कालिंदीयं सुषुम्नाख्या परमामृतवाहिनी । यत्र देवाश्च भूतानि वर्त्तंते सूक्ष्मरूपतः
यहां कालिंदी बहती है, जिसे सुषुम्ना भी कहते हैं, जो अमृत की धारा लिए हुए है। यहां देवता और अन्य प्राणी सूक्ष्म रूप में रहते हैं।
सर्वतो व्यापकश्चाहं न त्यक्ष्यामि वनं क्वचित् । आविर्भावस्तिरोभावो भवेदत्र युगेयुगे
मैं यहां सब जगह व्याप्त हूं और कभी भी इस वन को नहीं छोड़ता। हर युग में मैं यहां प्रकट और अदृश्य होता रहता हूं।
तेजोमयमिदं स्थानमदृश्यं चर्मचक्षुषाम् । रहस्यं मे प्रभावं च पश्य वृंदावनं युगे
यह स्थान तेज से बना है, जिसे साधारण आंखों से नहीं देखा जा सकता। हर युग में वृंदावन में मेरा यह रहस्य और प्रभाव देखो।
ब्रह्मादीनां देवतानां न दृश्यं तत्कथंचन । ईश्वर उवाच- तच्छ्रुत्वा नारदो नत्वा कृष्णं ब्रह्माणमेव च
यह ब्रह्मा आदि देवताओं को भी किसी तरह दिखाई नहीं देता। ईश्वर ने कहा — यह सुनकर नारद ने श्रीकृष्ण और ब्रह्मा को प्रणाम किया।
आजगाम ह भूर्लोके मिश्रकं नैमिषं वनम् । तत्रासौ सत्कृतश्चापि शौनकाद्यैर्मुनीश्वरैः
फिर वे पृथ्वी लोक में मिश्रक नैमिष वन में आए। वहां शौनक आदि महान ऋषियों ने उनका आदर किया।
पृष्टश्चाप्यागतो ब्रह्मन्कुतस्त्वमधुना वद । तच्छ्रुत्वा नारदः प्राह गोलोकादागतोऽस्म्यहम्
उनसे पूछा गया — 'हे ब्रह्मन्, आप अब कहां से आए हैं?' यह सुनकर नारद ने कहा — 'मैं गोलोक से आया हूं।'
श्रुत्वा कृष्णमुखांभोजाद्वृंदावनरहस्यकम् । नारद उवाच- तत्र नानाविधाः प्रश्नाः कृताश्चैव पुनः पुनः
श्रीकृष्ण के कमलमुख से वृंदावन का रहस्य सुनकर — नारद ने कहा — वहां बार-बार तरह-तरह के प्रश्न किए गए।
समस्ता मनवस्तत्र योगाश्चैव मया श्रुताः । तानेव कथयिष्यामि यथाप्रश्नं च तत्त्वतः
वहां मैंने सब मनुओं और योगों के बारे में सुना। अब मैं वही बातें तुम्हें ठीक-ठीक प्रश्न के अनुसार बताऊंगा।
शौनकादय ऊचुः - वृंदारण्यरहस्यं हि यदुक्तं ब्रह्मणा त्वयि । तदस्माकं समाचक्ष्व यद्यस्मासु कृपा तव
शौनक आदि बोले — हे प्रभु! ब्रह्मा जी ने आपसे वृन्दारण्य का जो रहस्य कहा था, वह कृपा करके हमें भी बताइए, यदि आप हम पर दया रखते हैं।
नारद उवाच- कदाचित्सरयूतीरे दृष्टोऽस्माभिश्च गौतमः । मनस्वी च महादुःखी चिंताकुलितचेतनः
नारद बोले — एक बार हम लोगों ने सरोवर के किनारे गौतम ऋषि को देखा, वे बहुत विचारमग्न और अत्यन्त दुखी थे, चिंता से उनका मन व्याकुल था।
मां दृष्ट्वा गौतमो देवः पपात धरणीतले । उत्तिष्ठ वत्सवत्सेति तमुवाचाहमेव हि
मुझे देखते ही गौतम ऋषि भूमि पर गिर पड़े। मैंने उनसे कहा — उठो पुत्र, उठो।
कथं भवान्मनस्वीति प्रोच्य तां यदि रोचते । गौतम उवाच- श्रुतं तव मुखादेव कृष्णतत्त्वं च तादृशम्
मैंने उनसे पूछा — आप कैसे हैं, मन में क्या चल रहा है? यदि आपको ठीक लगे तो बताइए। तब गौतम बोले — मैंने आपके मुख से श्रीकृष्ण का सच्चा स्वरूप सुना है।
द्वारकाख्यं माथुराख्यं रहस्यं बहुशो मया । वृंदावनरहस्यं तु न श्रुतं त्वन्मुखांबुजात्
द्वारका और मथुरा के रहस्य मैंने कई बार सुने हैं, लेकिन आपके मुखकमल से वृन्दावन का रहस्य कभी नहीं सुना।
यतो मे मनसः स्थैर्य्यं भविष्यति च सद्गुरो । नारद उवाच- इदं तु परमं गुह्यं रहस्यातिरहस्यकम्
हे सच्चे गुरु, इसी से मेरा मन स्थिर होगा। नारद बोले — यह तो सबसे बड़ा रहस्य है, रहस्यों में भी रहस्य।
पुरा मे ब्रह्मणा प्रोक्तं तादृग्वृंदावनोद्भवम् । रहस्यं वद देवेश वृंदारण्यस्य मे पितः
बहुत पहले ब्रह्मा जी ने मुझे वृन्दावन की अद्भुत उत्पत्ति का रहस्य बताया था। हे देवेश, मेरे पिता, मुझे वृन्दारण्य का रहस्य बताइए।
इतिजिज्ञासितं श्रुत्वा क्षणं मौनी स चाभवत् । ततो माऽह महाविष्णुं गच्छ वत्स प्रभुं मम
उनकी यह जिज्ञासा सुनकर वे कुछ क्षण मौन हो गए। फिर उन्होंने मुझसे कहा — वत्स, मेरे प्रभु महाविष्णु के पास जाओ।
मयापि तत्र गंतव्यं त्वया सह न संशयः । इत्युक्त्वा मां गृहीत्वा च गतो विष्णोश्च धामनि
मुझे भी तुम्हारे साथ वहाँ जाना है, इसमें कोई संदेह नहीं। ऐसा कहकर वे मुझे साथ लेकर विष्णु के धाम गए।
महाविष्णौ च कथितं मयोक्तं यत्तदेव हि । तच्छ्रुत्वा च महाविष्णुः स्वयं भुवमथादिशत्
महाविष्णु के समक्ष मैंने जो कहा था, वही बात दोहराई गई। यह सुनकर महाविष्णु ने स्वयं हमें पृथ्वी के बारे में उपदेश दिया।
त्वमेवादेशतो मह्यं नीत्वा वै नारदं मुनिम् । स्नानाय विनियुंक्ष्वामुं सरस्यमृतसंज्ञके
तुम ही मेरे आदेश से मुनि नारद को वहाँ ले जाओ और उन्हें अमृत नामक सरोवर में स्नान करने के लिए कहो।
महाविष्णुसमादिष्टः स्वयंभूर्मां तथाकरोत् । तत्रामृतसरश्चाहं प्रविश्य स्नानमाचरम्
महाविष्णु के आदेश से ब्रह्मा जी ने वैसा ही किया। वहाँ उस अमृत सरोवर में मैं गया और स्नान किया।
तत्क्षणात्तत्सरः पारे योषितां सविधेऽभवम् । सर्वलक्षणसपन्ना योषिद्रूपातिविस्मिता
उसी क्षण, सरोवर के उस पार मैं स्त्रियों के बीच पहुँच गया। मैं सभी शुभ लक्षणों से युक्त थी और अपने स्त्री रूप को देखकर चकित थी।
मां दृष्ट्वा ताः समायांतीमपृच्छंश्च मुहुर्मुहुः । स्त्रिय ऊचुः - का त्वं कुतः समायाता कथयात्मविचेष्टितम्
मुझे आते देखकर वे स्त्रियाँ बार-बार पूछने लगीं — तुम कौन हो? कहाँ से आई हो? अपने बारे में और अपने कार्यों के बारे में बताओ।
तासां प्रियकथां श्रुत्वा मयोक्तं तन्निशामय । कुतः कोऽहं समायातः कथं वा योषिदाकृतिः
उनकी प्रिय बातें सुनकर मैंने कहा — सुनो, मैं कहाँ से आई हूँ? मैं कौन हूँ? और यह स्त्री रूप मुझे कैसे मिला?
स्वप्नवद्दृश्यते सर्वं किं वा मुग्धोऽस्मि भूतले । तच्छ्रुत्वा मद्वचो देवी प्रोवाच मधुरस्वनैः
सब कुछ मुझे स्वप्न जैसा लग रहा है, या शायद मैं इस धरती पर मोहित हो गई हूँ। मेरी बात सुनकर एक देवी ने मधुर स्वर में कहा।
वृंदानाम्नी पुरी चेयं कृष्णचंद्रप्रिया सदा । अहं च ललितादेवी तुर्यातीता च निष्कला
यह नगर वृन्दा नाम से प्रसिद्ध है, जो सदा श्रीकृष्णचन्द्र को प्रिय है। मैं ललिता देवी हूँ, जो चतुर्थ अवस्था से भी परे, अविभाज्य स्वरूप वाली हूँ।
इत्युक्त्वा च महादेवी करुणा सांद्रमानसा । मां प्रत्याह पुनर्देवी समागच्छ मया सह
ऐसा कहकर वह महादेवी, जिनका मन करुणा से भरा था, फिर मुझसे बोली — देवी, मेरे साथ चलो।
अन्याश्च योषितः सर्वाः कृष्णपादपरायणाः । ताश्च मां प्रवदंत्येवं समागच्छानया सह
और सभी अन्य स्त्रियाँ, जो कृष्ण के चरणों की भक्त हैं, वे भी मेरे बारे में इसी तरह कहती हैं—‘इसके साथ मिलो।’
ततोनुकृष्णचंद्रस्य चतुर्दशाक्षरो मनुः । कृपया कथितस्तस्या देव्याश्चापि महात्मनः
फिर करुणा के कारण, उस महान देवी ने कृष्णचंद्र का चौदह अक्षरों वाला मंत्र उसे बताया।
तत्क्षणादेव तत्साम्यमलभं विविधोपमा । ताभिः सह गतास्तत्र यत्र कृष्णः सनातनः
उसी क्षण मुझे उन सभी के समानता प्राप्त हो गई; उनके साथ मैं वहाँ गई जहाँ सनातन कृष्ण थे।
केवलं सच्चिदानंदः स्वयंयोषिन्मयः प्रभुः । योषिदानंदहृदयो दृष्ट्वा मां प्राब्रवीन्मुहुः
वहाँ केवल सत्, चित् और आनंद स्वरूप, स्वयं स्त्री रूपधारी प्रभु, जिनका हृदय स्त्रियों में आनंदित रहता है, मुझे देखकर बार-बार बोले।