निदेशस्थायिनस्तस्य ऋद्ध्यंते सर्वयादवाः। भीष्म उवाच। सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो मणिधरस्तथा
उनकी आज्ञा में सभी यदुवंशी समृद्ध होते हैं। भीष्म बोले: सप्तर्षि, कुबेर और यक्ष मणिधर भी।
सात्यकिर्नारदश्चैव शिवो धन्वंतरिस्तथा। आदिदेवस्तथाविष्णुरेभिस्तु सह दैवतैः
सात्यकि, नारद, शिव, धन्वंतरि, आदिदेव और विष्णु—ये सभी देवताओं के साथ।
किमर्थं सहसंभूताः सुरसम्भूतयः क्षितौ। भविष्याः कति वा चास्य प्रादुर्भावा महात्मनः
ये देवों से उत्पन्न लोग अचानक पृथ्वी पर किस कारण आए? और इस महात्मा के कितने और अवतार होंगे?
सर्वक्षेत्रेषु सर्वेषु किमर्थमिह जायते। यदर्थमिह संभूतो विष्णुर्वृष्ण्यंधके कुले
सभी स्थानों और क्षेत्रों में वह यहाँ किस उद्देश्य से जन्म लेते हैं? विष्णु वृष्णि और अंधक वंश में किस कारण प्रकट हुए?
पुनःपुनर्मनुष्येषु तन्मे त्वं ब्रूहि पृच्छतः। पुलस्त्य उवाच। शृणु भूप प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम्। यथा दिव्यतनुर्विष्णुर्मानुषेष्विह जायते
बार-बार मनुष्यों में—मुझे यह बताइए। पुलस्त्य बोले: हे राजन्, सुनो, मैं तुम्हें सबसे गुप्त रहस्य बताऊँगा—कैसे दिव्य स्वरूप विष्णु यहाँ मनुष्यों में जन्म लेते हैं।
युगांते तु परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः। देवासुरमनुष्येषु जायते हरिरीश्वरः
युग के अंत में, जब समय ढल जाता है, प्रभु हरि देव, असुर और मनुष्यों में जन्म लेते हैं।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यस्य प्रशासिता। बलिनाधिष्ठिते चैव पुनर्लोकत्रये क्रमात्
हिरण्यकशिपु नाम असुर तीनों लोकों का शासक था। फिर बली ने भी क्रम से तीनों लोकों पर शासन किया।
सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह। युगाख्या दश संपूर्णा आसीदव्याकुलं जगत्
देवताओं और असुरों के बीच बहुत गहरी मित्रता थी। दस युग शांति से बीत गए और संसार में कोई अशांति नहीं थी।
निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुरा स्वयं। बद्धो बलिर्विमर्दोयं सुसंवृत्तः सुदारुणः
उन दोनों के अधीन देवता और असुर स्वयं आज्ञाकारी बने रहे। फिर बली को बाँध दिया गया और यह भयंकर संघर्ष पूरी तरह घटित हुआ।
देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान्। कर्तुं धर्मव्यवस्थां च जायते मानुषेष्विह
देवताओं और असुरों के बीच भयानक विनाश हुआ। धर्म की व्यवस्था स्थापित करने के लिए ऐसा विनाश यहाँ मनुष्यों में भी होता है।
भृगोः शापनिमित्तं तु देवासुरकृते तदा। भीष्म उवाच। कथं देवासुरकृते हरिर्देहमवाप्तवान्
भृगु के शाप के कारण, उस समय देवताओं और असुरों के लिए— भीष्म ने पूछा: देवताओं और असुरों के लिए हरि ने शरीर किस प्रकार प्राप्त किया?
दैवासुरं यथावृत्तं तन्मे कथय सुव्रत। पुलस्त्य उवाच। तेषां जयनिमित्तं वै संग्रामा स्युः सुदारुणाः
हे श्रेष्ठ व्रतधारी, मुझे बताइए कि देवताओं और असुरों के बीच क्या हुआ। पुलस्त्य ने कहा: उनकी विजय के लिए बहुत भयंकर युद्ध हुए।
अवतारा दशद्वौ च शुद्धा मन्वंतरे स्मृताः। नामधेयं समासेन शृणु तेषां विवक्षितम्
मन्वंतर में दस पवित्र अवतार माने गए हैं। अब मैं उनके नाम संक्षेप में बताता हूँ, ध्यान से सुनो।
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः। तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थोऽमृतमंथनः
पहला अवतार नरसिंह है, दूसरा वामन। तीसरा वराह और चौथा अमृत मंथन है।
संग्रामः पंचमश्चैव सुघोरस्तारकामयः। षष्ठो ह्याडीबकाख्यश्च सप्तमस्त्रैपुरस्तथा
पाँचवाँ भयंकर युद्ध तारकासुर के लिए हुआ। छठा युद्ध आडीबक नाम से जाना जाता है और सातवाँ त्रिपुरासुर का युद्ध है।
अष्टमश्चांधकवधो नवमो वृत्रघातनः। ध्वजश्च दशमस्तेषां हालाहलस्ततः परं
आठवाँ अंधकासुर का वध है, नौवाँ वृत्रासुर का संहार। दसवाँ ध्वज है और उसके बाद हालाहल का प्रसंग आता है।
प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
बारहवाँ, जो प्रसिद्ध है, वह भयंकर कोलाहल है। हिरण्यकशिपु नाम असुर नरसिंह के हाथों मारा गया।
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे पुरा। हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिवादे तु दैवतैः
तीनों लोकों को जीतने के समय वामन ने बली को बाँध लिया था। हिरण्याक्ष देवताओं के विरोध में द्वंद्व युद्ध में मारा गया।
दंष्ट्रया तु वराहेण समुद्रस्थो द्विधा कृतः। प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इंद्रेणामृतमंथने
वराह के दाँत से समुद्र में स्थित दैत्य दो भागों में बाँट दिया गया। अमृत मंथन के समय युद्ध में इंद्र ने प्रह्लाद को पराजित किया।
विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः। इंद्रेणैव च विक्रम्य निहतस्तारकामये
प्रह्लाद का पुत्र विरोचन सदा इंद्र वध के लिए तत्पर रहता था। तारकासुर के युद्ध में स्वयं इंद्र ने उसे मार डाला।
अशक्नुवत्सु देवेषु त्रिपुरं सोढुमासुरम्। मोहयित्वाऽमृते पीते गोरूपेणासुरारिणा
जब देवता त्रिपुरासुर को सहन नहीं कर सके, तब असुरों को मोहित करके और अमृत पीकर, असुरों के शत्रु ने गौ का रूप धारण किया।
नासन्जीवयितुं शक्या भूयो भूयोमृतासुराः। निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यंबकेण तु
जो असुर बार-बार अमृत पी चुके थे, उन्हें फिर से जीवित करना संभव नहीं था। तीनों लोकों में त्र्यंबक ने सभी दानवों का वध कर दिया।
असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चांधके वधे। हता देवमनुष्यैस्ते पितृभिश्चैव सर्वशः
अंधकासुर के वध में असुर, पिशाच और दानव— ये सब देवताओं, मनुष्यों और पितरों द्वारा मारे गए।
संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरे कोलाहले हतः। तदा विष्णुसहायेन महेंद्रेण निपातितः
दानवों से मिले हुए वृत्र को भयंकर कोलाहल में मार दिया गया। उस समय विष्णु की सहायता से महेन्द्र ने उसे परास्त किया।
हतस्ततो महेंद्रेण मायाछन्नस्तु योगवित्। वज्रेण क्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुगः
उस समय माया से छिपे हुए और योग में निपुण विप्रचित्ति अपने साथियों सहित महेन्द्र द्वारा वज्र से एक क्षण में मार डाले गए।
दैत्याश्च दानवाश्चैव संयुताः कृत्स्नशस्तु ते। एते दैवाऽसुरावृत्ताः संग्रामाद्वा दशैव तु
दैत्य और दानव सभी मिलकर पूरी तरह नष्ट कर दिए गए; ये देवताओं और असुरों के युद्धों की कुल दस कथाएँ हैं।
देवासुरक्षयकराः प्रजानां च हिताय वै। हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
देवताओं और असुरों का नाश करने वाले और प्रजा के हित के लिए हिरण्यकशिपु राजा ने करोड़ों वर्षों तक राज्य किया।
द्विसप्ततिं तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। अशीति च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यवानभूत्
इसके अलावा बहत्तर करोड़ वर्ष और अस्सी हजार वर्षों तक उसने तीनों लोकों पर राज किया।
पर्यायेण तु राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः। षष्ठिं चैव सहस्राणि नियुतानि च विंशतिं
फिर बारी-बारी से बलि राजा ने भी एक अरब वर्ष, साठ हजार और बीस लाख वर्षों तक राज्य किया।
बलिराज्याधिकारे तु यावत्कालश्च कीर्तितः। तावत्कालं तु प्रह्लादो निर्वृतो ह्यसुरैः सह
बलि के राज्यकाल में, जैसा बताया गया है, प्रह्लाद असुरों के साथ आनंदपूर्वक रहा।