कृष्णं दध्युर्महात्मानो योगिनः सनकादयः । यमर्चयंति ब्रह्मेश शक्राद्या देवतागणाः
संनकादि महान योगी जिन कृष्ण का ध्यान करते हैं, ब्रह्मा, शंकर, इन्द्र आदि देवता भी उन्हीं की पूजा करते हैं।
यस्य पत्न्याः कटाक्षार्द्धदृष्ट्या दृष्टा दिवौकसः । ब्रह्मेंद्र रुद्र वरुण यम सोम धनाधिपाः
जिनकी पत्नी की एक तिरछी दृष्टि से ही ब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र, वरुण, यम, सोम और कुबेर जैसे स्वर्ग के निवासी देखे जाते हैं।
यन्नामस्मरणादेव पापिनामपि सत्वरम् । मुक्तिर्भवति जंतूनां ब्रह्मादीनां सुदुर्लभा
जिनका नाम स्मरण करने से ही पापी भी शीघ्र मुक्त हो जाते हैं—वह मुक्ति जो ब्रह्मा आदि के लिए भी दुर्लभ है।
स एवं रक्षकः श्रीशो देवानामपि सर्वदा । तमेव पूजयिष्यामि लक्ष्म्या संयुतमच्युतम्
वही श्री के स्वामी, देवताओं के भी सदा रक्षक हैं; मैं उसी अच्युत, लक्ष्मी सहित भगवान की ही पूजा करूँगा।
प्राप्स्यामि सुसुखेनैव तद्विष्णोः परमं पदम् । रुद्र उवाच- इति तस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुस्ततः
मैं उसी विष्णु के परम पद को सहज ही प्राप्त कर लूँगा। रुद्र बोले—इन वचनों को सुनकर हिरण्यकशिपु ने—
क्रोधेन महताविष्टो जज्वालाग्निरिवापरः । परितो वीक्ष्य दैतेयानित्याह क्रोधमूर्छितः
बहुत क्रोध में भरकर, जैसे दूसरी अग्नि जल उठी हो, चारों ओर दैत्यों को देखकर, क्रोध से उन्मत्त होकर बोला।
हिरण्यकशिपुरुवाच - भीषणैः शस्त्रसंघातैः प्रह्लादं पापकारिणम् । ममाज्ञया घातयध्वं शत्रुपूजनतत्परम्
हिरण्यकशिपु बोला—भयानक अस्त्रों से, मेरे आदेश से, उस पापी प्रह्लाद को मार डालो, जो शत्रु की पूजा में लगा है।
रक्षिता हरिरेवेति रक्षते तेन वात्सलात् । अद्यैव सफलं तस्य पश्येयं हरिरक्षणम्
अगर हरि ही रक्षक है और वह स्नेह से उसकी रक्षा करता है, तो आज मैं देखूँगा कि हरि की वह रक्षा कैसे सफल होती है।
रुद्र उवाच- तदोद्यतास्त्रा दैतेया हंतुं दैत्येश्वरात्मजम् । परिवार्य महात्मानं तस्थुर्दैत्येश्वराज्ञया
रुद्र बोले—तब दैत्य, अस्त्र उठाकर, दैत्यराज के पुत्र उस महात्मा को चारों ओर से घेरकर, अपने राजा की आज्ञा से खड़े हो गए।
प्रह्लादोऽपि तथा विष्णुं ध्यात्वा हृदयपंकजे । जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं तस्थौ गिरिरिवापरः
प्रह्लाद भी, हृदय रूपी कमल में विष्णु का ध्यान करते हुए, अष्टाक्षर मंत्र का जप करते हुए, दूसरे पर्वत के समान अडिग खड़ा रहा।
तं जघ्नुः परितो वीराः शूलतोमरशक्तिभिः । प्रह्लादस्य वपुस्तत्र हरिसंस्मरणाच्छुभे
वीरों ने चारों ओर से उसे भालों, बरछियों और भाले से घेरकर वार किए, लेकिन हरि का स्मरण करने वाले प्रह्लाद का शरीर वहाँ अक्षत और शुभ बना रहा।
विष्णोः प्रभावाद्दुद्धर्षाद्वज्रभूतमभूद्भृशम् । ततः संप्राप्य तद्गात्रं महास्त्राणि सुरद्विषाम्
विष्णु की शक्ति से उसका शरीर अजेय और वज्र के समान कठोर हो गया; फिर जब देवताओं के शत्रुओं ने उसके अंगों पर अपने महान अस्त्र चलाए,
नीलोत्पलदलानीव पेतुश्चिछन्नाः क्षितौ शुभे । अल्पमप्यस्य तद्गात्रं भेत्तुं दैत्या न च क्षमाः
वे अस्त्र नीले कमल की पंखुड़ियों की तरह बिखरकर भूमि पर गिर पड़े; हे शुभे, दैत्य उसका तनिक भी अंग तोड़ने में असमर्थ रहे।
विस्मितावाङ्मुखास्तस्थुर्दैत्य राजांतिके भटाः । तादृग्विधं महात्मानं दृष्ट्वा पुत्रं महाबलम्
ऐसे महान आत्मा और बलशाली पुत्र को देखकर दैत्यराज के सामने सब योद्धा आश्चर्यचकित और मौन खड़े रह गए।
विस्मयं परमं गत्वा दैत्यराट्क्रोधमूर्छितः । आदिदेश ततः सर्वान्दंदशूकान्महाविषान्
अत्यंत विस्मय में डूबकर और क्रोध से भरकर दैत्यराज ने फिर सभी विषैले सर्पों को बुलाने का आदेश दिया।
वासुकिप्रभृतीन्भीमान्खादयध्वमिति क्रुधा । आदिष्टास्तेन राज्ञाथ ते नागाः सुमहाबलाः
उसने वासुकि आदि भयानक सर्पों को क्रोध में कहा—'इसे खा जाओ!' राजा के इस आदेश से वे अत्यंत शक्तिशाली नाग
ज्वलितास्या महाभीमास्तं च खादुर्महाबलम् । गरुडध्वजभक्तं तं विदश्य गरलायुधाः
जलती हुई भयंकर मुखों वाले वे नाग उस महाबली गरुड़ध्वज के भक्त पर टूट पड़े और अपने विषैले दांतों से उसे डसने लगे।
निर्विषाश्च्छिन्नदशना बभूवुरनिलाशनाः । वैनतेयसहस्रेण छिन्नगात्राः सुविह्वलाः
उनका विष जाता रहा, दांत टूट गए और वे वायु के समान आहार करने वाले हो गए; विनतेय के सहस्त्र प्रहारों से उनके शरीर घायल हो गए और वे व्याकुल हो उठे।
प्रदुद्रुवुर्दिशः सर्वावमंतो रुधिरं भृशम् । तादृग्विधान्महासर्पान्दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा
वे सब ओर भागने लगे, उनके शरीर से बहुत रक्त बह रहा था; ऐसे महान सर्पों की दशा देखकर उस समय दैत्यपति
आदिदेश ततः क्रुद्धो दिग्गजान्सुमदान्वितान् । निर्दिष्टास्तेन राज्ञाथ दिग्गजाश्च मदोद्धताः
फिर क्रोध में भरकर उसने दिशाओं के मदमस्त और बलशाली हाथियों को बुलाने का आदेश दिया; राजा के आदेश से वे मद में चूर दिग्गज
परिवार्याथ तं जघ्नुर्दंतैः पृथुतरैर्भृशम् । अथ दिग्गजदंताश्च छिन्नमूलाः पतन्भुवि
उसे घेरकर अपने बड़े-बड़े दांतों से जोर से मारने लगे; फिर उन दिग्गजों के दांत जड़ से टूट गए और वे भूमि पर गिर पड़े।
दंतैर्विनाकृता नागा भयार्ता वै प्रदुद्रुवुः । तान्दृष्ट्वाथ महानागान्दैत्येंद्रः कुपितो बली
दांतों के बिना वे हाथी भयभीत होकर भाग गए; उन महान हाथियों की दशा देखकर बलशाली दैत्यराज क्रोधित हुआ।
प्रज्वाल्य च महावह्निं चिक्षेप सुतमात्मनः । जलशायिप्रियं दृष्ट्वा प्रह्लादं हव्यवाहनः
उसने एक विशाल अग्नि प्रज्वलित की और अपने पुत्र को उसमें डाल दिया; जलशायी के प्रिय प्रह्लाद को देखकर अग्निदेव
न ददाह च तं धीरं सुशीतः समभूच्छिखी । अदह्यमानं तं बालं दृष्ट्वा राजा सुविस्मितः
उस धैर्यवान बालक को नहीं जला सके और अग्नि की ज्वालाएँ शीतल हो गईं; अग्नि में न जलने वाले उस बालक को देखकर राजा अत्यंत चकित हुआ।
प्रादात्तस्मै विषं घोरं सर्वभूतहितं तदा । तस्य विष्णोः प्रभावाच्च विषमस्यामृतं भवेत्
उसने उसे भयानक विष दिया, जो सभी प्राणियों के लिए घातक था; परंतु विष्णु की शक्ति से वह विष अमृत बन गया।
अर्पणात्तस्य देवस्य विषं चामृतमश्नुते । एवमाद्यैर्वधोपायैर्घोररूपैः सुदारुणैः
उस देवता को अर्पित करने से वह विष भी अमृत हो गया; इस प्रकार भयंकर और कठोर अनेक वध के उपायों से
मोहयित्वात्मजं राजा तस्यावध्यत्वमीक्ष्य च । ततः साम्ना सुतं प्राह दैत्यराड्विस्मयाकुलः
राजा ने अपने पुत्र को मोहित करने का प्रयास किया, और उसकी अवध्यता देखकर, विस्मय से भरकर, कोमल वाणी में उससे बोला।
हिरण्यकशिपुरुवाच- त्वया विष्णोः परत्वं च सम्यगुक्तं ममाग्रतः । व्यापित्वात्सर्वभूतानां विष्णुरित्यभिधीयते
हिरण्यकशिपु ने कहा— 'तुमने मेरे सामने विष्णु की श्रेष्ठता ठीक ही कही है; क्योंकि वह सभी प्राणियों में व्याप्त है, इसलिए उसका नाम विष्णु है।'
योऽसौ सर्वगतो देवः स एव परमेश्वरः । तस्य सर्वगतत्वं वै प्रत्यक्षं दर्शयस्व मे
जो सर्वत्र व्याप्त देव हैं, वही परमेश्वर हैं। उनकी यह सर्वव्यापकता मुझे प्रत्यक्ष दिखाओ।
ऐश्वर्यशक्तितेजांसि ज्ञानवीर्यबलानि च । परस्य तस्य परमं रूपं गुणविभूतयः
उनकी ऐश्वर्यशक्ति, तेज, ज्ञान, वीरता और बल—यही उस परम पुरुष का सर्वोच्च रूप और दिव्य महिमा है।