आचान्तश्च स्वयं रामो विष्टरं दत्तवानथ । आसीनेषु च विप्रेषु प्राणवायुं निरुध्य च
राम ने स्वयं शुद्ध होकर आसन दिया। जब ब्राह्मण बैठ गए, तब उन्होंने प्राणवायु को रोक लिया।
स्वकर्मकरणानुज्ञां लब्ध्वाऽथ सतिलं जलम् । अपहतेति मन्त्रेण द्वारदेशे विचिक्षिपेत्
अपने कर्तव्य की अनुमति पाकर, राम ने तिल मिला जल 'अपहत' मंत्र के साथ द्वार पर छिड़का।
उदीरतामिति तथा पितृपात्रस्थले क्षिपेत् । गायत्र्या चाक्षतजलं देवपात्रस्थले क्षिपेत् । पाकजातं तथाऽभ्युक्ष्यम न्त्रमेतदुदीरयेत्
फिर 'उदीरताम्' मंत्र बोलकर पितरों के पात्र में जल डाला; गायत्री मंत्र से अक्षत जल देवताओं के पात्र में छिड़का; और पकाए हुए भोजन पर भी मंत्र पढ़ा।
श्राद्धभूमिं गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम् । वस्वादींश्च पितॄन्ध्यात्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत्
राम ने श्राद्धभूमि गया, भगवान जनार्दन और वसु आदि पितरों का ध्यान किया, फिर श्राद्ध का आरंभ किया।
विश्वेदेवार्चनं कुर्याद्यवैर्वा तण्डुलैरथ । मूलाग्रयोजितौ दर्भौ गृहीत्वा साक्षतावथ
उन्होंने यव या चावल से विश्वेदेवों की पूजा की; फिर जड़ और अग्र से जुड़े दो कुश लेकर उन्हें प्रतिष्ठित किया।
भूस्पृष्टदक्षजानुस्तु द्विजहस्ते जलार्पणम् । पुरूरवार्द्रवाणां वै देवानामिदमासनम्
धरती को छूते हुए दाहिने हाथ से ब्राह्मण के हाथ में जल अर्पित किया; यही पुरूरवा और द्रवण देवताओं का आसन है।
इति दत्त्वाऽसनं तेषां श्राद्धदः प्रार्थयेत्क्षणम्
आसन देकर, श्राद्ध करने वाला उन लोगों से थोड़ी देर प्रतीक्षा करने का निवेदन करे।
अर्घं कृत्वा ततः पश्चादुत्तराग्रकुशेष्वथ । न्युब्जं पात्रं ततः कृत्वा कुशग्रन्थिमथोपरि
फिर अर्घ्य तैयार करके, कुशा घास के उत्तरी सिरे पर एक पात्र उल्टा रखे और उसके ऊपर कुशा की गांठ बांधे।
उत्तानं तु ततः कृत्वा जलैरभ्युक्ष्यरौक्मकैः । पवित्रान्तर्हिते पात्रे शं नो देव्या जलं क्षिपेत्
इसके बाद पात्र को सीधा करके, उसमें सोने से जल छिड़के, और पवित्री सहित पात्र में देवी के लिए 'शं नो देव्या' कहते हुए जल डाले।
वैश्वदेव्याऽखिलं कर्म यावत्तद्विधिचोदितम् । यवोऽसि धान्यराजो वा इति पात्रे क्षिपेद्यवान्
वैश्वदेव के लिए जितने भी विधि अनुसार कर्म हैं, वे सब करें; पात्र में जौ, चावल या अन्य मुख्य अन्न रखते हुए 'जौ' कहें।
मधुमिश्रांस्तु करकान्गन्धपुष्पैस्ततो ददेत् । द्विज तेऽस्त्वर्घ इत्युक्त्वा त्वस्त्वर्घोत्तरतस्ततः
फिर शहद मिले करक पात्र और सुगंधित फूल अर्पित करें; 'ब्राह्मण, यह आपका अर्घ्य है' ऐसा कहकर अर्घ्य के बाद आगे बढ़ें।
आवाहयिष्ये तान्देवानिति पृष्ट्वा तदुत्तरम् । विश्वेदेवास इत्युक्त्वा विप्रमूर्ध्नि कुशान्क्षिपेत्
'मैं इन देवताओं का आवाहन करूंगा' ऐसा पूछकर उत्तर मिलने पर 'विश्वेदेव' कहें और ब्राह्मण के सिर पर कुशा रखें।
विश्वेदेवाः शृणुतेममागच्छन्त्विति संजपेत् । समागतो निषण्णोऽथ सदर्भं पात्रमाहरेत्
'विश्वेदेव सुनें और पधारें' ऐसा जप करें; जब वे आकर बैठ जाएं, तब दरभा सहित पात्र लाएं।
दक्षिणे चरणे क्षिप्त्वा मुख्यपात्रोदकं ततः । विप्रस्य दक्षिणे हस्ते प्रागग्रेऽथ पवित्रके
मुख्य जलपात्र को दाहिने पैर के पास रखें, फिर ब्राह्मण के दाहिने हाथ में और पवित्री के पूर्वी सिरे पर रखें।
या दिव्या इति मंत्रेण निक्षिपेत्पात्रवारितत् । इदं भो अर्घमित्युक्त्वा ह्यस्त्वर्घोत्तरतस्ततः
'या दिव्या' मंत्र से ढके पात्र में रखें, 'यह रहा आपका अर्घ्य' कहकर अर्घ्य के बाद आगे बढ़ें।
पात्रे धृत्वाऽर्घतोयं च तत्पात्रं स्थापयेत्क्वचित् । अथ दत्त्वा करे तोयं यवैरेतानथार्चयेत्
अर्घ्य का जल पात्र में रखकर उसे कहीं रख दें; फिर हाथ में जल देकर जौ से उनकी पूजा करें।
अर्चत प्रार्चत इति पृष्ट्वा चोत्तरतस्ततः । पादादिमूर्धपर्यन्तमभ्यर्च्य जलदस्ततः
'पूजा की या नहीं?' ऐसा पूछकर उत्तर मिलने पर, चरण से सिर तक पूजा करके जल दें।
गन्धद्वारेति मन्त्रेण तथेत्युक्त्वोत्तरस्ततः । पितॄणामर्चनं कुर्यादेवमेवापसव्यकम्
'गंधद्वार' मंत्र से और 'तथास्तु' कहकर आगे बढ़ें; फिर पितरों की पूजा भी इसी प्रकार करें, लेकिन पवित्री बाईं ओर रखें।
उपवीतं द्विजं कृत्वा कुशान्भग्नांस्तिलान्वितान् । वामजानुं भूमिगतं कृत्वा दद्यात्तदासनम् 5.117.
ब्राह्मण को उपवीत पहनाकर, टूटे हुए कुशा और तिल मिलाकर, बायां घुटना भूमि पर रखकर उसे आसन दें।
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा क्षणप्रश्नमथो वदेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु न्युब्जं पात्रत्रयं न्यसेत्
दक्षिण की ओर मुख करके क्षणभर का प्रश्न पूछें; फिर दक्षिणी दरभा के सिरों पर तीन पात्र उल्टे रखें।
त्रिकुशग्रन्थिसंयुक्तमुत्तानमथ कल्पयेत् । ततः संप्रोक्ष्य पात्रेषु सपवित्रतिलेषु च
तीन कुशा की गांठों से युक्त उन्हें सीधा करें; फिर पवित्री से जल छिड़ककर पात्रों और तिलों को शुद्ध करें।
शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोऽसीति तिलान्क्षिपेत् । गन्धपुष्पमथो दत्त्वा स्वधार्घ इति पृच्छति
'शं नो देव्या' कहते हुए देवी के लिए जल डालें, फिर 'ये तिल हैं' कहते हुए तिल रखें; सुगंधित फूल अर्पित करने के बाद पूछें, 'क्या यह पितरों का अर्घ्य है?'
दत्तोत्तरोऽस्त्वर्घ इति पितॄनावाहयेत्ततः । तिलपुष्पकुशैस्तिष्ठन्कल्पितार्घं करे दधत्
उत्तर मिलने पर 'यह रहा आपका अर्घ्य' कहें, फिर पितरों का आवाहन करें; तिल, फूल और कुशा लेकर, हाथ में तैयार अर्घ्य रखते हुए खड़े रहें।
उशन्तस्त्वेति मन्त्रेण त्रिरर्घोदकमर्पयेत् । अर्चनं तु तदा तेषामपसव्यं तु पूवर्वत्
'उशंतस्त्व' मंत्र से तीन बार अर्घ्य जल अर्पित करें; फिर पहले की तरह पवित्री बाईं ओर रखकर उनकी पूजा करें।
प्रक्षाल्य भाजनं स्वर्णं देवानां परिकल्पयेत् । पितॄणां राजतं कुर्याद्यथासंभवमेव वा
भलीभाँति बर्तन को धोकर, देवताओं के लिए सोने का बर्तन तैयार करना चाहिए। पितरों के लिए चाँदी का बर्तन लें, या जो भी उपलब्ध हो, वही उपयोग करें।
तदभावे तु कांस्यं स्यादनन्याशितमुत्तमम् । पात्राणि तदभावे स्युः पालाशानि न मध्यमम्
अगर वह भी न मिले तो कांसे का बर्तन सबसे अच्छा है, बस वह किसी और काम में न आया हो। अगर वह भी न हो तो पलाश की लकड़ी के बर्तन ले सकते हैं, हालांकि वे उतने अच्छे नहीं माने जाते।
रम्भाणि चूतपत्राणि जम्बूपुंनागकानि च । पराकान्यथ चाम्पानि मधूककुटजान्यपि
केले, आम, जामुन, पुन्नाग के पत्तों या चम्पा, मधूक, और कुटज के छाल से बने बर्तन भी चल सकते हैं।
मातुलुङ्गस्य पत्राणि श्राद्धे देयानि वै नृभिः । दर्व्यामन्नमथाऽदाय कराभ्यामाज्यमेव च
श्राद्ध में पुरुषों को मातुलुंग के पत्ते देने चाहिए; भोजन करछी से और घी हाथ से लेना चाहिए।
प्रवेषणं ततः पृच्छेत्प्राचीनावीतवान्द्विजम् । करिष्येऽग्नौकरणमिति कुरुष्वेति तदुत्तरम्
इसके बाद, दाहिने कंधे पर जनेऊ डालकर द्विज से अग्नि में आहुति देने की अनुमति माँगें—'मैं अग्नि में कर्म करूँगा'—और उत्तर मिले, 'करो।'
परिविष्योपवीती स्यादभिघार्य समाहरेत् । हुनेत्सोमाय पितृमते स्वधा नम इतीरयन्
भोजन परोसने के बाद, जनेऊ ठीक से डालकर, अभिघार्य करें, सामग्री इकट्ठा करें और 'स्वधा नमः' कहते हुए सोम पितृमते अग्नि में आहुति दें।