मीमांसा हेतुवाक्यज्ञैः कृता नानाविधा मुखे। तत्र तत्र च राजेंद्र नियतान्संशितव्रतान्
मीमांसा और तर्क के विशेषज्ञों ने अनेक प्रकार के वचन कहे; हे राजन, वहाँ-वहाँ नियमपूर्वक व्रतधारी भी थे।
जपहोमपरान्मुख्यान्ददृशुस्तत्रवै द्विजान्। यज्ञभूमौ स्थितस्तस्यां ब्रह्मा लोकपितामहः५० 1.18.
उन्होंने वहाँ मुख्य द्विजों को जप और हवन में लीन देखा; और उसी यज्ञभूमि में ब्रह्मा, लोकों के पितामह, स्थित थे।
सुरासुरगुरुः श्रीमान्सेव्यमानः सुरासुरैः। उपासते च तत्रैनं प्रजानां पतयः प्रभुं
देवों और असुरों के गुरु, श्रीमान्, दोनों के द्वारा सेवा किए जा रहे थे; वहाँ प्रजापति भी उन्हें स्वामी मानकर उपासना करने आए।
दक्षो वसिष्ठः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः। अंगिरा भृगुरत्रिश्च गौतमो नारदस्तथा
दक्ष, वसिष्ठ, पुलह, मरीचि, श्रेष्ठ द्विज, अंगिरा, भृगु, अत्रि, गौतम और नारद भी वहाँ थे।
विद्यामानमंतरिक्षं वायुस्तेजो जलं मही। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च
विद्या, आकाश, वायु, तेज, जल, पृथ्वी; शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध भी वहाँ उपस्थित थे।
विकृतश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं महत्। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार एव च
परिवर्तन और विकार, और जो कुछ भी महान कारण है; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद — ये चारों वेद भी वहाँ थे।
शब्दः शिक्षा निरुक्तं च कल्पश्च्छंदः समन्विताः। आयुर्वेद धनुर्वेदौ मीमांसा गणितं तथा
शब्द, शिक्षा, निरुक्त, कल्प और छंद — ये सब मिलकर; आयुर्वेद, धनुर्वेद, मीमांसा और गणित भी वहाँ थे।
हस्त्यश्वज्ञानसहिता इतिहाससमन्विताः। एतैरंगैरुपांगैश्च वेदाः सर्वे विभूषिताः
हाथी-घोड़े का ज्ञान और इतिहास सहित; इन अंगों और उपांगों से सभी वेद सुशोभित थे।
उपासते महात्मानं सहोंकारं पितामहं। तपश्च क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
वे महान आत्मा, जो स्वयं को 'मैं' मानते हैं, और पितामह की पूजा करते हैं; तप, यज्ञ, संकल्प और यहाँ तक कि प्राण की भी उपासना करते हैं।
एते चान्ये च बहवः पितामहमुपस्थिताः। अर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो हर्षश्च सर्वदा
ये और बहुत से अन्य भी पितामह के सामने उपस्थित रहते हैं—धन, धर्म, काम, द्वेष और सदा आनंद।
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तो बुध एव च। शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च
शुक्र, बृहस्पति, संवर्त, बुध, शनि, राहु और अन्य सभी ग्रह भी वहाँ हैं।
मरुतो विश्वकर्मा च पितरश्चापि भारत। दिवाकरश्च सोमश्च ब्रह्माणं पर्युपासते
मरुत, विश्वकर्मा, पितरगण, दिवाकर (सूर्य) और सोम—ये सभी ब्रह्मा की पूजा करते हैं।
गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा। अक्षराणि च सर्वाणि नक्षत्राणि तथैव च
गायत्री, दुर्गतारिणी, वाणी के सात रूप, सभी अक्षर और नक्षत्र भी वहाँ हैं।
भाष्याणि सर्वशास्त्राणि देहवंति विशांपते। क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिनं रात्रिस्तथैव च
सभी शास्त्रों की व्याख्याएँ, देहधारी प्राणी, क्षण, लव, मुहूर्त, दिन और रात भी वहाँ उपस्थित हैं।
अर्द्धमासाश्च मासाश्च क्रतवः सर्व एव च। उपासते महात्मानं ब्रह्माणं दैवतैः सह
अर्धमास, मास और सभी यज्ञ भी देवताओं के साथ मिलकर उस महान आत्मा ब्रह्मा की उपासना करते हैं।
अन्याश्च देव्यः प्रवरा ह्रीः कीर्तिर्द्युतिरेव च। प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या मतिस्तथा
और भी श्रेष्ठ देवियाँ—लज्जा, कीर्ति, ज्योति, प्रभा, धैर्य, क्षमा, समृद्धि, नीति, विद्या और बुद्धि भी वहाँ हैं।
श्रुतिः स्मृतिस्तथा क्षांतिः शांतिः पुष्टिस्तथा क्रिया। सर्वाश्चाप्सरसो दिव्या नृत्यगीतविशारदाः
श्रुति, स्मृति, क्षमा, शांति, पुष्टि, क्रिया और सभी दिव्य अप्सराएँ, जो नृत्य और गीत में निपुण हैं।
उपतिष्ठंति ब्रह्माणं सर्वास्ता देवमातरः। विप्रचित्तिः शिविः शंकुरयःशंकुस्तथैव च
ये सभी देवमाताएँ ब्रह्मा की सेवा में रहती हैं—विप्रचित्ति, शिवि, शंकु, रय और शंकु।
वेगवान्केतुमानुग्रः सोग्रो व्यग्रो महासुरः। परिघः पुष्करश्चैव सांबोश्वपतिरेव च
वेगवान, केतुमान, उग्र, सोग्र, व्यग्र, महान असुर, परिघ, पुष्कर, सांब और अश्वपति भी वहाँ हैं।
प्रह्लादोथ बलि कुंभः संह्रादो गगनप्रियः। अनुह्रादो हरिहरौ वराहश्च कुशो रजः
प्रह्लाद, बली, कुम्भ, संह्राद, गगनप्रिय, अनुह्राद, हरिहर, वराह, कुश और रज—ये सभी भी वहाँ हैं।
योनिभक्षो वृषपर्वा लिंगभक्षोथ वै कुरुः। निःप्रभः सप्रभः श्रीमांस्तथैव च निरूदरः
योनि-भक्ष, वृषपर्वा, लिंग-भक्ष, वैरुरु, निःप्रभ, सप्रभ, श्रीमान् और निरूदर भी वहाँ उपस्थित हैं।
एकचक्रो महाचक्रो द्विचक्रः कुलसंभवः। शरभः शलभश्चैव क्रपथः क्रापथः क्रथः
एकचक्र, महाचक्र, द्विचक्र, कुलसम्भव, शरभ, शलभ, क्रपथ, क्रापथ और क्रथ भी वहाँ हैं।
बृहद्वांतिर्महाजिह्वः शंकुकर्णो महाध्वनिः। दीर्घजिह्वोर्कनयनो मृडकायो मृडप्रियः
बृहद्वांति, महाजिह्वा, शंकुकर्ण, महाध्वनि, दीर्घजिह्वा, उरकनयन, मृदकाय और मृदप्रिय भी वहाँ हैं।
वायुर्गरिष्ठो नमुचिश्शम्बरो विज्वरो विभुः। विष्वक्सेनश्चंद्रहर्ता क्रोधवर्द्धन एव च
वायु, गरिष्ठ, नमुचि, शम्बर, विज्वर, विभु, विश्वक्सेन, चंद्रहर्ता और क्रोधवर्धन भी वहाँ हैं।
कालकः कलकांतश्च कुंडदः समरप्रियः। गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलंबो नरकः पृथुः
कालक, कालकांत, कुंडद, समरप्रिय, गरिष्ठ, वरिष्ठ, प्रलंब, नरक और पृथु भी वहाँ हैं।
इंद्रतापन वातापी केतुमान्बलदर्पितः। असिलोमा सुलोमा च बाष्कलि प्रमदो मदः
इन्द्रतापन, वातापी, केतुमान, बल से गर्वित, असिलोमा, सुलोमा, बाष्कलि, प्रमद और मद भी वहाँ हैं।
सृगालवदनश्चैव केशी च शरदस्तथा। एकाक्षश्चैव राहुश्च वृत्रः क्रोधविमोक्षणः
यहाँ सृगालमुख, केशी, शरद, एकाक्ष, राहु, वृत्र और क्रोधविमोक्षण भी थे।
एते चान्ये च बहवो दानवा बलवर्द्धनाः। ब्रह्माणं पर्युपासंत वाक्यं चेदमथोचिरे
ये और भी बहुत से बलशाली दानव ब्रह्मा जी के पास इकट्ठा हुए और बोले—
त्वया सृष्टाः स्म भगवंस्त्रैलोक्यं भवता हि नः। दत्तं सुरवरश्रेष्ठ देवेभ्यधिकाः कृताः
भगवन, हमें आपने ही बनाया है, पर तीनों लोक हमें नहीं दिए। आपने तो श्रेष्ठ वर देवताओं को ही दिए और उन्हें हमसे श्रेष्ठ बना दिया।
भगवन्निह किं कुर्मो यज्ञे तव पितामह। यद्धितं तद्वदास्माकं समर्थाः कार्यनिर्णये
भगवन, पितामह! आपके इस यज्ञ में हम क्या करें? हमारे लिए जो हितकारी हो, वह बताइए। हम कोई भी कार्य करने में समर्थ हैं।