कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः । पप्रच्छुः कुशलं देवि प्रीत्या त्वामाशिषा सह
कौशल्या, सुमित्रा और अन्य राजमहिलाएँ भी, हे देवी, स्नेहपूर्वक तुम्हारी कुशलता पूछती हैं और आशीर्वाद भेजती हैं।
कुशलप्रश्नपूर्वं हि तव पादाभिवंदनम् । निवेदयामि शत्रुघ्न भरताभ्यां कृतं शुभे
सबसे पहले तुम्हारे चरणों में प्रणाम निवेदित करता हूँ, और शत्रुघ्न तथा भरत द्वारा भेजी गई कुशलता और शुभकामनाएँ भी कहता हूँ, हे शुभे।
गुरुभिर्गुरुपत्नीभिः सर्वाभिरपि ते शुभे । दत्ताशीः कुशलप्रश्नः कृतश्च त्वयि जानकि
गुरुजन और उनकी पत्नियों ने भी, हे शुभे, तुम्हें आशीर्वाद दिए हैं और तुम्हारी कुशलता पूछी है, हे जानकी।
आकारयति देवस्त्वां निर्व्यलीकेन चात्मवान् । अलभ्यान्यरतिस्त्वत्तोऽन्यत्र सर्वत्र भामिनि
स्वामी तुम्हें खुले और निष्कपट भाव से बुलाते हैं; हे भामिनी, तुम्हारे सिवा उन्हें कहीं भी आनंद नहीं मिलता।
शून्या एव दिशः सर्वास्त्वां विना जनकात्मजे । पश्यन्रोदिति नाथो नो रोदयन्नितरानपि
जनकनन्दिनी, तुम्हारे बिना सभी दिशाएँ सूनी हैं; स्वामी तुम्हें खोजते हुए रोते हैं, पर दूसरों को दुखी नहीं करते।
यत्र देवि स्थितासि त्वं नित्यं स्मरति राघवः । अशून्यं तु तमेवासौ मन्यमानो विदेहजे
जहाँ भी देवी, तुम रहती हो, वहाँ राघव सदा तुम्हें याद करते हैं; वे केवल उसी स्थान को, हे विदेहनन्दिनी, सूना नहीं मानते।
धन्योऽयमाश्रमो जातो वाल्मीकेर्यत्र जानकी । कालं क्षपति वार्ताभिर्मदीयाभिर्वदन्निति
यह वाल्मीकि का आश्रम धन्य है, जहाँ जानकी निवास करती हैं; वे मेरे समाचार सुनाते हुए इसी प्रकार समय बिताते हैं।
उक्तवान्यद्रुदन्किंचित्स्वामी नस्त्वयि तच्छृणु । व्यक्तीभवति वक्तुर्यद्धृद्गतं तदसंशयम्
स्वामी ने तुम्हारे विषय में दुःख में डूबकर कुछ और भी कहा है, वह सुनो; जो भी वक्ता के हृदय में होता है, वह निःसंदेह प्रकट हो जाता है।
लोका वदंति मामेव सर्वेषामीश्वरेश्वरम् । अहं त्वदृष्टमेवैषां स्वतंत्रं कारणं ब्रुवे
लोग कहते हैं कि मैं ही सबका स्वामी हूँ; पर मैं कहता हूँ कि केवल वही कारण है, जो तुमसे छिपा रहता है, जिससे सबको स्वतंत्रता मिलती है।
अदृष्टमेव कार्येषु सर्वेशोऽप्यनुगच्छति । ईशनीयाः कुतो नैतदन्वीयुः सुखदुःखयोः
सर्वेश्वर भी कर्मों में उसी अदृश्य का अनुसरण करते हैं; फिर जिन्हें शासित होना है, वे सुख-दुःख में उसका अनुसरण क्यों नहीं करेंगे?
धनुर्भंगे मतिभ्रंशे कैकय्या मरणे पितुः । अरण्यगमने तत्र हरणे तव वारिधेः
धनुष भंग, बुद्धि का भ्रम, कैकेयी द्वारा पिता की मृत्यु, वन गमन, और समुद्र के निवासी द्वारा तुम्हारा हरण—
तरणे रक्षसां भर्तुर्मारणेऽपि रणेरणे । सहायीभवने मह्यमृक्षवानररक्षसाम्
समुद्र पार करना, युद्ध में राक्षसों के स्वामी का वध, भालू, वानर और राक्षसों को मेरा सहायक बनाना—
लाभे तव प्रतिज्ञायाः सत्यत्वे च सतीमणे । पुनः स्वबंधुसंबंधे राज्यप्राप्तौ च भामिनि
तुम्हारी प्रतिज्ञा की पूर्ति, हे सतीशिरोमणि, उसकी सत्यता, पुनः बंधुओं से मिलन, और राज्य की प्राप्ति, हे सुन्दरी—
पुनः प्रियावियोगे च कारणं यदवारणम् । प्रसीदति तदेवाद्य संयोगे पुनरावयोः
फिर प्रिय से वियोग में भी, जो उसका कारण था, वही आज हमारे पुनर्मिलन का कारण बन गया है।
वेदोऽन्यथा कृतो येन लोकोत्पत्ति लयौ यतः । लोकाननुगतस्तस्मात्कारणं प्रथमं त्वहम्
जिसने वेद को अन्यथा किया, जिससे सृष्टि और प्रलय होते हैं; चूँकि सब लोग मेरा अनुसरण करते हैं, इसलिए मैं ही प्रथम कारण हूँ।
अदृष्टमनुवर्तंते लोकाः संप्रतिबोधकाः । भोगेन जीर्यतेऽदृष्टं तत्तद्भुक्तं त्वया वने
लोग अदृश्य का ही अनुसरण करते हैं, वही उन्हें जागरूक करता है; भोग से अदृश्य क्षीण होता है, और वन में जो कुछ तुमने भोगा, वह समाप्त हो गया।
स्नेहोऽकारणकः सीते वर्धमानो मम त्वयि । लोकादृष्टे तिरस्कृत्य त्वामाह्वयत आदरात्
सीते, तुम्हारे प्रति मेरा स्नेह बिना कारण के है और निरन्तर बढ़ता है; संसार के अदृश्य को अनदेखा कर मैं तुम्हें आदर सहित पुकारता हूँ।
शङ्कितेनापि दोषेण स्नेहनैर्मल्यमज्जनम् । भवतीति स वै शुद्ध आस्वाद्यो विबुधैः सदा
दोष की शंका होने पर भी स्नेह की निर्मलता धुल जाती है; इसलिए वह सदा शुद्ध और विद्वानों को प्रिय होती है।
स्नेहशुद्धिरियं भद्रे कृता मे त्वयि नान्यथा । मंतव्यं रक्षितोऽप्येष लोकः शिष्टानुवर्तिना
हे कल्याणी, यह स्नेह की शुद्धता मैंने तुम्हारे लिए बनाई है, अन्यथा नहीं; समझना चाहिए कि यह संसार भी श्रेष्ठों का अनुसरण करने से सुरक्षित रहता है।
आवयोर्निंदया देवि सर्वावस्था सुशुद्धये । लोको नश्येद्धि संमूढश्चरितैर्महतामयम्
हे देवी, हम दोनों की निंदा से हर परिस्थिति में शुद्धता आती है; अन्यथा, महान पुरुषों के आचरण से यह संसार भ्रमित होकर नष्ट हो जाता।
आवयोरुज्ज्वला कीर्तिरावयोरुज्ज्वलो रसः । आवयोरुज्ज्वलौ वंशावावयोरुज्ज्वलाः क्रियाः
हम दोनों की कीर्ति उज्ज्वल है, हमारा रस उज्ज्वल है, हमारे वंश उज्ज्वल हैं, और हमारे कर्म भी उज्ज्वल हैं।
भवेयुरावयोः कीर्तिर्गायका उज्ज्वला भुवि । आवयोर्भक्तिमंतो ये ते यांत्यंते भवांबुधेः
हम दोनों की उज्ज्वल कीर्ति पृथ्वी पर गायी जाए; जो हम दोनों के भक्त हैं, वे भवसागर के पार पहुँच जाते हैं।
इत्युक्ता भवती तेन प्रीयमाणेन ते गुणैः । पत्युः पादांबुजे द्रष्टुं करोतु सदयं मनः
उसने जब तुम्हारे गुणों से प्रसन्न होकर ऐसा कहा, तो तुम्हारा मन दया से अपने पति के चरणकमलों के दर्शन की ओर झुके।
वासांसि रमणीयानि भूषणानि महांति च । अंगरागस्तथा गंधा मनोज्ञास्त्वयि योजिताः
तुम पर सुंदर वस्त्र, भव्य आभूषण, सुगंधित लेप और मनभावन गंध सजाई गई है।
रथो दास्यश्च रामेण प्रेषिता उत्सवायते । छत्रं च चामरे शुभ्रे गजा अश्वाश्च शोभने
उत्सव के लिए राम ने रथ और दासियाँ भेजी हैं; साथ ही सफेद छत्र, शुभ चामर, और सुंदर हाथी-घोड़े भी भेजे हैं।
स्तूयमाना द्विजश्रेष्ठैः सूतमागधबंदिभिः । वंद्यमाना पुरस्त्रीभिः सेव्यमाना च योद्धृभिः
तुम श्रेष्ठ ब्राह्मणों, सूत-मागध और बंदियों द्वारा सराही जा रही हो, नगर की स्त्रियों द्वारा सम्मानित और योद्धाओं द्वारा सेवा की जा रही हो।
पुष्पैः संछाद्यमाना च देवीदेवांगनादिभिः । धनानि ददती तेभ्यो द्विजातिभ्यो यथेप्सितम्
देवी, देवांगनाओं द्वारा फूलों से ढकी हुई, तुमने उन्हें और द्विजातियों को उनकी इच्छा के अनुसार धन दिया।
गजारूढौ कुमारौ च पुरस्कृत्य जनेश्वरी । मयानुगम्यमाना च गच्छायोध्यां निजां पुरीम्
राजमहिषी, तुम्हारे आगे राजकुमार हाथी पर सवार थे, मैं भी तुम्हारे पीछे-पीछे चली और तुम अपनी अयोध्या नगरी पहुँची।
त्वयि तत्र गतायां तु संगतायां प्रियेण ते । सर्वासां राजनारीणामागतानां च सर्वशः
जब तुम वहाँ गईं और अपने प्रिय से मिलीं, तब वहाँ आई सभी राजमहिलाएँ और अन्य सभी उपस्थित थीं।
सर्वासामृषिपत्नीनां कौसलानां तथैव च । मंगलैर्वाद्यगीताद्यैर्भवत्वद्य महोत्सवः
सभी ऋषिपत्नियाँ और कोसल की स्त्रियाँ भी मंगल गीत, वाद्य और गान के साथ आज तुम्हारे लिए महोत्सव मना रही थीं।