ಕಸ್ಯ ಲಜ್ಜಾ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯೋ ನಾಸ್ತಿ ಸರ್ವದಾ । ಏಕಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ದಿವ್ಯಃ ಕಸ್ಯ ಕಿಂಚಿನ್ನ ನಾಶಯೇತ್
ಯಾರಿಗೆ ಲಜ್ಜೆ ಬೇಕು? ಯಾವಾಗಲೂ ಎರಡನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಮಾನವನು ದೈವಸ್ವರೂಪನು; ಅವನದ್ದನ್ನು ಯಾರು ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು?
ಅಥ ಲೋಕಾನ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯೇ ತ್ವಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಯಥಾ ಕುಲಾಲಕಶ್ಚಕ್ರೇ ಮೃತ್ಪಿಂಡಂ ಚ ನಿಧಾಪಯೇತ್
ನೀನು ಹೇಳಿದ ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ: ಕುಂಬಾರನು ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡವನ್ನು ಚಕ್ರದ ಮೇಲೆ ಇಡುವಂತೆ,
ಭ್ರಾಮಯಿತ್ವಾ ತು ಸೂತ್ರೇಣ ನಾನಾಭೇದಾನ್ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್ । ಭಾಂಡಾನಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಯಾ ಮತಿಸಂಸ್ಥಿತಃ
ಆನು ದಾರದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಕಾರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತಥಾಯಂ ಸೃಜತೇ ಧಾತಾ ನಾನಾರೂಪಾಣಿ ನಾನ್ಯಥಾ । ಪಶ್ಚಾದ್ವಿನಾಶಮಾಯಾಂತಿ ಯೇನಕೇನಾಪಿ ಹೇತುನಾ
ಹಾಗೆಯೇ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಅವು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲಾದರೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸರ್ವದೈವ ಸ್ಥಿತಾ ಯೇ ಚ ಯೇ ಲೋಕಾಶ್ಚ ಸನಾತನಾಃ । ತೇಷಾಂ ಲಜ್ಜಾ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಾ ನಾವರ್ತಂತೇ ಹಿ ತೇ ಭುವಿ
ಯಾರು ಸದಾ ಸ್ಥಿರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿವೆ, ಅವರಿಗೇ ಲಜ್ಜೆ ಬೇಕು; ಅವರು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಆಕಾಶವಾಯುತೇಜಾಂಸಿ ಪೃಥ್ವೀ ಚಾಪಶ್ಚ ಪಂಚಮಃ । ಅಮೀ ಲೋಕಾಃ ಪ್ರಕಾಶಂತೇ ಯೇ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ
ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಐದನೇದು ನೀರು—ಈ ಲೋಕಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ.
ಸತ್ತ್ವಾನಾಮಂಗದೇಶೇಷು ಪಂಚೈತೇಷು ಸುಸಂಸ್ಥಿತಾಃ । ಸರ್ವತ್ರೈವ ಚ ವರ್ತಂತೇ ಕಸ್ಯ ಲಜ್ಜಾ ವಿಧೀಯತೇ
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಐದು ಮೂಲಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇವೆ—ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಲಜ್ಜೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ರೂಪಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶ್ರೂಯತಾಂ ತಾತ ಸಾಂಪ್ರತಮ್ । ಯಥಾಘಟಸಹಸ್ರೇಷುಸೋದಕೇಷುವಿರಾಜತೇ
ಹೆಂಗಸರ ರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳು ಮಗನೆ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ: ಸಾವಿರಾರು ಮಡಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹೇಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೋ, ಹೀಗೆಯೇ...
ಏಕಶ್ಚಂದ್ರೋ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಭವಾಂಸ್ತದ್ವದ್ವಿರಾಜತೇ । ಗತೋ ಜಂತುಸಹಸ್ರೇಷು ಮೋಹಚಕ್ರೇ ಮಹಾತ್ಮವಾನ್
ಹೆಸರು ಒಂದೇ ಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನು ಮೋಹದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ಥಾವರೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಜಂಗಮೇಷು ತಥಾ ಭವಾನ್ । ಯೋನಿದ್ವಾರೇಣ ಪಾಪೇನ ಮಾಯಾಮೋಹಮಯೇನ ವೈ
ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜನ್ಮದ್ವಾರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೀಯೆ.
ಕುಚಾಭ್ಯಾಂ ಚ ನಿತಂಬಾಭ್ಯಾಂ ವಯಸಾ ಚ ವಿರಾಜತೇ । ಹೃನ್ಮಾಂಸಸ್ಯಾಧಿಕಾ ವೃದ್ಧಿರ್ದೃಷ್ಟಾ ಚಾತ್ರ ನ ಸಂಶಯಃ
ಅವಳು ತನ್ನ ಮೊಲೆ, ಹಿಪ್ ಮತ್ತು ಯೌವನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಮಾಂಸ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.
ಪತನಾಯ ಚ ಲೋಕಾನಾಂ ಮೋಹರೂಪಂ ವಿದರ್ಶಿತಮ್ । ನಭವತ್ಯೇವ ಸಾ ನಾರೀ ಯಾ ತ್ವಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ
ಜಗತ್ತಿನ ಪತನಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳ ಮೋಹರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ನೀನು ವಿವರಿಸಿದ ಆ ಮಹಿಳೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಳು.
ಲೀಲಯಾ ಕುರುತೇ ಧಾತಾ ವಿನೋದಾಯ ಸದಾತ್ಮನಃ । ಯಥಾ ನಾರ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಪುಂಸೋ ಜೀವಃ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಸ್ಥಿತಃ
ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ತನ್ನ ಆಟದಿಂದ ಸದಾ ತನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಪುರುಷನಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೆಲೆಸಿದೆ.
ಕುಚಯೋನಿವಿಹೀನಾ ಯೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಾಃ ಸದೈವ ಹಿ । ನರಸ್ತು ಪುರುಷಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಾರೀ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ
ಮೊಲೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಯೋನಿ ಇಲ್ಲದವರು ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಮುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷನನ್ನು 'ಪುರುಷ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಹೆಂಗಸನ್ನು 'ಪ್ರಕೃತಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ರಮತೇ ತೇನ ವೈ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ನ ಮುಕ್ತಾ ಹಿ ಕದಾಚನ । ಭವಾನ್ಪ್ರಕೃತಿಸಂಯುಕ್ತಃ ಪುರುಷೇಷು ಪ್ರದೃಶ್ಯತೇ
ಅವಳ ಜೊತೆ ಅವನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತೀಯೆ.
ಕಃ ಕಸ್ಯ ಕುರುತೇ ಲಜ್ಜಾಮೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸುಖಂ ವ್ರಜ । ವೃದ್ಧಾಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸದಾವೃದ್ಧಾಂ ವರಾನನೇ
ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಯಾರು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಲಜ್ಜೆಪಡುವುದು? ಸುಖವನ್ನು ಹೊಂದು. ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಸದಾ ವೃದ್ಧಳಾದ ಹೆಂಗಸನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ತ್ವಚಾ ಜರ್ಜರತಾಂ ಯಾತಾ ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಂಗೇ ವರಾನನೇ । ಶ್ವೇತೈಶ್ಚೈವ ತಥಾಕೇಶೈಃ ಪಲಿತೈಶ್ಚ ಸಮಾಕುಲಾ
ಅವಳ ಚರ್ಮವು ಒಣಗಿ ಹಾಳಾಗಿದೆ, ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ಅವಳ ಅಂಗಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಬೂದು ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಅವಳು ಕಲುಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
ಬಲಹೀನಾಥ ದೀನಾಪಿ ವ್ಯಾಪಿತಾ ವಲಿನಾ ತದಾ । ನೇಯಂ ವೃದ್ಧಾ ಭವೇನ್ನಾರೀ ಪರಂ ವೃದ್ಧಾ ಚ ಕಥ್ಯತೇ
ಆಗ ಅವಳು ಬಲಹೀನಳಾಗಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ಮುಡಿಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತಾಳೆ; ವಯಸ್ಸಾದ ಮೇಲೆ ಅವಳನ್ನು ಹೆಂಗಸು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವೃದ್ಧಳಂತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಏತಸ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯುವತೀಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಜ್ಞಾನೇನ ವರ್ದ್ಧತೇ ನಿತ್ಯಂ ಜೀವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ
ಇದು ಅವಳ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ; ಈಗ ನಾನು ಯುವತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಅವಳು ಸದಾ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಆತ್ಮದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ.
ಸುಮತಿರ್ನಾಮ ಸಂಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ವೃದ್ಧಾ ಯುವತೀತಿ ಚ । ನಾರೀ ಪುರುಷಲೋಕೇಷು ಸರ್ವದೈವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ
ಅವಳನ್ನು ಸುಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವಳು ವೃದ್ಧಳೂ ಯುವತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ; ಹೆಂಗಸು ಸದಾ ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ.
ಲಜ್ಜಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಾ ಅನ್ಯಚ್ಚೈವ ವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಮಾತರಂ ವೈ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಾ ತ್ವಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ
ಅವಳು ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಇನ್ನೂ ಒಂದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಹೇಳಿದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಾಣಿನಾಮಂಗದೇಶೇಷು ಸದೈವ ಚೇತನಾ ಸ್ಥಿತಾ । ಪರಜ್ಞಾನಪ್ರದಾ ಯಾ ಚ ಸಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪರಿಕಥ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಚೇತನ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಯಾರು ಪರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಜ್ಞಾ ಮಾತಾ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪಾಲನಾಯ ಸಾ । ಸಂಸ್ಥಿತಾ ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ಪೋಷಣಾಯ ಹಿತಾಯ ವಾ
ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಾಯಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇದ್ದಾಳೆ; ಅವಳು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ.
ಸುಮತಿರ್ನಾಮ ಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ಮಾತಾ ಪರಿಕಥ್ಯತೇ । ಸಂಸಾರದ್ವಾರಮಾರ್ಗಾಣಿ ಯಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ನಿತ್ಯಶಃ
ಯಾರನ್ನು ಸುಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಸಂಸಾರದ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಗಳ ರೂಪಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ.
ಭವಂತಿ ಮಾತರೋ ಹ್ಯೇತಾ ಬಹುದುಃಖಪ್ರದರ್ಶಿಕಾಃ । ಮಾತೃರೂಪಂ ಸಮಾಖ್ಯಾತಮನ್ಯತ್ಕಿಂ ತೇ ವದಾಮ್ಯಹಮ್
ಈ ತಾಯಿಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಬಹು ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ತಾಯಿಯ ರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ—ಇನ್ನೇನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಿ?
ಆತ್ಮೋವಾಚ- ಭವಾನ್ಕೋ ಹಿ ಸಮಾಯಾತೋ ಮಮ ಸಂತಾಪನಾಶಕಃ । ವಿಸ್ತರೇಣ ಸಮಾಖ್ಯಾಹಿ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಯಮ್
ಆತ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಬಂದ ನೀನು ಯಾರು? ದಯವಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.
ವೀತರಾಗ ಉವಾಚ- ಯಸ್ಮಾತ್ಕಾಮಾನಿ ವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಶಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ತೇ । ಯಂ ದುಷ್ಟತ್ವಾನ್ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯೇತಾನಿ ನಾನ್ಯಥಾ
ವೀತರಾಗನು ಹೀಗೆಂದನು— ಯಾವ ಆಸೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿರಾಶೆಯೇ; ಅವು ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಯತ್ಸಮೀಪಂ ಹಿ ನಾಯಾತಿ ಆಶಾ ಚೈವ ಕದಾಚನ । ಕ್ರೋಧೋ ಲೋಭಸ್ತಥಾ ಮೋಹೋ ಯದ್ಭಯಾತ್ಪ್ರಲಯಂ ಗತಾಃ
ಯಾವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹತ್ತಿರವಾಗದುವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ—allವು ಭಯದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿವೆ.
ವೀತರಾಗೋಸ್ಮಿ ಭದ್ರಂ ತೇ ವಿವೇಕೋ ಮಮ ಬಾಂಧವಃ । ಆತ್ಮೋವಾಚ- ಕೀದೃಶೋಽಸೌ ತವ ಭ್ರಾತಾ ವಿವೇಕೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ
ನಾನು ವೀತರಾಗನು—ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ! ವಿವೇಕ ನನ್ನ ಗೆಳೆಯನು.
ತಸ್ಯ ತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬ್ರೂಹಿ ಭ್ರಾತುರಾತ್ಮನ ಏವ ಚ । ವೀತರಾಗ ಉವಾಚ- ತಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ರೂಪಂ ನ ವದಾಮಿ ತವಾಗ್ರತಃ
ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನದು ಕೂಡ ನನಗೆ ಹೇಳು ಎಂದು ಆತ್ಮನು ಕೇಳಿದನು. ವೀತರಾಗನು ಹೇಳಿದನು— ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ರೂಪವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಾನು ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.