वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः। ततः सप्त च ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः
देवताओं के स्वामी ने वज्र से उस गर्भ को सात भागों में बाँट दिया; फिर वे सात पुत्र उत्पन्न हुए, जो सूर्य के समान तेजस्वी थे।
रुदंतः सप्त ते बाला निषिद्धा दानवारिणा। भूयोपि रुदमानांस्तानेकैकान्सप्तधा हरिः
वे सातों बालक रोने लगे, पर दानवों के शत्रु ने उन्हें रोने से मना किया; फिर भी जब वे फिर से रोने लगे, तो हरि ने प्रत्येक को सात भागों में बाँट दिया।
चिच्छेद वज्रहस्तो वै पुनः स्तूदरसंस्थितान्। एवमेकोनपंचाशद्भूत्वा ते रुरुदुर्भृशम्
वज्रधारी ने गर्भ में स्थित उन बालकों को फिर से काट दिया; इस प्रकार वे उनचास हो गए और जोर-जोर से रोने लगे।
इंद्रो निवारयामास मा रुदध्वं पुनःपुनः। ततः स चिंतयामास वितर्कमिति वृत्रहा
इन्द्र ने उन्हें रोने से रोका, 'बार-बार मत रोओ।' फिर वृत्र का वध करने वाले ने इस विषय में विचार करना शुरू किया।
कर्मणः कस्य माहात्म्यात्पुनः संजीवितास्त्वमी। विदित्वा पुण्ययोगेन पौर्णमासीफलं त्विदम्
किसके कर्म और किस महिमा से ये फिर से जीवित हो गए? पुण्य के प्रभाव को जानकर उसने समझा कि यह पूर्णिमा व्रत का फल है।
नूनमेतत्परिणतमथवा ब्रह्मपूजनात्। वज्रेणाभिहताः संतो न विनाशमुपाययुः
निश्चित ही यह फल अब पक गया है, या शायद ब्रह्मा की पूजा का प्रभाव है; वज्र से मारे जाने पर भी ये नष्ट नहीं हुए।
एकोप्यनेकतामाप यस्मादुदरगोपनम्। अवध्या नूनमेते वै तस्माद्देवा भवंत्विति
एक से अनेक हो गए, गर्भ में सुरक्षित रहे, इसलिए ये अवध्य हैं; अतः ये देवता बन जाएँ।
यस्मान्मा रुद इत्युक्ता रुदंतो गर्भसंभवाः। मरुतो नाम ते नाम्ना भवंतु सुखभागिनः
क्योंकि इन्हें 'मत रोओ' कहा गया था, फिर भी ये गर्भ से उत्पन्न होकर रोए, इसलिए इनका नाम मरुत हो और ये सुखी रहें।
ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः। अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद्दुष्कृतं कृतम्
फिर देवताओं के स्वामी को प्रसन्न कर दिति ने फिर कहा, 'मुझे क्षमा करो।' उद्देश्य की नीति अपनाकर मैंने यह पाप किया है।
कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः। दितिं विमानमारोप्य ससुतामगमद्दिवम्
मरुतों के समूह को देवताओं के समान बना कर, अमरों के स्वामी ने दिति को उसके पुत्रों सहित विमान में बैठाया और स्वर्ग ले गए।
यज्ञभागभुजः सर्वे मरुतस्ते ततोभवन्। न जग्मुरैक्यमसुरैरतस्ते सुरवल्लभाः
यज्ञ का भाग पाने वाले सभी देवता मरुत बन गए; वे असुरों के साथ नहीं मिले, इसलिए वे देवताओं के प्रिय बने रहे।
भीष्म उवाच। आदिसर्गस्त्वया ब्रह्मन्कथितो विस्तरेण मे। प्रतिसर्गश्च यो येषामधिपांस्तान्वदस्व मे
भीष्म ने कहा— हे ब्रह्मन्, आपने मुझे सृष्टि की आदि कथा विस्तार से सुनाई है; अब कृपा करके द्वितीय सृष्टि और उनके अधिपतियों के बारे में बताइए।
पुलस्त्य उवाच। यदाभिषिक्तः सकलेपि राज्ये पृथुर्द्धरित्र्यामधिपो बभूव। तथौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च सोमम्
पुलस्त्य ने कहा— जब पृथु को सम्पूर्ण पृथ्वी का राजा अभिषिक्त किया गया, तब उन्होंने सोम को औषधियों, यज्ञों, व्रतों और तपस्याओं का अधिपति बनाया।
नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्मलतावितानस्य च रुक्मगर्भम्। अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्
उन्होंने वरुण को जलों का स्वामी, वैश्रवण को धन और राजाओं का स्वामी, और सुवर्णगर्भ को नक्षत्रों, ब्राह्मणों, वृक्षों, झाड़ियों और लताओं का स्वामी बनाया।
विष्णुं रवीणामधिपं वसूनामग्निं च लोकाधिपतिं चकार। प्रजापतीनामधिपं च दक्षं चकार शक्रं मरुतामधीशम्
उन्होंने विष्णु को सूर्यगणों का अधिपति, अग्नि को वसुओं और लोकों का स्वामी, दक्ष को प्रजापतियों का अधिपति, और शक्र को मरुतों का स्वामी बनाया।
दैत्याधिपानामथ दानवानां प्रह्लादमीशं च यमं पितॄणाम्। पिशाचरक्षःपशुभूतयक्षवेतालराजं ह्यथ शूलपाणिम्
उन्होंने प्रह्लाद को दैत्य और दानवों का स्वामी, यम को पितरों का अधिपति, और शूलधारी को पिशाचों, राक्षसों, पशुओं, भूतों, यक्षों और वेतालों का स्वामी बनाया।
प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणामीशं समुद्रं सरितामधीशम्। गंधर्वविद्याधरकिन्नराणामीशं पुनश्चित्ररथं चकार
उन्होंने हिमालय को पर्वतों का स्वामी, समुद्र को नदियों का अधिपति, और चित्ररथ को गंधर्वों, विद्याधरों और किन्नरों का स्वामी बनाया।
नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमादिदेश। दिग्वारणानामधिपं चकार गजेंद्रमैरावणनामधेयम्
उन्होंने प्रचंड बलशाली वासुकि को नागों का स्वामी, तक्षक को सर्पों का अधिपति, और ऐरावत नामक गजराज को हाथियों और दिशाओं के द्वारपालों का स्वामी बनाया।
सुपर्णमीशं पततामथार्वतां राजानमुच्चैःश्रवसं चकार। सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्ववनस्पतीनाम्
उन्होंने सुपर्ण को पक्षियों का स्वामी, उच्चैःश्रवा को घोड़ों का राजा, सिंह को पशुओं का स्वामी, वृषभ को गायों का अधिपति, और प्लक्ष को सभी वृक्षों का स्वामी बनाया।
पितामहः पूर्वमथाभ्यषिंचदेतान्पुनः सर्वदिशाधिनाथान्। पूर्वेश दिक्पालमथाभ्यषिंचन्नाम्ना सुवर्माणमरातिकेतुं
पितामह ने पहले इन सबको अधिपति बनाया, फिर सभी दिशाओं के अधिपतियों का अभिषेक किया; पूर्व दिशा के अधिपति को सुवर्माण और अरातिकेतु नाम दिया।
ततोधिपं दक्षिणतश्चकार सर्वेश्वरं शंखपदाभिधानम्। सकेतुमंतं दिगधीशमीशं चकार पश्चाद्भुवनांडगर्भः
फिर उन्होंने दक्षिण दिशा के अधिपति के रूप में सर्वेश्वर शंखपद को, पश्चिम दिशा के अधिपति के रूप में सकेतुमंत को, और भुवनाण्डगर्भ को लोकों का स्वामी बनाया।
हिरण्यरोमाणमुदग्दिगीशं प्रजापतिं मेघसुतं चकार। अद्यापि कुर्वंति दिशामधीशाः सदा वहंतस्तु भुवोभिरक्षाम्
उन्होंने उत्तर दिशा के अधिपति के रूप में मेघपुत्र हिरण्यरोमाण को नियुक्त किया; आज भी दिशाओं के अधिपति सदा पृथ्वी की रक्षा करते हैं।
चतुर्भिरेतैः पृथुनामधेयो नृपोभिषिक्तः प्रथमः पृथिव्याम्। गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वतं चक्रुरिमं पृथिव्यां
इन चारों के साथ पृथु, जो पृथ्वी पर पहले राजा थे, का अभिषेक हुआ; उनके जाने के बाद चाक्षुष नामक युग में वैवस्वत को पृथ्वी का राजा बनाया गया।
गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते। प्रजापतिः सोस्य चराचरस्य बभूव सूर्यान्वयजः सचिह्नः
जब चाक्षुष युग समाप्त हुआ और वैवस्वत युग फिर आरंभ हुआ, तब सूर्यवंशी, चिह्नों से युक्त, चर और अचर सबका स्वामी बना।
पुलस्त्य उवाच। मन्वंतराणि सर्वाणि मनूनां चरितानि यत्। प्रमाणं चैव कल्पस्य तत्सृष्टिं च समासतः
पुलस्त्य ने कहा— हे कुरुवंशज, अब सभी मन्वंतर, मनुओं के कार्य, कल्प की अवधि और उसकी सृष्टि का संक्षिप्त वर्णन सुनो।
एकचित्तः प्रसन्नात्मा शृणु कौरवनंदन। यामा नाम पुरा देवा आसन्स्वायंभुवांतरे
एकचित्त और प्रसन्न मन से सुनो, हे कुरुवंश के आनंद! स्वायंभुव मन्वंतर में देवताओं को याम कहा जाता था।
सप्तैव ऋषयः पूर्वं ये मरीच्यादयः स्मृताः। आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च विभुः सवन एव च
प्राचीन सात ऋषि, जो मरीचि आदि के नाम से प्रसिद्ध हैं, वहाँ थे; अग्नीध्र, अग्निबाहु, विभु और सवना भी उपस्थित थे।
ज्योतिष्मान्द्युतिमान्भव्यो मेधा मेधातिथिर्वसुः। स्वायंभुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्द्धनाः
ज्योतिष्मान, द्युतिमान, भव्य, मेधा, मेधातिथि, वसु—ये दस स्वायंभुव मनु के वंश को बढ़ाने वाले पुत्र थे।
प्रतिसर्गममी कृत्वा जग्मुस्ते परमं पदम्। एवं स्वायंभुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्
सृष्टि के प्रलय का वर्णन पूर्ण कर वे परम पद को प्राप्त हुए। इस प्रकार स्वायम्भुव मन्वंतर का वर्णन हुआ, अब स्वारोचिष मन्वंतर का क्रम आता है।
स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः। नभोनभस्य प्रभृतिर्भावनः कीर्तिवर्द्धनः
स्वारोचिष के चार तेजस्वी पुत्र थे—नभोनभ, प्रभृति, भावन और कीर्तिवर्धन।