ಶಂಭುರುವಾಚ- ಏವಂ ಚಿಂತಯತಸ್ತಸ್ಯ ಅಕಾಲಮರಣಂ ತ್ವಭೂತ್ । ಯಮಲೋಕಂ ಗತಶ್ಚಾಥ ಯಮೇನ ಪರಿಭಾಷಿತಃ
ಶಂಭುನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅಕಾಲಮರಣ ಸಂಭವಿಸಿತು; ಅವನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿಯ ಯಮನು ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಯಮ ಉವಾಚ- ಅನೇಕಪಾಪಯುಕ್ತೋಸಿ ಪುಣ್ಯಂ ನೈವ ಮಹತ್ತವ । ನ ವೇದಾಧ್ಯಾಪನಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಾಪಂ ಚ ವಿದಿತಂ ತವ
ಯಮನು ಹೇಳಿದನು: ನೀನು ಅನೇಕ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೀಯೆ, ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯವು ದೊಡ್ಡದಿಲ್ಲ; ವೇದೋಪದೇಶದಿಂದ ಪುಣ್ಯವೂ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಪಾಪಗಳೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿವೆ.
ಕೋಟಿವರ್ಷಾಣಿ ನರಕೇ ತವಸ್ಥಿತಿರಿತಿ ದ್ವಿಜ । ಆಯುರಸ್ತಿ ತವಾತ್ಯಲ್ಪಂ ಗಮ್ಯತಾಂ ಪೌರ್ವಿಕೀಂ ತನುಮ್
ಹೇ ದ್ವಿಜ, ನಿನಗೆ ನರಕದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವರ್ಷ ಉಳಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ; ನಿನ್ನ ಆಯುಷ್ಯ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ — ಹಳೆಯ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಹೋಗು.
ಕುರು ಪುಣ್ಯಂ ಹಿತಂ ದಾನಂ ದೇವತಾಪೂಜನಂ ಜಪಮ್ । ಸಾಂಗಮಧ್ಯಾಪನಂ ವಿಪ್ರ ಭೋಜನಂ ಭಸ್ಮಧಾರಣಮ್
ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು, ದಾನ ನೀಡು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸು, ಜಪ ಮಾಡು, ಪಾಠವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಲಿಸು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಮಾಡಿಸು, ಭಸ್ಮ ಧರಿಸು.
ಭಜ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಂ ದೇವಂ ದೇವದೇವಮುಮಾಪತಿಮ್ । ತಸ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನಮಾತ್ರೇಣ ಮಮ ಲೋಕಂ ನ ಗಚ್ಛಸಿ
ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನನ್ನು, ದೇವತೆಗಳ ದೇವನನ್ನು, ಉಮಾಪತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸು; ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾತ್ರವೂ ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಪಾಪಿನ್ಪುರಾಣಂ ಶೃಣು ಸಾದರಮ್ । ತತಸ್ತಚ್ಛ್ರವಣಾದೇವ ನೇಕ್ಷಸೇ ಮಮ ಯಾತನಾಃ
ಹೇ ಪಾಪಿ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಪುರಾಣವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳು; ಆ ಶ್ರವಣದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವದಿಲ್ಲ.
ಯಮಸ್ಯ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಸ್ವಾಂ ಯಯೌ ತನುಮ್ । ಅಥೇಶಪೂಜನಕೃತೇ ಯತ್ನಮಾಸ್ಥಾಯ ಸ ದ್ವಿಜಃ
ಯಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು; ನಂತರ ಆ ದ್ವಿಜನು ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಮುಂದಾದನು.
ಅಗಮನ್ಮುನಿವರ್ಯಂ ತು ಜಾಬಾಲಿಶಿವಪೂಜಕಮ್ । ತಪಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸಂಪನ್ನಂ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿವಿವೇಚಕಮ್
ಅವನು ಜಾಬಾಲಿ ಎಂಬ ಶಿವಭಕ್ತ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋದನು; ಅವನು ತಪಸ್ಸು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನು, ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದನು.
ಪುರಾಣತತ್ತ್ವವೇತ್ತಾರಂ ಲಕ್ಷಶಿಷ್ಯಸಮಾವೃತಮ್ । ಜರಾಶಿಥಿಲಸರ್ವಾಂಗಂ ವೇದವೇದಾಂಗಪಾರಗಮ್
ಅವನು ಪುರಾಣದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹ ದುರ್ಬಲವಾದರೂ ವೇದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನು.
ದ್ರಷ್ಟುಕಾಮೋ ಯಯೌ ಶೈಲಂ ಮಂದರಂ ಚಾರುಕಂದರಮ್ । ನಾನಾವಿಹಂಗಸಂಪೂರ್ಣಂ ನಾನಾಪುಷ್ಪಲತಾವೃತಮ್
ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಮಂದರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಅದು色色 ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು,色色 ಹೂವುಗಳ ಲತೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು.
ಸರ್ವರ್ತುಕುಸುಮೋಪೇತಂ ನಾನಾಗಂಧೋಪಶೋಭಿತಮ್ । ಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಚ ಮಿಥುನೈರ್ಗೀತಪೂರ್ಣಮಹಾಗುಹಮ್
ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದದು,色色 ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು; ಕಿನ್ನರ ದಂಪತಿಗಳ ಹಾಡಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆಗಳಿದ್ದವು.
ಅನೇಕರೂಪಲಾವಣ್ಯ ವನಿತೋಷಿತಪಾದಪಮ್ । ಲಂಬಮಾನವಿಚಿತ್ರಾಭಿಸ್ತಾಭಿಃ ಶೋಭಿತಪಾದಪಮ್
色色 ರೂಪದ ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆಯರಿಂದ ಮರಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದವು; ಅವರ 色色 ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಆ ಮರಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.
ರತಿಶ್ರಮಪ್ರಸುಪ್ತಾನಾಂ ಬೋಧನಾದಿತಷಟ್ಪದಮ್ । ಕೂಜಂತಿ ಚ ಪಿಕಾಃ ಕಾಮಂ ವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯುಜೇ ಕಿಲ
ಪ್ರೇಮದ ಶ್ರಮದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸಿದವರನ್ನು ಮಧುಮಕ್ಕಳು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರಿಯರಿಂದ ದೂರವಾದವರಿಗೆ ಕೋಯಿಲುಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದವು.
ನಾನಾಮುನಿಗಣಾಕೀರ್ಣಂ ಪ್ರಶಾಂತಮೃಗಚಾರಿಣಮ್ । ಅಪ್ಸರೋಗಣಸಂಕೀರ್ಣಂ ಗಂಧರ್ವಗಣಸೇವಿತಮ್
色色 ಮುನಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಮೃಗಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದವು; ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಗಂಧರ್ವರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.
ನಾನಾಸಿದ್ಧಮುಖೋದ್ಭೂತಗೀತಪೂರ್ಣವನಾಂತರಮ್ । ವಿಚಿತ್ರಫಲಸಂಪೂರ್ಣಂ ನಾನಾದೇವಾಲಯಾನ್ವಿತಮ್
ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧರು ಹಾಡುವ ಗೀತೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಸಾದಶತಸಂಬಾಧಂ ನಾನಾಗೃಹಸಮನ್ವಿತಮ್ । ಸಿಂಹಾನನೈರ್ಗಜಮುಖೈರುಲೂಕವದನೈರಥ
ಅಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಮಹಲುಗಳುぎರುವುದು, ಬಗೆಯ ಮನೆಗಳಿವೆ, ಸಿಂಹಮುಖ, ಆನೆಮುಖ, ಗೂಬೆಮುಖ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ಅಮುಖೈರ್ವಿಮುಖೈರುಗ್ರೈರರ್ದ್ಧವಕ್ತ್ರೈರ್ಮೃಗೀಮುಖೈಃ । ರುರುಜಂತುಕಗೋಧಾಹಿ ವಾನರರ್ಕ್ಷಮುಖೈರಪಿ
ಅಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಲ್ಲದ, ತಿರುಗಿದ ಮುಖದ, ಭಯಾನಕವಾದ, ಅರ್ಧಮುಖದ, ಜಿಂಕೆಯ ಮುಖ, ರುರು, ನರಿ, ಗೋಧಾ, ಹಾವು, ಕೋತಿ, ಕರಡಿ ಮುಂತಾದ ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ.
ವ್ಯಾಘ್ರವೃಶ್ಚಿಕಭಲ್ಲೂಷ್ಟ್ರಶ್ವಾನಗರ್ದಭತುಂಡಕೈಃ । ಸಮಸ್ತಜೀವವದನಸದೃಶಾಸ್ಯೈರ್ಗಣೇಶ್ವರೈಃ । ವಲ್ಲೀಮುಖೈರ್ವೃಕ್ಷಮುಖೈಃ ಶಿಲಾವಕ್ತ್ರೈರಯೋಮುಖೈಃ
ಹುಲಿ, ಚೇವು, ಕರಡಿ, ಒಂಟೆ, ನಾಯಿಯ, ಕತ್ತೆಯ, ಕಾಡುಕುರಿ ಮುಖಗಳು; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮುಖದಂತೆ ಕಾಣುವ ಗಣಪತಿಗಳು; ಬೆಲ್ಲದ, ಮರದ, ಕಲ್ಲಿನ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ.
ಶಂಖಮುಕ್ತಾದಿಜಲಜವದನೈರುಪಶೋಭಿತಮ್ । ಅಧಿಕಾಂಗೈರನಂಗೈಶ್ಚ ಜಟಿಲೈಃ ಶಿಖಿಮುಂಡಿತೈಃ
ಶಂಖ, ಮುತ್ತು, ಜಲಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಗಗಳಿರುವವರು, ಅಂಗವಿಲ್ಲದವರು, ಜಟಾಧಾರಿ, ಕಿರೀಟ ಧಾರಿಗಳು, ಮುಂಡಿತಮಸ್ತಕರು ಸಹ ಇದ್ದಾರೆ.
ಪತ್ರಿವಕ್ತ್ರೈರ್ದ್ವಿಷಡ್ವಕ್ತ್ರೈಸ್ತ್ರಿವಿಗ್ರಹಮುಖೈರಪಿ । ಘಂಟಾಸ್ಯೈಃ ಶೂರ್ಪವದನಕರ್ಣಪಾದಮುಖೈರಪಿ
ಅಲ್ಲಿ ಎಲೆಮುಖ, ಎರಡು ಮುಖ, ಆರು ಮುಖ, ಮೂರು ರೂಪದ ಮುಖಗಳು; ಘಂಟೆಯ ಬಾಯಿ, ಚಲ್ಲೆಯ ಮುಖ, ಕಿವಿ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿಯ ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ.
ಘಂಟಾಮುಖೈರ್ವೇಣುಮುಖೈಃ ಕಿಂಕಿಣೀವದನೈರಪಿ । ಯಾದೃಗ್ವಸ್ತು ಜಗತ್ಯಸ್ತಿ ತಾದೃಶಾಸ್ಯೈರಯೋಮುಖೈಃ
ಘಂಟೆಯ ಮುಖ, ವಂಶಿಯ ಮುಖ, ಕಿಂಕಿಣಿಯ ಮುಖಗಳು; ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ.
ಕೈಶ್ಚಿನ್ನಿಭೃತಕಂದರ್ಪರೂಪಲಾವಣ್ಯಕೋಮಲೈಃ । ಕೋಟಿಸೂರ್ಯಪ್ರತೀಕಾಶೈಶ್ಚಂದ್ರ ಕೋಟಿಸಮಪ್ರಭೈಃ
ಕೆಲವರು ಮಿತವಾದ ಅಹಂಕಾರ, ರೂಪ, ಲಾವಣ್ಯ, ಮೃದುತನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ; ಕೋಟ್ಯಂತರ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೋಟ್ಯಂತರ ಚಂದ್ರರ ಸಮಾನ ಪ್ರಕಾಶ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.
ನಾನಾವರ್ಣೈರ್ವಿಶ್ವಮುಖೈರ್ವಿಶ್ವರೂಪೈಶ್ಚತುರ್ಮುಖೈಃ । ದ್ವಿಮುಖೈಃ ಪಂಚವಕ್ತ್ರೈಶ್ಚ ತ್ರಿಮುಖೈಃ ಷಣ್ಮುಖೈರಪಿ
ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ, ವಿಶ್ವಮುಖ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ನಾಲ್ಕು ಮುಖ, ಎರಡು ಮುಖ, ಐದು ಮುಖ, ಮೂರು ಮುಖ, ಆರು ಮುಖಗಳೂ ಸಹ ಇದ್ದಾರೆ.
ಏಕಾನೇಕಮುಖೈಃ ಶಾಂತೈಃ ಸರ್ವದಾ ಸುಖಿಭಿರ್ಯುತಮ್ । ನಾನಾಭೋಗಸಮೃದ್ಧೈಶ್ಚ ರತಿಕಾಮಸಮೈರಪಿ
ಒಂದು ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಮುಖಗಳಿರುವ, ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದ, ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವವರು; ವಿವಿಧ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿರುವವರು, ರತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮದ ಸಮಾನ ಆನಂದ ಹೊಂದಿರುವವರು ಸಹ ಇದ್ದಾರೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣಮುಖೈರುಮೇಶಸಮವಿಗ್ರಹೈಃ । ನಾನಾರೂಪಧರೈಶ್ಚಾನ್ಯೈಃ ಸೇವಿತಂ ಮಂದರಾಚಲಮ್
ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣರ ಮುಖಗಳು, ಉಮಾ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನಂತೆ ರೂಪಗಳು; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೇವಿಸುವವರು ಇದ್ದಾರೆ, ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಧೇನವೋ ಯತ್ರ ವೇದಾಶ್ಚ ಮೀಮಾಂಸಾವತ್ಸ ಸಂಯುತಾಃ । ಧರ್ಮಾದಯಃ ಸವರ್ಷ್ಮಾಣಃ ಪುರಾಣಾನಿ ಚ ಕರ್ಮಣಾ
ಅಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳು, ವೇದಗಳು, ವಿಚಾರದ ಕರುಗಳು, ಧರ್ಮಾದಿಗಳು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾಗಿ, ಪುರಾಣಗಳು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ.
ಸ್ಮೃತೀತಿಹಾಸಜಾತಾನಿ ಆಗಮಾಶ್ಚ ಶರೀರಿಣಃ । ಸ್ಥಿತಾಶ್ಚ ಮಂದರೇ ಯತ್ರ ಸಶೈಲಃ ಪಾಪನಾಶನಃ
ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿಗಳು, ಇತಿಹಾಸಗಳು, ಜಾತಕಗಳು ಮತ್ತು ಆಗಮಗಳು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾಗಿ, ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಮಂದರ ಪರ್ವತದೊಡನೆ ನೆಲೆಸಿವೆ.
ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯಂ ಪುರಂ ಪರಮಶೋಭಿತಮ್ । ವಾಪೀತಡಾಗೋಪವನಪ್ರಾಸಾದಶತಶೋಭಿತಮ್
ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪುಣ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ನಗರವಿದೆ; ಅದು ಕೆರೆ, ತಟಾಕ, ಉದ್ಯಾನವನ, ನೂರಾರು ಮಹಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಪ್ತಪ್ರಾಕಾರಪರಿಖಂ ರತ್ನಾಟ್ಟಾಲಕಸಂಯುತಮ್ । ಗೋಪುರೈರ್ನವಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ವಿಚಿತ್ರಗೃಹಸಂಯುತಮ್
ಅದು ಏಳು ಪ್ರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಅಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಗೋಪುರಗಳು, ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು, ವಿಚಿತ್ರ ಮನೆಗಳಿವೆ.
ಯಸ್ಯ ಚಾಪ್ರತಿಮಂ ತೇಜ ಉಷ್ಣಶೀತಾದಿವರ್ಜಿತಮ್ । ತನ್ಮಧ್ಯೇ ನಗರೀ ಪುಣ್ಯಾ ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಚ ಸಭಾ ಶುಭಾ
ಅದರ ತೇಜಸ್ಸು ಅಪೂರ್ವವಾದುದು, ಉಷ್ಣ, ಶೀತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಲ್ಲ; ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ನಗರವಿದೆ, ಅದರೊಳಗೆ ಶುಭವಾದ ಸಭೆ ಇದೆ.