನ್ಯಸ್ತತೋಭವತ್। ಊರ್ದ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ಸಾತ್ವಿಕೋರ್ಧ್ವಮವರ್ತತ
ಆ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು; ಆ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಮೂರನೆಯ ಸಾತ್ವಿಕವಾದ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಯಿತು.
ತೇ ಸುಖಪ್ರೀತಿಬಹುಲಾ ಬಹಿರಂತರನಾವೃತಾಃ। ಪ್ರಕಾಶಾ ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಊರ್ದ್ಧ್ವಸ್ರೋತಾಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಅವರು ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವರು, ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಮುಚ್ಚದೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ನವರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ತುಷ್ಟಾತ್ಮನಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ದೇವಸರ್ಗಸ್ತು ಸಂಸ್ಮೃತಃ। ತಸ್ಮಿನ್ಸರ್ಗೇ ಭವತ್ಪ್ರೀತಿರ್ನಿಷ್ಪನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತದಾ
ಮೂರನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿಯು ತೃಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ದೇವತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಸೃಷ್ಟಿ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು.
ತತೋನ್ಯಂ ಸ ತದಾ ದಧ್ಯೌ ಸಾಧಕಂ ಸರ್ಗಮುತ್ತಮಮ್। ಅಸಾಧಕಾಂಸ್ತುತಾನ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುಖ್ಯಸರ್ಗಾದಿಸಂಭವಾನ್
ಮೂಲ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಸಾಧಕ ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಫಲಕಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು.
ತಥಾಭಿಧ್ಯಾಯತಸ್ತಸ್ಯ ಸತ್ಯಾಭಿಧ್ಯಾಯಿನಸ್ತತಃ। ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಸ್ತದಾವ್ಯಕ್ತಾದರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್ತು ಸಾಧಕಃ
ಹೀಗೆ ಅವನು ನಿಜವಾದ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿದಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್ನ ಎಂಬ ಫಲಕಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರकटವಾಯಿತು.
ಯಸ್ಮಾದರ್ವಾಕ್ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ತತೋಽವಾಕ್ಸ್ರೋತಸಸ್ತು ತೇ। ತೇ ಚ ಪ್ರಕಾಶಬಹುಲಾಸ್ತಮೋದ್ರಿಕ್ತಾ ರಜೋಧಿಕಾಃ
ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕೆಳಗೆ ಸಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್ನವರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಬೆಳಕಿನಿಂದ ತುಂಬಿದರೂ, ತಮಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ರಜೋಗುಣವೂ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ.
ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ದುಃಖಬಹುಲಾ ಭೂಯೋಭೂಯಶ್ಚ ಕಾರಿಣಃ। ಪ್ರಕಾಶಾ ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಸಾಧಕಾಶ್ಚ ತೇ
ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವರು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಕಾರ್ಯನಿರತರಾಗಿರುವವರು; ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಬೆಳಕಿರುವವರು, ಇವರು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಫಲಕಾರಿಗಳೂ ಹೌದು.
ಪಂಚಮೋನುಗ್ರಹಃ ಸರ್ಗಃ ಸ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸಿದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಶಕ್ತ್ಯಾ ತುಷ್ಟ್ಯಾ ತಥೈವ ಚ ೭೩ (ತುಲನೀಯ - ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡ ಪುರಾಣಮ್ [https://sa.wikisource.org/s/89a ೧.೧.೫.೬೧], ಲಿಙ್ಗ ಪುರಾಣಮ್ [https://sa.wikisource.org/s/4ii ೧.೭೦.೧೫೮])। ವಿವೃತ್ತಂ ವರ್ತ್ತಮಾನಂ ಚ ತೇ ನ ಜಾನಂತಿ ವೈ ಪುನಃ। ಭೂತಾದಿಕಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಷಷ್ಠಃ ಸರ್ಗಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ
ಐದನೆಯದು ಅನುಗ್ರಹದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ: ವ್ಯತಿರೇಕ, ಸಿದ್ಧಿ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿ. ಆರನೆಯದು ಭೂತಾದಿ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದು ಹೋದದನ್ನೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವದನ್ನೂ ತಿಳಿಯದ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ತೇ ಪರಿಗ್ರಾಹಿಣಃ ಸರ್ವೇ ಸವಿಭಾಗತರಾಸ್ತು ತೇ। ಚೋದನಾ ಜಾಪ್ಯಶೀಲಾಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ಭೂತಾದಿಕಾಸ್ತು ತೇ
ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಡಿಯುವ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಜಪದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ನಡೆಯುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭೂತಾದಿಕರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಇತ್ಯೇತೇ ಕಥಿತಾಃ ಸರ್ಗಾಃ ಷಡತ್ರ ನೃಪಸತ್ತಮ। ಪ್ರಥಮೋ ಮಹತಸ್ಸರ್ಗೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತು ಯಃ
ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆರು ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಮಹತ್ನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಎರಡನೆಯದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿ.
ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ಭೂತಸರ್ಗೋಹಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ। ವೈಕಾರಿಕಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ಸರ್ಗಶ್ಚೈಂದ್ರಿಯಕಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಎರಡನೆಯದು ತನುಮಾತ್ರಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದನ್ನು ಭೂತಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮೂರನೆಯದು ವೈಕಾರಿಕ, ಅದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸರ್ಗಃ ಸಂಭೂತೋ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಃ। ಮುಖ್ಯಸರ್ಗಶ್ಚತುರ್ಥಸ್ತು ಮುಖ್ಯಾ ವೈ ಸ್ಥಾವರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಯು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮುಖ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾವರಗಳ ಮುಖ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಶ್ಚ ಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನ್ಯಸ್ಸ ಉಚ್ಯತೇ। ತತೋರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸಾಂ ಷಷ್ಠೋ ದೇವಸರ್ಗಸ್ತು ಸ ಸ್ಮೃತಃ
ಯಾವುದನ್ನು ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ನ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ನಂತರ ಆರನೆಯದು ದೇವತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ನ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತತೋರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸರ್ಗಃ ಸಪ್ತಮಃ ಸ ತು ಮಾನುಷಃ। ಅಷ್ಟಮೋನುಗ್ರಹಃ ಸರ್ಗಃ ಸಾತ್ವಿಕಸ್ತಾಮಸಸ್ತು ಸಃ
ಅನಂತರ ಏಳನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಮಾತಿನ ನಾಳಿಗಳಿರುವ ಜೀವಿಗಳದು, ಅದು ಮಾನವರ ಸೃಷ್ಟಿ. ಎಂಟನೇದು ಅನುಗ್ರಹದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಅದು ಸಾತ್ವಿಕವಾದುದು; ತಾಮಸವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಅದೇ.
ಪಂಚೈತೇ ವೈಕೃತಾಃ ಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರಾಕೃತಾಸ್ತು ತ್ರಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಪ್ರಾಕೃತೋ ವೈಕೃತಶ್ಚೈವ ಕೌಮಾರೋ ನವಮಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಈ ಐದು ವೈಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮೊದಲ ಮೂರು ಪ್ರಾಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು. ಒಂಬತ್ತನೆಯದು, ಕೌಮಾರ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ಅದು ಪ್ರಾಕೃತವೂ ವೈಕೃತವೂ ಆಗಿದೆ.
ಏತೇ ತವ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ನವಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ। ಪ್ರಾಕೃತಾ ವೈಕೃತಾಶ್ಚೈವ ಜಗತೋ ಮೂಲಹೇತವಃ
ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಒಂಬತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ವೈಕೃತ ಎರಡನ್ನೂ, ಲೋಕದ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸೃಜತೋ ಜಗದೀಶಸ್ಯ ಕಿಮನ್ಯಚ್ಛ್ರೋತುಮರ್ಹಸಿ। ಭೀಷ್ಮ ಉವಾಚ। ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್ಕಥಿತಾಃ ಸರ್ಗಾ ದೇವಾದೀನಾಂ ಗುರೋಸ್ತಥಾ
ಜಗದೀಶ್ವರನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯ? ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಗುರುಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.