ತತ್ರ ಪುತ್ರೋ ಹ್ಯಭೂತ್ತಸ್ಯ ಸಗರೋ ನಾಮ ವೈ ದ್ವಿಜ । ವವೃಧೇ ಚಾಶ್ರಮೇ ಪುಣ್ಯೇ ಭಾರ್ಗವೇಣಾಭಿರಕ್ಷಿತಃ
ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಸಗರನು ಎಂಬ ಮಗನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ದ್ವಿಜನೇ. ಅವನು ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು.
ಉಪವೀತಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ತದಾ ಕೃತಮ್ । ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ತಥಾಭ್ಯಾಸೋ ವೇದಾನಾಂ ತು ತಥೈವ ಚ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಉಪನಯನಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಿಗಳು ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಮಾಡಿದನು, ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರಂ ತತೋ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಭಾರ್ಗವಾತ್ಸಗರೋ ನೃಪಃ । ಜಘಾನ ಪೃಥಿವೀಂ ಗತ್ವಾ ತಾಲಜಂಘಾನ್ಸಹೈಹಯಾನ್
ಆಮೇಲೆ ಭಾರ್ಗವನಿಂದ ಅಗ್ನ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಗರ ಮಹಾರಾಜನು ತಲಜಂಘರು ಮತ್ತು ಹೈಹಯರನ್ನು ಹೊಡೆದುದುಡಿದನು.
ಸಶಕಾನ್ ಪಾರದಾಂಶ್ಚೈವ ಜಘಾನ ಸ ಮಹಾತಪಾಃ । ನಾರದ ಉವಾಚ- ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಸಗರಸ್ಯಾಥ ವದ ಶಂಕರ ವಿಸ್ತರಾತ್
ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಶಕರು ಮತ್ತು ಪಾರದರನ್ನು ಕೂಡ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ನಾರದನು ಕೇಳಿದನು: ಶಂಕರಾ, ಸಗರನ ಮಹಿಮೆಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.
ಮಹಾದೇವ ಉವಾಚ- ಸೂರ್ಯವಂಶೀ ಮಹಾರಾಜೋ ವಿಖ್ಯಾತಃ ಸ ಮಹಾಬಲೀ । ಗರಸ್ಯ ವ್ಯಸನೇ ತಾತ ಹೃತಂ ರಾಜ್ಯಮಭೂತ್ಕಿಲ
ಮಹಾದೇವನು ಹೇಳಿದನು: ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಮಹಾರಾಜನು, ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಗರನ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು.
ಹೈಹಯೈಸ್ತಾಲಜಂಘಾದ್ಯೈಃ ಶಕೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಚ ನಾರದ । ಯವನಾಃ ಪಾರದಾಶ್ಚೈವ ಕಾಂಬೋಜಾಃ ಪಹ್ಲವಾಸ್ತಥಾ
ಹೈಹಯರು, ತಲಜಂಘರು, ಶಕರು, ಯವನರು, ಪಾರದರು, ಕಾಂಬೋಜರು, ಪಹ್ಲವರು—ಇವರು, ನಾರದಾ—
ಏತೇ ಪಂಚಗಣಾ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಹೈಹಯಾರ್ಥೇ ಪರಾಕ್ರಮಾನ್ । ಹೃತರಾಜ್ಯಸ್ತತೋ ರಾಜಾ ಸಗರೋಽಥ ವನಂ ಯಯೌ
ಈ ಐದು ಗುಂಪುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಹೈಹಯರ ಪರವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿದವು. ಹಾಗಾಗಿ ಸಗರನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು.
ಪತ್ನ್ಯಾಚಾನುಗತೋ ದುಃಖೀ ಸ ವೈ ಪ್ರಾಣಾನವಾಸೃಜತ್ । ತಸ್ಯ ಪತ್ನೀ ತು ಕಲ್ಯಾಣೀ ಸಗರ್ಭಾ ಚ ವ್ರತಾನ್ವಿತಾ
ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಹೋದಳು. ಅವನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸದುಪಚಾರವಳೂ ಗರ್ಭಿಣಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು.
ಸಪತ್ನ್ಯಾ ಭಾರ್ಗವಸ್ತಸ್ಯ ವೃತಃ ಪೂರ್ವಂ ಸುತೇಪ್ಸಯಾ । ಸಾ ತು ಭರ್ತೃಚಿತಾಂ ಕೃತ್ವಾ ವನೇ ತಂ ಪ್ರರುರೋದ ಹ
ಭಾರ್ಗವನು ಮಗನ ಆಸೆಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸಹಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಕೆ ಪತಿಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕುಳಿತಳು.
ಔರ್ವಸ್ತಾಂ ವಾರಯಿತ್ವಾ ಚ ಗರಪತ್ನೀಂ ತು ನಾರದ । ನ್ಯವೇದಯತ ತತ್ಪುತ್ರಂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಂ ಸಾತ್ವಿಕಂ ಪ್ರಿಯಮ್
ಆರ್ವನು ಆಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಿ, ನಾರದನೇ, ಆ ವಿಧವೆಗೆ ಆ ಮಗನ ವಿಷಯವನ್ನು—ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯನಾದವನನ್ನು—ಹೇಳಿದನು.
ನಿವೇದಿತೇ ತತೋ ಬಾಲೇ ಮರಣಾತ್ಸಾ ನ್ಯವರ್ತ್ತತ । ತತೋ ಮಾಸದ್ವಯೇ ಜಾತೇ ವವರ್ದ್ಧೌರ್ವಸ್ಯ ಚಾಶ್ರಮೇ
ಮಗನ ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಆಕೆ ಸಾಯುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಳು. ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಆ ಮಗನು ಆರ್ವನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದನು.
ಜಾತಕರ್ಮಾದಿಯೋಗಶ್ಚ ಔರ್ವೇಣ ಚ ತಥಾ ಕೃತಃ । ಉಪವೀತಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಜಾತಂ ತತ್ರ ಮಹಾಮುನೇಃ
ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನದ ಆಚರಣೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಿಗಳು ಆರ್ವನು ಮಾಡಿದನು. ಉಪನಯನ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನೆರವಾಯಿತು.
ತತ್ರ ವೇದಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಪಠಿತಂ ಚೌರ್ವಯೋಗತಃ । ಅಧ್ಯಾಪ್ಯ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ತತೋಽಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಯತ್
ಅಲ್ಲೆ ಆರ್ವನ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿದನು. ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿ, ನಂತರ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕಲಿಸಿದನು.
ಆಗ್ನೇಯಂ ತಂ ಮಹಾಭಾಗ ಅಮರೈರಪಿ ದುಃಸಹಮ್ । ಸ ತೇನಾಸುಬಲೇನಾಜೌ ಬಲೇನ ಚ ಸಮನ್ವಿತಃ
ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಅಸ್ತ್ರ ದೊರೆಯಿತು, ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಅದನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾಣಬಲ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಬಲ ಎರಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದನು.
ಹೈಹಯಾನ್ವೈ ಜಘಾನಾಶು ಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ್ವಬಲೇನ ಚ । ಆಜಹಾರ ಚ ಲೋಕೇಷು ಸ ಚ ಕೀರ್ತಿಮವಾಪ ಸಃ
ಕೋಪಗೊಂಡು, ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೈಹಯರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹೆಸರು ದೊರೆಯಿತು.
ತತಃ ಶಕಾಃ ಸಯವನಾಃ ಕಾಂಬೋಜಾಃ ಪಲ್ಲವಾಸ್ತಥಾ । ಹನ್ಯಮಾನಾಸ್ತದಾ ತೇ ತು ವಸಿಷ್ಠಂ ಶರಣಂ ಯಯುಃ
ಆಗ ಶಕರು, ಯವನರು, ಕಾಂಬೋಜರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರು ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು.
ವಸಿಷ್ಠೋಽಪಿ ಚ ತಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಸಮಯೇನ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ । ಸಗರಂ ವಾರಯಾಮಾಸ ತೇಷಾಂ ದತ್ತ್ವಾಽಭಯಂ ನೃಪಃ
ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದವನು, ಅವರೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ರಾಜ ಸಗರನು ಅವರಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ ತಡೆಯಲು ಮುಂದಾದನು.
ಸಗರಃ ಸ್ವಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂತು ಗುರೋರ್ವಾಕ್ಯಂ ನಿಶಮ್ಯ ಚ । ಧರ್ಮೈರ್ಜಘಾನ ತಾಂಶ್ಚೈಷಾಂ ವಿಕೃತತ್ವಂ ಚಕಾರ ಹ
ಸಗರನು ತನ್ನ ಗುರುನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದನು.
ಅರ್ದ್ಧಂಶಕನಾಂಶಿರಸೋ ಮುಂಡಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಸರ್ಜಯತ್ । ಯವನಾನಾಂ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಕಾಂಬೋಜಾನಾಂ ತಥೈವ ಚ
ಶಕರನ್ನು ಅರ್ಧ ತಲೆಮುಂಡನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಿಡಿಸಿದನು; ಯವನರು ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಜರು ತಲೆಮೂಡಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಪಾರದಾ ಮುಂಡಕೇಶಾಶ್ಚ ಪಲ್ಲ್ವಾಃ ಶ್ಮಶ್ರುರಕ್ಷಕಾಃ । ಏವಂ ವಿಜಿತ್ಯ ಸರ್ವಾನ್ವೈ ಕೃತವಾನ್ಧರ್ಮಸಂಗ್ರಹಮ್
ಪಾರದರು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಲೆಮುಂಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ಪಲ್ಲವರು ಗಡ್ಡವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
ಸರ್ವಧರ್ಮಜಯೀ ರಾಜಾ ವಿಜಿತ್ಯೇಮಾಂ ವಸುಂಧರಾಮ್ । ಆಶು ಸಂಸ್ಕಾರಯಾಮಾಸ ವಾಜಿಮೇಧಾಯ ಪಾರ್ಥಿವಃ
ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಬೇಗನೇ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.
ತಸ್ಯ ಚಾರಯತಃಸೋಽಶ್ವಃ ಸಮುದ್ರೇ ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣೇ । ವೇಲಾ ಸಮೀಪೇಽಪಹೃತೋ ಭೂಮಿಂ ಚೈವ ಪ್ರವೇಶಿತಃ
ಆ ಯಾಗ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಕುದುರೆ ಪೂರ್ವದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಳವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿತು.
ಸ ತಂ ದೇಶಂ ತದಾ ಪುತ್ರೈಃ ಖಾನಯಾಮಾಸ ಸರ್ವತಃ । ನಾಶ್ವಂ ಪ್ರಾಪುಸ್ತದಾತೇವೈ ಖನ್ಯಮಾನೇ ಮಹಾರ್ಣವೇ
ಆಗ ಅವನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೋಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ತೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕುದುರೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ತತ್ರೈಕಮಾದಿಪುರುಷಂ ದದೃಶುಸ್ತೇ ತ್ವರಾನ್ವಿತಾಃ । ತಮಾದಿಪುರುಷಂ ದೇವಂ ಕಪಿಲಂ ಜಗತಾಂ ಪ್ರಭುಮ್
ಅಲ್ಲಿ ಆತುರದಿಂದ ಅವರು ಒಬ್ಬ ಆದಿಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡರು; ಆ ಆದಿಪುರುಷನೇ ದೇವರಾದ ಕಪಿಲನು, ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನು.
ತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಃ ಸಮುತ್ಪನ್ನ ವಹ್ನಿನಾ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತಃ । ದಗ್ಧಾಃ ಷಷ್ಟಿ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಚತ್ವಾರಸ್ತೇಽವಶೇಷಿತಾಃ
ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊತ್ತಿ, ಅರುವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದರು; ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದರು.
ಹೃಷೀಕೇತುಃ ಸುಕೇತುಶ್ಚ ತಥಾ ಧರ್ಮರಥೋಪರಃ । ಶೂರಃ ಪಂಚಜನಶ್ಚೈವ ತಸ್ಯ ವಂಶಕರಾ ದ್ವಿಜ
ಹೃಷೀಕೇತು, ಸುಕೇತು, ಧರ್ಮರಥ, ಶೂರ ಮತ್ತು ಪಂಚಜನ—ಇವರು ಅವನ ವಂಶದ ಮುಂದುವರಿದವರು, ದ್ವಿಜನೇ.
ಪ್ರಾದಾಚ್ಚ ತಸ್ಮೈ ಭಗವಾನ್ಹರಿಃ ಪಂಚವರಾನ್ಸ್ವಯಮ್ । ವಂಶಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಸುಕೀರ್ತಿಞ್ಚ ಸಮುದ್ರಂ ತನಯಂ ವಿಭುಃ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಾದ ಹರಿಯವರು ಅವನಿಗೆ ಐದು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು: ಅವನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು, ಆತ್ಮೋದ್ದಾರವನ್ನು, ಉತ್ತಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಸಾಗರವನ್ನು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು.
ಸಾಗರತ್ವಂ ಚ ಲೇಭೇಥ ಕರ್ಮಣಾ ತೇನ ತಸ್ಯ ವೈ । ತಮಾಶ್ವಮೇಧಿಕಂ ಸೋಽಶ್ವಂ ಸಮುದ್ರಾದುಪಲಬ್ಧವಾನ್ । ಆಜಹಾರಾಶ್ವಮೇಧಾನಾಂ ಶತಂ ಸ ಚ ಮಹಾಯಶಾಃ
ಆ ಕಾರ್ಯದ ಫಲವಾಗಿ ಅವನು ಸಾಗರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಆ ಸಾಗರದಿಂದ ಅವನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು; ಆ ಮಹಾ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
ನಾರದ ಉವಾಚ- ಸಗರಸ್ಯಾತ್ಮಜಾ ವೀರಾಃ ಕಥಂ ಜಾತಾ ಮಹಾಬಲಾಃ । ವಿಕ್ರಾಂತಾಃ ಷಷ್ಟಿಸಾಹಸ್ರಾ ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ ತದ್ವದ
ನಾರದನು ಕೇಳಿದನು: ಸಾಗರನ ಮಗರು, ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದರು? ಆರುವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಬಲವಂತರು ಹೇಗೆ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ, ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ.
ಶ್ರೀಪಾರ್ವತೀಪತಿರುವಾಚ- ದ್ವೇ ಪತ್ನ್ಯೌ ಸಗರಸ್ಯಾಸ್ತಾಂ ತಪಸಾ ದಗ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷೇ । ಔರ್ವಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವರಂ ಪ್ರಾದಾತ್ತೋಷಿತೋ ಮುನಿಸತ್ತಮಃ
ಪಾರ್ವತೀಪತಿಯು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ಸಾಗರನಿಗೆ ಎರಡು ಪತ್ನಿಯರು ಇದ್ದರು; ಅವರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯಾದ ಔರ್ವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು.