ದುರ್ಭಗಸ್ಯ ಮಮ ಪ್ರಸ್ವಾಃ ಪಾಪಮಾರ್ಜನಮಾದರಾತ್ । ಕರೋಮಿ ರಾಮಚಂದ್ರಾಂಘ್ರಿಂ ಸ್ಮಾರಂ ಸ್ಮಾರಂ ಸುಮಂತ್ರಿಣಃ
ನನ್ನಂತಹ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತನ ನಿದ್ರೆ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕುವ ಕೆಲಸವೇ. ರಾಮಚಂದ್ರನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ನೆನೆಸುತ್ತಾ, ಸುಮಂತ್ರಾ, ನಾನು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಧನ್ಯಾ ಸುಮಿತ್ರಾ ಸುತರಾಂ ವೀರಸೂಃ ಸ್ವಪತಿಪ್ರಿಯಾ । ಯಸ್ಯಾಸ್ತನೂಜೋ ರಾಮಸ್ಯ ಚರಣೌ ಸೇವತೇಽನ್ವಹಮ್
ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಧನ್ಯಳು ಸುಮಿತ್ರೆ. ವೀರನ ತಾಯಿ, ಗಂಡನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಅವಳ ಮಗನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಯತ್ರ ಗ್ರಾಮೇ ಸ್ಥಿತೋ ನೂನಂ ಭರತೋ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲಃ । ವಿಲಾಪಂ ಪ್ರಕರೋತ್ಯುಚ್ಚೈಸ್ತಂ ಗ್ರಾಮಂ ಸ ದದರ್ಶ ಹ
ಆ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ಭರತನು ಇದ್ದು, ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು.
ಶೇಷ ಉವಾಚ। ಅಥ ತದ್ದರ್ಶನೋತ್ಕಣ್ಠಾ ವಿಹ್ವಲೀಕೃತಚೇತಸಾ । ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮೃತೋ ಭ್ರಾತಾ ಭರತೋ ಧಾರ್ಮಿಕಾಗ್ರಣೀಃ
ಶೇಷನು ಹೇಳಿದನು: ಆ ಭೇಟಿಯ ಆಸೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಲುಷಿತವಾದ ಭರತನು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು, ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ನೆನೆಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ಉವಾಚ ಚ ಹನೂಮಂತಂ ಬಲವಂತಂ ಸಮೀರಜಮ್ । ಪ್ರಸ್ಫುರದ್ದಶನವ್ಯಾಜ ಚನ್ದ್ರಕಾಂತಿಹತಾಂಧಕಃ
ಅವನು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ, ಹಸಿರು ಹಲ್ಲುಗಳು ಮಿಂಚಿದಂತೆ, ಚಂದ್ರಕಾಂತಮಣಿಯಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ದೂರವಾದಂತೆ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಶೃಣು ವೀರ ಹನೂಮಂಸ್ತ್ವಂ ಮದ್ಗಿರಂ ಭ್ರಾತೃನೋದಿತಾಮ್ । ಚಿರಂತನವಿಯೋಗೇನ ಗದ್ಗದೀಕೃತವಿಹ್ವಲಾಮ್
ವೀರ ಹನುಮಂತ, ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಹೇಳಿದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು. ದೀರ್ಘವಿರಹದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಗದ್ಗದವಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.
ಗಚ್ಛ ತಂ ಭ್ರಾತರಂ ವೀರ ಸಮೀರಣತನೂದ್ಭವ । ಮದ್ವಿಯೋಗಕೃಶಾಂ ಯಷ್ಟಿಂ ವಪುಷೋ ಬಿಭ್ರತಂ ಹಠಾತ್
ವಾಯುವಿನ ಮಗನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೂರವಿರುವ ದುಃಖದಿಂದ ದೇಹವು ಹಗುರಾದ ಕಂಬದಂತೆ ಬಲಹೀನವಾಗಿದೆ.
ಯೋ ವಲ್ಕಲಂ ಪರೀಧತ್ತೇ ಜಟಾಂ ಧತ್ತೇ ಶಿರೋರುಹೇ । ಫಲಾನಾಂ ಭಕ್ಷಣಮಪಿ ನ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರಹಾತುರಃ
ಅವನು ಬೊಕ್ಕಸ ಉಡುಪು ಧರಿಸಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ವಿಯೋಗದ ನೋವಿನಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ.
ಪರಸ್ತ್ರೀ ಯಸ್ಯ ಮಾತೇವ ಲೋಷ್ಟವತ್ಕಾಂಚನಂ ಪುನಃ । ಪ್ರಜಾಃ ಪುತ್ರಾನಿವೋದ್ರಕ್ಷೇದ್ಬಾಂಧವೋ ಮಮ ಧರ್ಮವಿತ್
ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಹೆಂಗಸು ತಾಯಿಯಂತೆ, ಚಿನ್ನ ಮಣ್ಣಿನಂತೆ. ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಕಾಯುವ ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಅವನು ನನ್ನ ಬಂಧುವು.
ಮದ್ವಿಯೋಗಜದುಃಖಾಗ್ನಿಜ್ವಾಲಾದಗ್ಧಕಲೇವರಮ್ । ಮದಾಗಮನಸಂದೇಶ ಪಯೋವೃಷ್ಟ್ಯಾಶು ಸಿಂಚತಮ್
ನನ್ನ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು, ನನ್ನ ಬರುವ ಸುದಿನದ ಸುದ್ದಿ ಎಂಬ ಆನಂದದ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ತಂಪಾಗಿಸು.
ಸೀತಯಾ ಸಹಿತಂ ರಾಮಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸಮನ್ವಿತಮ್ । ಸುಗ್ರೀವಾದಿಕಪೀಂದ್ರೈಶ್ಚ ರಕ್ಷೋಭಿಃ ಸಬಿಭೀಷಣೈಃ
ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ರಾಮನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾನರ ನಾಯಕರು, ಬಿಭೀಷಣನೊಡಗೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು.
ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಿವೇದಯ ಸುಖಾತ್ಪುಷ್ಪಕಾಸನಸಂಸ್ಥಿತಮ್ । ಯೇನ ಮೇ ಸೋಽನುಜಃ ಶೀಘ್ರಂ ಸುಖಮೇತಿ ಮದಾಗಮಾತ್
ಅವರು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಳಿತು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸು. ನನ್ನ ಬರುವಿಕೆಯಿಂದ ನನ್ನ ತಂಗಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವನು.
ಇತಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ತತೋ ವಾಕ್ಯಂ ರಘುವೀರಸ್ಯ ಧೀಮತಃ । ಜಗಾಮ ಭರತಾವಾಸಂ ನಂದಿಗ್ರಾಮಂ ನಿದೇಶಕೃತ್
ರಘುವಂಶದ ಧೀರನಾದ ರಾಮನ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಭರತನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು.
ಗತ್ವಾ ಸ ನಂದಿಗ್ರಾಮಂ ತು ಮಂತ್ರಿವೃದ್ಧೈಃ ಸುಸಂಯತಮ್ । ಭರತಂ ಭ್ರಾತೃವಿರಹಕ್ಲಿನ್ನಂ ಧೀಮಾನ್ದದರ್ಶ ಹ
ನಂದಿಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ಹಿರಿಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುರ್ಬಲವಾದ ಧೀಮಂತ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ಕಥಯಂತಂ ಮಂತ್ರಿವೃದ್ಧಾನ್ರಾಮಚಂದ್ರಕಥಾನಕಮ್ । ತದೀಯ ಪದಾಪಾಥೋಜ ಮಕರಂದಸುನಿರ್ಭರಃ
ಅವನನ್ನು ಹಿರಿಯ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ರಾಮಚಂದ್ರನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದಪದ್ಮದ ಭಕ್ತಿಯ ಅಮೃತ ತುಂಬಿತ್ತು.
ನಮಶ್ಚಕಾರ ಭರತಂ ಧರ್ಮಂ ಮೂರ್ತಿಯುತಂ ಕಿಲ । ವಿಧಾತ್ರಾ ಸಕಲಾಂಶೇನ ಸತ್ತ್ವೇನೈವ ವಿನಿರ್ಮಿತಮ್
ಅವನು ಧರ್ಮದ ರೂಪವಾದ ಭರತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ತುಂಬಿ ಅವನನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು.
ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭರತಃ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾಯ ಕೃತಾಂಜಲಿ । ಸ್ವಾಗತಂ ಚೇತಿ ಹೋವಾಚ ರಾಮಸ್ಯ ಕುಶಲಂ ವದ
ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, 'ಸ್ವಾಗತ! ರಾಮನು ಸುಖವಾಗಿದ್ದಾನೆಯೆ?' ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.
ಇತ್ಯೇವಂ ವದತಸ್ತಸ್ಯ ಭುಜೋ ದಕ್ಷಿಣತೋಽಸ್ಫುರತ್ । ಹೃದಯಾಚ್ಚ ಗತಃ ಶೋಕೋ ಹರ್ಷಾಸ್ರೈಃ ಪೂರಿತಾನನಃ
ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಬಲಗೈ ನಡುಗಿತು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ದುಃಖವು ಹೋದದು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆನಂದದ ಅಶ್ರುಗಳು ತುಂಬಿದವು.
ವಿಲೋಕ್ಯ ತಾದೃಶಂ ಭೂಪಂ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಕಪೀಶ್ವರಃ । ನಿಕಟೇ ಹಿ ಪುರಃ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಮಂ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್
ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಹೇಳಿದನು: 'ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ.'
ರಾಮಾಗಮನಸಂದೇಶಾಮೃತಸಿಕ್ತಕಲೇವರಃ । ಪ್ರಾಪಯದ್ಧರ್ಷಪೂರಂ ಹಿ ಸಹಸ್ರಾಸ್ಯೋ ನ ವೇದ್ಮ್ಯಹಮ್
ರಾಮನ ಬರುವ ಸುದ್ದಿ ಎಂಬ ಅಮೃತದಿಂದ ಅವನ ದೇಹ ತಂಪಾಯಿತು, ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಆದರೆ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು.
ಜಗಾದ ಮಮ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಯತ್ತುಭ್ಯಂ ದೀಯತೇ ಮಯಾ । ದಾಸೋಽಸ್ಮಿ ಜನ್ಮಪರ್ಯಂತಂ ರಾಮಸಂದೇಶಹಾರಕಃ
ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ನನ್ನದು ಎನ್ನುವದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದು. ನಾನು ಜನ್ಮದವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಸೇವಕನು, ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತರುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ.'
ವಸಿಷ್ಠೋಽಪಿ ಗೃಹೀತ್ವಾರ್ಘ್ಯಂ ಮಂತ್ರಿವೃದ್ಧಾಃ ಸುಹರ್ಷಿತಾಃ । ಜಗ್ಮುಸ್ತೇ ರಾಮಚಂದ್ರಂ ಚ ಹನುಮದ್ದರ್ಶಿತಾಧ್ವನಾ
ವಸಿಷ್ಠರು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹಿರಿಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ತೋರಿಸಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೂರಾತ್ಸಮಾಯಾಂತಂ ರಾಮಚಂದ್ರಂ ಮನೋರಮಮ್ । ಪುಷ್ಪಕಾಸನಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಸಸೀತಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್
ದೂರದಿಂದ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದ ಮನೋಹರ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ,
ರಾಮೋಽಪಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭರತಂ ಪಾದಚಾರೇಣ ಸಂಗತಮ್ । ಜಟಾವಲ್ಕಲಕೌಪೀನ ಪರಿಧಾನಸಮನ್ವಿತಮ್
ರಾಮನು ಕೂಡ ಭರತನನ್ನು ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿ, ಜಟೆ, ಬೊಕ್ಕಸ ಉಡುಪು ಮತ್ತು ಕೌಪೀನ ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು.
ಅಮಾತ್ಯಾನ್ಭ್ರಾತೃವೇಷೇಣ ಸಮವೇಷಾಞ್ಜಟಾಧರಾನ್ । ನಿತ್ಯಂ ತಪಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟತಯಾ ಕೃಶರೂಪಾನ್ದದರ್ಶ ಹ
ಅಮಾತ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸಹೋದರರಂತೆ ಮರುಹೊಂದಿಸಿ, ಜಟಾ ಮತ್ತು ವಾಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ, ಸದಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿ ಕೂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ರಾಮೋಽಪಿ ಚಿಂತಯಾಮಾಸ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವೈ ತಾದೃಶಂ ನೃಪಮ್ । ಅಹೋ ದಶರಥಸ್ಯಾಯಂ ರಾಜರಾಜಸ್ಯ ಧೀಮತಃ
ರಾಮನು ಆ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು: 'ಅಯ್ಯೋ, ಇವನು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಮಗನಲ್ಲವೇ!'
ಪುತ್ರಃ ಪದಾತಿರಾಯಾತಿ ಜಟಾವಲ್ಕಲವೇಷಭೃತ್ । ನ ದುಃಖಂ ತಾದೃಶಂ ಮೇಽನ್ಯದ್ವನಮಧ್ಯಗತಸ್ಯ ಹಿ
ಅವನ ಮಗನು ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಬಂದು, ಜಟಾ ಮತ್ತು ವಾಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ—ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವೇ ಇಲ್ಲ.
ಯಾದೃಶಂ ಮದ್ವಿಯೋಗೇನ ಚೈತಸ್ಯ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ । ಅಹೋ ಪಶ್ಯತ ಮೇ ಭ್ರಾತಾ ಪ್ರಾಣಾತ್ಪ್ರಿಯತಮಃ ಸಖಾ
ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗಿದ್ದಾನೆ ನೋಡಿ—ನೋಡಿ, ಅವನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಹೋದರ, ನನ್ನ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತ.
ಶ್ರುತ್ವಾ ಮಾಂ ನಿಕಟೇ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಮಂತ್ರಿವೃದ್ಧೈಃ ಸುಹರ್ಷಿತೈಃ । ದ್ರಷ್ಟುಂ ಮಾಂ ಭರತೋಽಭ್ಯೇತಿ ವಸಿಷ್ಠೇನ ಸಮನ್ವಿತಃ
ನಾನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಅಮಾತ್ಯರು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ವಸಿಷ್ಠರೊಂದಿಗೆ ಭರತನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಇತಿ ಬ್ರುವನ್ನರಪತಿಃ ಪುಷ್ಪಕಾನ್ನಭಸೋಂಽಗಣಾತ್ । ಬಿಭೀಷಣಹನೂಮದ್ಭ್ಯಾಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಕೃತಾದರಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ರಾಜನು ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಪೋಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದನು.