ततश्चाश्वः समुत्पन्नो नागश्चैरावतस्तथा। तत स्फुरत्कांतीमतिविकासि कमलेस्थिता
उसके बाद एक घोड़ा निकला और फिर ऐरावत नामक हाथी भी प्रकट हुआ; फिर एक अत्यंत चमकदार और खिले हुए कमल में कोई खड़ा हुआ।
श्रीर्द्देवी पयसस्तस्मादुत्थिता धृतपंकजा। तां तुष्टवुर्मुदायुक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः
दूध से श्रीदेवी प्रकट हुईं, उनके हाथ में कमल था; महर्षि लोग हर्षित होकर श्रीसूक्त से उनकी स्तुति करने लगे।
विश्वावसुमुखास्तस्या गंधर्वाः पुरतो जगुः। घृताचीप्रमुखास्तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः
विश्वावसु और मुखा के साथ गन्धर्वों ने उनके सामने गीत गाए; वहाँ घृताची के नेतृत्व में अप्सराएँ नृत्य करने लगीं।
गंगाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे। दिग्गजा हेमपात्रस्थमादाय विमलं जलम्
गंगा आदि नदियाँ स्नान के लिए अपना जल लेकर आईं; दिशाओं के हाथियों ने स्वर्ण कलशों में निर्मल जल भर लिया।
स्नापयांचक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम्। क्षीरोदस्तु स्वयं तस्यै मालामम्लानपंकजाम्
उन्होंने सब लोकों की स्वामिनी देवी का स्नान कराया; क्षीरसागर ने स्वयं उन्हें कभी न मुरझाने वाली कमलों की माला भेंट की।
ददौ विभूषणान्यंगे विश्वकर्मा चकार ह। दिव्यमाल्यांबरधरां स्नातां भूषणभूषिताम्
विश्वकर्मा ने उनके अंगों के लिए आभूषण दिए; उन्होंने दिव्य मालाएँ और वस्त्र भी बनाए, जिससे स्नान के बाद देवी और भी सुशोभित हो उठीं।
इंद्राद्याश्चामरगणा विद्याधरमहोरगाः। दानवाश्च महादैत्या राक्षसाः सह गुह्यकैः
इन्द्र आदि, चंवरधारी गण, विद्याधर, महानाग, दानव, महादैत्य, राक्षस और गुप्तचर सभी वहाँ उपस्थित थे।
कन्यामभिलषन्ति स्म ततो ब्रह्मा उवाच ह। वासुदेव त्वमेवैनां मया दत्तां गृहाण वै
वे सब उस कन्या को पाने की इच्छा करने लगे; तब ब्रह्मा ने कहा— 'वासुदेव, मैंने यह कन्या तुम्हें दी है, तुम ही इसे स्वीकार करो।'
देवाश्च दानवाश्चैव प्रतिषिद्धा मया त्विह। तुष्टोहं भवतस्तावदलौल्येनेह कर्मणा
'यहाँ देवता और दानव, दोनों को मैंने मना कर दिया है; इस कार्य में तुम्हारे संयम से मैं प्रसन्न हूँ।'
सा तु श्रीर्ब्रह्मणा प्रोक्ता देवि गछस्व केशवं। मया दत्तं पतिं प्राप्य मोदस्व शाश्वतीः समाः
तब श्री को ब्रह्मा ने कहा— 'देवी, तुम केशव के पास जाओ; मैंने जो पति तुम्हें दिया है, उसे पाकर अनंत काल तक आनंदित रहो।'
पश्यतां सर्वदेवानां गता वक्षस्थलं हरेः। ततो वक्षस्थलं प्राप्य देवं वचनमब्रवीत्
सभी देवताओं के सामने वे हरि के वक्षस्थल पर चली गईं; फिर वहाँ पहुँचकर देवी ने भगवान से कहा।
नाहं त्याज्या सदा देव सदैवादेशकारिणी। वक्षस्थले निवत्स्यामि सर्वस्य जगतः प्रिय
'हे देव, मैं कभी भी त्यागी नहीं जा सकती, मैं सदा आज्ञाकारी रहूँगी; मैं तुम्हारे वक्षस्थल पर ही निवास करूँगी, जो सारे जगत के प्रिय हो।'
ततोवलोकिता देवा विष्णुवक्षस्थलस्थया। लक्ष्म्या राजेंद्र सहसा परां निर्वृतिमागताः
फिर जब देवताओं ने लक्ष्मी को विष्णु के वक्षस्थल पर देखा, तो हे राजेन्द्र! वे सभी अचानक परम आनंद से भर गए।
उद्वेगं च परं जग्मुर्द्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः। त्यक्तास्तु दानवा लक्ष्म्या विप्रचित्तिपुरोगमाः
दैत्य, जो विष्णु से विमुख हो गए थे, अत्यंत दुखी हो उठे; लक्ष्मी ने विप्रचित्ति के नेतृत्व वाले दानवों का साथ छोड़ दिया।
ततस्ते जगृहुर्दैत्या धन्वंतरिकरस्थितम्। अमृतं तन्महावीर्य्या दैत्याः पापसमन्विताः
फिर दैत्यों ने धन्वंतरि के हाथ में रखा अमृत छीन लिया। वे दैत्य, जो पाप से भरे हुए थे, उस महान् शक्ति वाले अमृत को ले गए।
मायया लोभयित्वा तु विष्णुः स्त्रीरूपसंश्रयः। आगत्य दानवान्प्राह दीयतां मे कमंडलुः
उस समय विष्णु ने माया से स्त्री का रूप धारण कर दैत्यों को मोहित किया। वहाँ आकर उन्होंने दैत्यों से कहा, 'मुझे यह कलश दे दो।'
युष्माकं वशगा भूत्वा स्थास्यामि भवतां गृहे। तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां नारीं त्रैलोक्यसुंदरीम्
मैं तुम्हारे अधीन होकर तुम्हारे घर में रहूँगी। उस रूपवती, तीनों लोकों की सबसे सुंदर स्त्री को देखकर—
प्रार्थयानास्सुवपुषं लोभोपहतचेतसः। दत्त्वामृतं तदा तस्यै ततोपश्यन्त तेग्रतः
उस सुंदर रूप की इच्छा से, लोभ में डूबे हुए दैत्यों ने अमृत उसे दे दिया और फिर वे सब उसके सामने उसे देखने लगे।
दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददेमृतं। ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास्तत्तदामृतम्
उसने दैत्यों से अमृत लेकर देवताओं को दे दिया। तब इन्द्र आदि देवताओं ने वह अमृत पी लिया।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास्तांस्ते समभ्ययुः। पीतेमृते च बलिभिर्जिता दैत्यचमूस्ततः
तलवारें उठाए हुए दैत्य उसकी ओर दौड़े, लेकिन अमृत पी लेने के बाद उनकी शक्तिशाली सेना हार गई।
वध्यमाना दिशो भेजुः पातालं विविशुश्च ते। ततो देवा मुदायुक्ताः शंखचक्रगदाधरम्
मारे जा रहे दैत्य चारों दिशाओं में भागे और पाताल में चले गए। फिर देवता, आनंद से भरकर, शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले की पूजा करने लगे।
प्रणिपत्य यथापूर्वं प्रययुस्ते त्रिविष्टपम्। ततःप्रभृति ते भीष्म स्त्रीलोला दानवाभवन्
उन्होंने पहले की तरह प्रणाम किया और स्वर्ग लौट गए। उसी समय से, हे भीष्म, दैत्य स्त्रियों के प्रति आसक्त हो गए।
अपध्यातास्तु कृष्णेन गतास्ते तु रसातलम्। ततः सूर्यः प्रसन्नाभः प्रययौ स्वेन वर्त्मना
कृष्ण के शाप से वे पाताल चले गए। फिर सूर्यदेव तेज से चमकते हुए अपने मार्ग पर चल पड़े।
जज्वाल भगवांश्चोच्चैश्चारुदीप्तिर्हुताशनः। धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत
भगवान अग्नि बड़ी तेजस्विता से प्रज्वलित हुए। उस समय सभी प्राणियों का मन धर्म की ओर प्रवृत्त हो गया।
श्रियायुक्तं च त्रैलोक्यं विष्णुना प्रतिपालितं। देवास्तु ते तदा प्रोक्ता ब्रह्मणा लोकधारिणा
तीनों लोक, लक्ष्मी से युक्त होकर, विष्णु द्वारा सुरक्षित थे। तब ब्रह्मा, जो सब लोकों के पालनकर्ता हैं, देवताओं से बोले।
भवतां रक्षणार्थाय मया विष्णुर्नियोजितः। उमापतिश्च देवेशो योगक्षेमं करिष्यतः
तुम्हारी रक्षा के लिए मैंने विष्णु को नियुक्त किया है। और देवताओं के स्वामी, उमा के पति, तुम्हारे कल्याण का ध्यान रखेंगे।
उपास्यमानौ सततं युष्मत्क्षेमकरौ यतः। ततः क्षेम्यौ सदा चैतौ भविष्येते वरप्रदौ
ये दोनों सदा पूज्य हैं और तुम्हारे कल्याण के लिए तत्पर रहते हैं। इसलिए ये दोनों सदा मंगलकारी और वर देने वाले रहेंगे।
एवमुक्त्वा तु भगवान्जगाम गतिमात्मनः। अदर्शनं गते देवे सर्वलोकपितामहे
ऐसा कहकर भगवान अपने मार्ग पर चले गए। जब सब लोकों के पितामह अदृश्य हो गए—
देवलोकं गते शक्रे स्वं लोकं हरिशंकरौ। प्राप्तौ तु तत्क्षणाद्देवौ स्थानं कैलासमेव च
इन्द्र देवलोक चले गए, हरि और शंकर अपने-अपने लोकों को लौट गए। उसी क्षण दोनों देवता अपने स्थानों, कैलास आदि, पर पहुँच गए।
ततस्तु देवराजेन पालितं भुवनत्रयम्। एवं लक्ष्मीर्महाभागा उत्पन्ना क्षीरसागरात्
फिर देवराज ने तीनों लोकों की रक्षा की। इसी प्रकार, महान् सौभाग्यशाली लक्ष्मी क्षीरसागर से उत्पन्न हुईं।