अथ जांबवानाह । हनूमानेको गच्छतु बुध्यतु लंकाम्
फिर जाम्बवान ने कहा—'हनुमान अकेले जाएँ, और लंका का हाल जानें।'
अथ हनूमानगमल्लंकापुरं विचित्य सीतामशोकवनिकायामासीनां तथा च संभाष्य विश्वासं कृत्वा वनं बभंज वनरक्षकांश्च
फिर हनुमान लंका नगरी पहुँचे, सीता को खोजा, उन्हें अशोक वाटिका में बैठे पाया, उनसे बात की, उन्हें भरोसा दिलाया, वाटिका को उजाड़ा और रक्षकों को हराया।
बद्धो रक्षसा लंकां दग्ध्वा उत्तरकूलं गत्वा रामं दृष्ट्वा वृत्तांतं कथयित्वा तूष्णीमतिष्ठत्
राक्षसों द्वारा बाँधे जाने के बाद, लंका को जलाया, उत्तर तट पर पहुँचे, राम से मिले, सब हाल बताया और फिर चुपचाप खड़े रहे।
अथ रामः सर्वैर्विचारयामास जांबवानुवाच रामेण लंका कपिभिर्विनश्यतीति नारदेन ममोक्तम्
फिर राम ने सबके साथ विचार किया; जाम्बवान ने कहा—'राम द्वारा, वानरों के माध्यम से लंका नष्ट होगी—यह बात नारद ने मुझे बताई थी।'
अथ सागरोत्तरणे यत्नतया स्थेयम्
फिर समुद्र पार करने के लिए पूरा प्रयास करना चाहिए।
अथ रामः शंकरमाराध्य सर्वं निवेदयित्वा त्वदुक्तं करोमीति वचनमुक्त्वा शिवमभ्यर्च्य प्रणतो भूत्वा व्यजिज्ञपत्
फिर राम ने शंकर की पूजा करके, सब कुछ निवेदित किया और कहा—'जैसा आपने कहा, वैसा ही करूँगा।' इसके बाद शिव की पूजा कर, प्रणाम करके अपनी प्रार्थना निवेदित की।
एवं स्तुवतो रामस्य पुरतो लिंगमध्यकोपेतस्तेजोमयमूर्तिराविर्बभूव
राम के इस प्रकार स्तुति करने पर, उनके सामने लिंग के साथ तेजोमय रूप प्रकट हुआ।
अभयवानथ पुनः पद्मासनासीनमुमाधिष्ठितांकमीशमामुक्तसर्वाभरणं सुकांतिकिरीटिनं हैमवतीकटिस्पर्शं करद्वयेनाभयवरप्रदं तरंगितानेकदिशाभिः । पूर्णतेजस्विनं हासमुखं प्रसन्नवदनं ददर्श रामः
फिर निर्भय होकर, राम ने देखा—भगवान कमलासन पर विराजमान हैं, उमा उनकी गोद में हैं, सब आभूषणों से सुसज्जित हैं, सुंदर मुकुट धारण किए हैं, हिमालय पुत्री उनकी कमर को छू रही हैं, दोनों हाथों से अभय और वर दे रहे हैं, अनेक दिशाओं में प्रकाश फैला रहे हैं, पूर्ण तेजस्वी हैं, मुख पर मुस्कान और प्रसन्नता है।
परमेशितारं ननाम बद्धांजलिपुनश्च दंडवत्पपात
राम ने परमेश्वर को हाथ जोड़कर प्रणाम किया और फिर दंडवत होकर साष्टांग नमस्कार किया।
अथ रामं परमेश्वरोऽपि वरं वृणु त्वं वरदोऽहमित्युक्तवान्
फिर परमेश्वर ने राम से कहा, "तुम कोई वर मांगो, मैं वर देने वाला हूँ।"
राम उवाच- लंकां गमिष्यामि समुद्रतरणे उपायमेकं मम देहि शंभो
राम ने कहा, "मैं लंका जाना चाहता हूँ; समुद्र पार करने का कोई उपाय मुझे दो, हे शंभु।"
शंभुरुवाच- ममाजगवं धनुरस्ति तत्कालरूपमविकल्पं वा भवति । तदारुह्य समुद्रं तीर्त्वा लंकामाप्नुहि
शंभु बोले, "मेरे पास अपने सींगों से बना धनुष है, जो इच्छा अनुसार रूप बदल सकता है। उसी पर चढ़कर समुद्र पार करो और लंका पहुँच जाओ।"
रामस्तथेति निश्चित्य सस्माराजगवम्
राम ने ऐसा निश्चय कर अजगव धनुष का स्मरण किया।
आगतं धनुस्ततश्च रामोऽपूजयत्
तब वह धनुष प्रकट हुआ और राम ने उसकी पूजा की।
अथ हरो धनुरादाय रामाय दत्तवान्
फिर हर ने वह धनुष उठाकर राम को दे दिया।
रामोऽपि जलधावपातयत्
राम ने उसे समुद्र में डाल दिया।
आरुरुहुः सर्वे वानरा रामलक्ष्मणौ च षष्टिपरार्द्धं तेषामसंख्येषु वानरेषु धनुरारूढेषु निकामं ययौ
सभी वानर, राम और लक्ष्मण के साथ, उस धनुष पर चढ़े; अनगिनत वानरों के साथ वे पूरी शक्ति से आगे बढ़े।
धनुस्तटं वानराश्च ततस्ततो गत्वा निरीक्षयामासुः
वानर धनुष के किनारे-किनारे जगह-जगह जाकर सब कुछ देखने लगे।
अथातिकायो नाम रक्षः कपिबलमालोक्य रावणायोक्तवान्
तब अतिकाय नामक राक्षस ने वानरों की शक्ति देखकर रावण से कहा।
रावणोऽपि किं कपिभिः शाखामृगैः किं वा मानुषाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां किमायातं। दैवागतमसकं भोजनमित्युवाच
रावण बोला, "इन वानरों, इन शाखाओं पर रहने वालों या राम-लक्ष्मण इन दो मनुष्यों से मुझे क्या लेना? जो आया है, वह तो भाग्य से मिला भोजन है।"
अथ सुग्रीवः पश्चिमावलंबिनि भास्वति हनूमज्जांबवदादिमहाबलैश्चातिकायैरसंख्यातैर्लंकापार्श्वं गत्वा उपवनं प्रवश्यि नानाफलानि खादित्वा पयः पीत्वोपवनरक्षिराक्षसान्विद्राव्य सर्वविपिनमेकैकशो गृहीत्वा प्राद्रवन्लंकां गोपुरं च गत्वा समारुह्य प्रासादं च विशीर्यैकैकशः केचित्स्तंभमादाय रक्षोभिर्युयुधुः
एके च शालां बभंजुर्गृहाणि चूर्णयामासुर्बालवृद्धस्त्रीजनादिकं सर्वमेव निजघ्नुः
कुछ ने मंडप तोड़े, घरों को चूर-चूर कर दिया और बच्चों, वृद्धों, स्त्रियों सहित सबको मार डाला।
अथैकं प्राकारं निर्जितमाज्ञाय रावण इंद्रजितं संदिदेश
फिर जब एक प्राचीर जीत ली गई, यह जानकर रावण ने इन्द्रजीत को आदेश दिया।
इंद्रजिता च युद्धं वानराः कृत्वा भीताः पलायिताश्च
इन्द्रजीत ने वानरों से युद्ध किया, और वे डरकर भाग गए।
अथ हनूमानखिलं निर्गतमाज्ञाय रावणं ज्ञात्वा वानरानाहूय निर्भर्त्स्य सेनां महतीं कारयित्वा दशमुखं कल्पयित्वा मोदयामास
फिर हनुमान ने जब देखा कि सब निकल गए हैं, रावण को पहचानकर वानरों को बुलाया, उन्हें डांटा, बड़ी सेना इकट्ठा की, दशमुख की तैयारी की और सबको प्रसन्न किया।
अथ खस्थ एवेंद्रजिद्युयुधे न च वानरास्तं दृष्टवंतः
फिर इन्द्रजीत आकाश में रहकर युद्ध करने लगा, लेकिन वानर उसे देख नहीं पाए।
अथ हनूमज्जांबवंतौ खमुत्पत्य पर्वतशिखराभ्यामिन्द्रजितं निजघ्नतुः
फिर हनुमान और जाम्बवान आकाश में उछलकर पर्वत शिखरों से इन्द्रजीत को मारने लगे।
अथ भुविपपात तं लक्ष्मणश्च यमलोकगामिनं चकार
इसके बाद लक्ष्मण ने उसे धरती पर गिरा दिया और यमलोक की ओर भेज दिया।
अथातिकायमहाकायौ वानरसैन्यं बहुशो हत्वा लक्ष्मणं पीडयित्वा रामेण संयुध्य सुग्रीवं कृत्वा हनूमज्जांबवद्भ्यां युयुधाते पराजितौ गृहीत्वा तौ च योद्धारावादाय रामसमीपं गत्वा रामाय न्यवेदयताम्
फिर अतिकाय और महाकाय ने बहुत से वानरों को मार डाला, लक्ष्मण को कष्ट पहुँचाया, राम से युद्ध किया, सुग्रीव को हराया, फिर हनुमान और जाम्बवान से लड़े, लेकिन हारकर बंदी बना लिए गए। उन दोनों योद्धाओं को पकड़कर राम के पास लाया गया और उन्हें राम के सामने प्रस्तुत किया गया।
हे महादेव महाभूतग्रास महाप्रलयकारण महाहिभूषण महारुद्र शंकर परमेश्वर विरूपाक्ष नागयज्ञोपवीतकरि कृत्तिवसन ब्रह्मशिरः कपालमालाभरभूषण –नरकास्थिभूषणभसित परनारायणप्रिय शुभचरित पंचब्रह्मादिदेव पंचानन चतुर्वदन वेदवेद्य भक्तसुलभा भक्तदुर्लभ परमानंदविज्ञान पर पूषदंतपातन दक्षशिरश्छेदन ब्रह्मपंचमशिरोहरण पार्वतीवल्लभ नारदोपगीयमान शुभचरित शर्व त्रिनेत्र त्रिशूलधर पिनाकपाणे कपर्दिन्ननेकरूपधर वृषभवाहन शुद्धस्फटिकसंकाश चतुर्भुज नानायुध दक्षिणामूर्ते ईश्वर देवपते गंगाधर त्रिपुरहर श्रीशैलनिवास काशीनाथ केदारेश्वर भूषणसिद्धेश्वर गोकर्णेश्वर कनखलेश्वर पर्वतेश्वर चक्रप्रद बाणचिंतापादक मुरहर पूजितचरणकमल सोमसोमभूषण सर्वज्ञ ज्योतिर्मय जगन्मय नमस्ते नमस्ते
हे महादेव, महाभूतों के भक्षक, महाप्रलय के कारण, महान नागों से भूषित, महा रुद्र, शंकर, परमेश्वर, विरूपाक्ष, नाग यज्ञोपवीत धारण करने वाले, चर्म वस्त्र पहनने वाले, ब्रह्मा के सिरों की माला पहनने वाले, नरक की हड्डियों और भस्म से भूषित, परम नारायण के प्रिय, शुभ चरित्र वाले, पंचब्रह्मों में प्रथम देव, पंचमुखी, चतुर्मुखी, वेदों से जानने योग्य, भक्तों के लिए सहज, भक्तों के लिए दुर्लभ, परम आनंद और ज्ञान स्वरूप, सूर्य के दाँत तोड़ने वाले, दक्ष का सिर काटने वाले, ब्रह्मा का पाँचवाँ सिर हरने वाले, पार्वती के प्रिय, जिनके शुभ चरित्र की नारद ने स्तुति की, शर्व, त्रिनेत्रधारी, त्रिशूलधारी, पिनाकधारी, जटाजूटधारी, अनेक रूपधारी, वृषभवाहन, शुद्ध स्फटिक के समान उज्ज्वल, चतुर्भुज, अनेक आयुधधारी, दक्षिणामूर्ति, ईश्वर, देवों के स्वामी, गंगाधर, त्रिपुरांतक, श्रीशैल निवासी, काशी के नाथ, केदारनाथ, भूषण सिद्धेश्वर, गोकरणेश्वर, कनखलेश्वर, पर्वतेश्वर, चक्र देने वाले, बाण की चिंता दूर करने वाले, मुर का वध करने वाले, जिनके चरण कमल पूजित हैं, सोम और सोमभू से भूषित, सर्वज्ञ, ज्योतिर्मय, जगत में व्याप्त, आपको बार-बार नमस्कार है।
फिर सुग्रीव ने पश्चिम दिशा की ओर भरोसा करके, हनुमान, जाम्बवान और अनेकों बलवान वानरों के साथ लंका के पास जाकर उपवन में प्रवेश किया, तरह-तरह के फल खाए, जल पिया, उपवन के राक्षस रक्षकों को भगा दिया, जंगल में एक-एक को पकड़कर भागे, लंका के द्वार तक पहुँचे, ऊपर चढ़े, महल तोड़े और कुछ ने खंभे उठाकर राक्षसों से युद्ध किया।