ಮಾ ಜಾನೀಹಿ ಮನುಷ್ಯಂ ತಂ ರಾಮಂ ಲೋಕೈಕವಂದಿತಮ್ । ಜಲೇ ಸ್ಥಲೇ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ವರ್ತತೇ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ಸದಾ
ಲೋಕವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಮಾನವನಂತೆ ಭಾವಿಸಬೇಡ. ಅವನು ನೀರಲ್ಲಿಯೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಸದಾ ಇರುವವನು.
ತತೋ ವೀರಾ ಅಲಂ ಹೃಷ್ಟಾ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಪರಿರೇಭಿರೇ । ತೂರ್ಯಮಂಗಲವಾದಿತ್ರೈಃ ಸುಮಹಾನುತ್ಸವೋಽಭವತ್
ಆ ನಂತರ ವೀರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಶುಭವಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಹಬ್ಬವೊಂದು ನಡೆಯಿತು.
ತತೋ ಮುಕ್ತೋ ಹಯಃ ಸರ್ವೈರ್ವೀರೈಃ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಕೋವಿದೈಃ । ಸರ್ವೈರನುಗತಃ ಪ್ರೀತೈರ್ವಿಸ್ಮಯೇನ ಸಮನ್ವಿತೈಃ
ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಾ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತರಾದ ವೀರರು ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡಿದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹೋದರು.
ಶರ್ವಃ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞಶ್ಚ ತಮನುಜ್ಞಾಪ್ಯ ಸೇವಕಮ್ । ಶ್ರೀರಾಮಂ ಶರಣಂ ಪ್ರೋಚ್ಯ ಯಾಹಿ ಲೋಕೈಕದುರ್ಲ್ಲಭಮ್
ಶಿವನು, ಸತ್ಯವಚನ ಪಾಲಕನು, ತನ್ನ ಸೇವಕನಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, 'ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು; ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪನಾದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು' ಎಂದನು.
ಸ್ವಯಮಂತರ್ಹಿತಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಲಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಕಃ । ಕೈಲಾಸಮಗಮಚ್ಛರ್ವಃ ಸೇವಕೈಃ ಪರಿಶೋಭಿತಃ
ಅಲ್ಲೆ ಶಿವನು, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕಾರಣನು, ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗಿ ತನ್ನ ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಭೂಪೋ ವೀರಮಣಿರ್ಧ್ಯಾಯಞ್ಛ್ರೀರಾಮಚರಣೋದಜಮ್ । ಶತ್ರುಘ್ನೇನ ಯಯೌ ಸಾಕಂ ಬಲಿನಾ ಬಲಸಂಯುತಃ
ವೀರಮಣಿ ಮಹಾರಾಜನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದೋದಕವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು.
ಏತದ್ರಾಮಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಯೇ ಶೃಣ್ವಂತಿ ನರೋತ್ತಮಾಃ । ತೇಷಾಂ ಸಂಸಾರಜಂ ದುಃಖಂ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಕರ್ಹಿಚಿತ್
ಯಾರು ಈ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆವೋ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಇತಿ ಶ್ರೀಪದ್ಮಪುರಾಣೇ ಪಾತಾಲಖಂಡೇ ಶೇಷವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಸಂವಾದೇ ರಾಮಾಶ್ವಮೇಧೇ ಹಯಪ್ರಸ್ಥಾನಂನಾಮ ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಇಂತಿ ಶ್ರೀಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಪಾತಾಲಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ ಶೇಷ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಶ್ವಮೇಧದ ಹಯಪ್ರಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಲವತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು.
ಶೇಷ ಉವಾಚ। ಹಯೋ ಗತೋ ಹೇಮಕೂಟಂ ಭಾರತಾಂತೇ ತತೋ ದ್ವಿಜ । ಅನೇಕಭಟಸಾಹಸ್ರೈ ರಕ್ಷಿತೋ ಬದ್ಧಚಾಮರಃ
ಶೇಷನು ಹೇಳಿದನು: ಆ ಕುದುರೆ ಭಾರತದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹೇಮಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು, ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅದಕ್ಕೆ ಚಾಮರ ಕೂಡ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು.
ಯೋ ವೈ ವಿಸ್ತರತೋ ದೈರ್ಘ್ಯಾದ್ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಮಂ ತತಃ । ಅಯುತೇನ ಸುಶೃಙ್ಗೈಶ್ಚ ರಾಜತೈಃ ಕಾಂಚನಾದಿಭಿಃ
ಆ ಪರ್ವತವು ಬಹಳ ವಿಶಾಲವೂ, ಉದ್ದವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಬೆಳ್ಳಿ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸುಂದರ ಶಿಖರಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ.
ತತ್ರೋದ್ಯಾನಂ ಮಹಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಂ ಪಾದಪೈಃ ಪರಿಶೋಭಿತಮ್ । ಶಾಲೈಸ್ತಾಲೈಸ್ತಮಾಲೈಶ್ಚ ಕರ್ಣಿಕಾರೈಃ ಸಮನ್ತತಃ
ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉದ್ಯಾನವನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು; ಅದು ಶಾಲ, ತಾಳ, ತಮಾಲ, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿತ್ತು.
ಹಿಂತಾಲೈರ್ನಾಗಪುನ್ನಾಗೈಃ ಕೋವಿದಾರೈಃ ಸಬಿಲ್ವಕೈಃ । ಚಮ್ಪಕೈರ್ಬಕುಲೈರ್ಮೇಘೈರ್ಮದನೈಃ ಕುಟಜಾದಿಭಿಃ
ಅದು ಹಿಂತಾಳ, ನಾಗ, ಪುನ್ನಾಗ, ಕೋವಿದಾರ, ಬಿಲ್ವ, ಚಂಪಕ, ಬಕುಲ, ಮೇಘ, ಮದನ, ಕುಟಜ ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.
ಜಾತಿಕಾಭಿರ್ಯೂಥಿಕಾಭಿರ್ನವಮಾಲಿಕಯಾ ತಥಾ । ಆಮ್ರೈರ್ಮಾಧವದ್ರಾಕ್ಷಾಭಿರ್ದಾಡಿಮೈಃ ಶೋಭಿತಂ ವನಮ್
ಆ ಅರಣ್ಯವು ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಜಾತಿಕ, ಹೊಸ ಮಾಲಿಗೆ ಹೂಗಳು, ಮಾವು, ಮಾಧವ ಹಣ್ಣು, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ದಾಳಿಂಬೆ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ಅನೇಕಪಕ್ಷಿಸಂಘುಷ್ಟಂ ಭ್ರಮರೈರ್ನಿನದೀಕೃತಮ್ । ಮಯೂರಕೇಕಾರವಿತಂ ಸರ್ವರ್ತುಸುಖದಂ ಹಯಃ
ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು, ಭ್ರಮರಗಳ ಹೂಂಕರ, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಅರಣ್ಯವು ಗೋಜಿಗೋಜಿಯಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು.
ಪ್ರವಿವೇಶ ಸ ಶತ್ರುಘ್ನೋ ಮನೋವೇಗಸಮನ್ವಿತಃ । ಸ್ವರ್ಣಪತ್ರಂ ವಿಶಾಲೇ ಸ್ವೇ ಭಾಲೇ ಬಿಭ್ರನ್ಮನೋಹರಮ್
ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗದಂತೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ, ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಭಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಬಂಗಾರದ ಫಲಕವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.
ಗಚ್ಛತಸ್ತಸ್ಯ ವಾಹಸ್ಯ ಹಯಮೇಧಕ್ರತೋಸ್ತದಾ । ಅಕಸ್ಮಾದಭವಚ್ಚಿತ್ರಂ ತಚ್ಛೃಣುಷ್ವ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗದ ಕುದುರೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಹಠಾತ್ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿತು—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ.
ಗಾತ್ರಸ್ತಂಭೋಽಭವತ್ತಸ್ಯ ನ ಚಚಾಲ ಪಥಿಸ್ಥಿತಃ । ಹೇಮಕೂಟಇವಾಚಾಲ್ಯೋ ಬಭೂವ ಹಯಸತ್ತಮಃ
ಆ ಕುದುರೆಯ ದೇಹವು ಹಠಾತ್ ಕಲ್ಲಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು; ಅದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಲ್ಲೇ ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಬಂಗಾರದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿತ್ತು.
ತದಾ ತದ್ರಕ್ಷಕಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಶಾಘಾತಾನ್ವಿತೇನಿರೇ । ತದಾಹತೇಽಪಿ ನ ಯಯೌ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರೋ ಹಯೋತ್ತಮಃ
ಆಗ ಅದರ ರಕ್ಷಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಚುಕ್ಕಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದರೂ, ಆ ಮಹಾಕುದುರೆ ದೇಹವು ಕಲ್ಲಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಸವಿಧೇ ಗತ್ವಾ ಚುಕ್ರುಶುರ್ವಾಹರಕ್ಷಕಾಃ । ಸ್ವಾಮಿನ್ವಯಂ ನ ಜಾನೀಮಃ ಕಿಮಭೂದ್ಧಯಸತ್ತಮೇ
ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಕುದುರೆಯ ರಕ್ಷಕರು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, 'ಸ್ವಾಮಿ, ಈ ಮಹಾಕುದುರೆಗೆ ಏನು ಆಯಿತು ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ,' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಗಚ್ಛತೋ ವಾಹವರ್ಯಸ್ಯ ಮನೋವೇಗಸ್ಯ ಭೂಪತೇ । ಆಕಸ್ಮಿಕೋಽಭವತ್ತಸ್ಯ ಗಾತ್ರಸ್ತಂಭೋ ಮಹಾಮತೇ
ರಾಜನೇ, ಆ ವೇಗದ ಕುದುರೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಹಠಾತ್ ಅದರ ದೇಹವು ಕಲ್ಲಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು, ಮಹಾಮತಿವಂತನೆ.
ಕಶಾಭಿಸ್ತಾಡಿತೋಽಸ್ಮಾಭಿಃ ಪರಂ ತತ್ರ ಚಚಾಲ ನ । ಏವಂ ವಿಚಾರ್ಯ ಯತ್ಕರ್ಮ ತತ್ಕುರುಷ್ವ ನೃಪೋತ್ತಮ
'ನಾವು ಚುಕ್ಕಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದರೂ ಅದು ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ.'
ತದಾ ವಿಸ್ಮಯಮಾಪನ್ನೋ ಭೂಪತಿಃ ಸಹ ಸೈನಿಕೈಃ । ಜಗಾಮ ಸಹಿತಃ ಸರ್ವೈರ್ಹಯಸ್ಯ ಮಹತೋಽನ್ತಿಕೇ
ಆಗ ರಾಜನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರೊಂದಿಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಆ ಮಹಾಕುದುರೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
ಪುಷ್ಕಲೋ ಬಾಹುನಾ ಧೃತ್ವಾ ಚರಣೌ ತಸ್ಯ ಭೂತಲಾತ್ । ಉತ್ಪಾಟಯಾಮಾಸ ತದಾ ಪರಂ ನೋ ಚೇಲತುಸ್ತತಃ
ಪುಷ್ಕಲನು ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಆ ಕುದುರೆಯ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದಿಂದ ಎತ್ತಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅವು ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಬಲೇನ ಬಲಿನಾಕ್ರಾಂತೋ ನಾಕಮ್ಪತ ಹಯಸ್ತದಾ । ಹನೂಮಾಂಸ್ತಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತುಂ ಮತಿಂ ಚಕ್ರೇ ಮಹಾಮನಾಃ
ಬಲವಂತನು ಬಲದಿಂದ ಒತ್ತಿದರೂ ಆ ಕುದುರೆ ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಸಂಕಲ್ಪದ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಎತ್ತಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು.
ಲಾಂಗೂಲೇನ ಸಮಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಬಲೇನ ಬಲಿನಾಂ ವರಃ । ಆಚಕರ್ಷ ಬಲಾದ್ವಾಹಂ ನ ಚಚಾಲ ತಥಾಪಿ ಸಃ
ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ಬಲದಿಂದ ಆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅದು ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ತದೋವಾಚ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಹನೂಮಾನ್ವಿಸ್ಮಯಾನ್ವಿತಃ । ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಬಲಿನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವೀರಾಣಾಂ ಪರಿಶೃಣ್ವತಾಮ್
ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವೀರರ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಮಯಾ ದ್ರೋಣೋ ಲಾಂಗುಲೇನ ಲೀಲಯೋತ್ಪಾಟಿತೋಽಧುನಾ । ಪರಮತ್ರ ಮಹಾಶ್ಚರ್ಯಂ ಕಮ್ಪತೇ ನ ಹಯೋಽಲ್ಪಕಃ
'ಈಗಲೇ ನಾನು ನನ್ನ ಬಲ್ಲಿಯಿಂದ ದ್ರೋಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಎತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಕ್ಕ ಕುದುರೆ ಎಷ್ಟು ಎಳೆದರೂ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ.'
ದೃಷ್ಟಮತ್ರ ನಿದಾನಂ ಹಿ ವೀರೈರ್ಬಲಿಭಿರುದ್ಧತೈಃ । ಆಕೃಷ್ಟೋಽಪಿ ನ ಚ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಚಾಲ ತಿಲಮಾತ್ರತಃ
'ಇಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ವೀರರು ಎಷ್ಟು ಎಳೆದರೂ, ಕಾರಣವೇನು ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕುದುರೆ ಒಂದು ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಕೂಡ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಚಲಿಸಲಿಲ್ಲ.'
ಕಪಿಭಾಷಿತಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಶತ್ರುಘ್ನೋ ವಿಸ್ಮಯಾನ್ವಿತಃ । ಸುಮತಿಂ ಮಂತ್ರಿಣಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮುವಾಚ ವದತಾಂ ವರಃ
ವಾನರನ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಶತ್ರುಘ್ನ ಉವಾಚ। ಮಂತ್ರಿನ್ಕಿಮಭವದ್ವಾಹೇ ಸ್ತಂಭನಂ ವಪುಷೋಽನಘ । ಕೋಽತ್ರೋಪಾಯೋ ವಿಧೇಯಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೇನ ವಾಹಗತಿರ್ಭವೇತ್
ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೇಳಿದನು: 'ಮಂತ್ರಿವರೆ, ಈ ಕುದುರೆ ಹೀಗೆ ಕಲ್ಲಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಏನು ಕಾರಣ? ಇದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಲಿಸಲು ಯಾವ ಪರಿಹಾರ ಮಾಡಬೇಕು?'