श्रीराम उवाच- कीर्तय पुराणं मे शुश्रूषुः कुतूहलादहं प्रणीतं तत्केन च विज्ञातम्
श्रीराम बोले—'मेरे लिए वह प्राचीन कथा सुनाओ। मैं जिज्ञासा से सुनना चाहता हूँ कि उसे किसने रचा और वह कैसे प्रसिद्ध हुई।'
जांबवानथ बभाषे हि विधात्रे नमो नमस्तथैव विधुभूषणकेशवाभ्याम्
तब जाम्बवान ने सृष्टिकर्ता को और चंद्रमा से सुशोभित केशव को बार-बार प्रणाम करके कहा—
अथ पुरातनं रामायणं कथयामि
अब मैं वह प्राचीन रामायण कथा सुनाता हूँ।
यस्य श्रवणेनाखिलजन्मसंपादित पापक्षयो जायते
जिसके सुनने से अनगिनत जन्मों के संचित पाप नष्ट हो जाते हैं।
अथ तथापि दशरथो दशरथसमानरथी महीयसा बलेन सुमानसनामनगरजिगीषया पंकेरुहसुतसुतं वसिष्ठमाहूय नमस्कृत्वा मुनिदत्तानुज्ञः शताक्षौहिणीसेनया सहारुह्य तुरंगमं चंद्र समानशरीरमतिरोषसमाविष्टो विष्टरश्रवसमाराध्य दंडयात्रां चकार
फिर भी दशरथ, जो रथयुद्ध में दशरथ के समान थे, महान बलशाली, श्रेष्ठ मन वाले और नगर विजय की इच्छा से, कमलनयन के पुत्र वशिष्ठ को बुलाकर, प्रणाम कर, मुनि की आज्ञा लेकर, सौ अक्षौहिणी सेना के साथ, चंद्रमा के समान शरीर वाले, अत्यंत क्रोध से युक्त होकर, विष्टरश्रवस की पूजा कर, दंडयात्रा के लिए निकल पड़े।
साध्यो नाम स्वीयया सेनयावृतो दशरथाभिमुखमाययौ योद्धुं युद्धं चान्योन्यमभूत्
साध्य नाम का योद्धा अपनी सेना के साथ दशरथ का सामना करने आया और दोनों में युद्ध हुआ।
मासमेकं युद्धं कृत्वा दशरथस्तं साध्यं जग्राह
एक मास तक युद्ध करने के बाद दशरथ ने साध्य को पकड़ लिया।
अथ साध्यसूनुर्भूषणोनामाल्पपरिवारो युयुधे दशरथेन
फिर साध्य का पुत्र भूषण, जो थोड़े साथियों के साथ था, दशरथ से युद्ध करने लगा।
दशरथोऽपि साध्यसूनुं भुवोभूषणमवलोक्य योद्धुमेव नैच्छत्
लेकिन दशरथ ने साध्य के पुत्र भूषण को, जो पृथ्वी का भूषण था, देखकर उससे युद्ध करना उचित नहीं समझा।
कथमेतादृशं हन्मि चास्मिन्हतेऽस्य कथं पिता भविष्यति कथं तन्माता कथमप्रौढयौवनाप्रियार्या
मैं ऐसे बालक को कैसे मारूँ? यदि यह मारा गया तो इसके पिता का क्या होगा? इसकी माता का क्या होगा, और इसकी नवयुवती प्रिय पत्नी का क्या होगा?
अमुष्य हि देहे समालिंगनचुंबनपरिवर्तन नवीनतरदलारविंदपदानि कुसुमानीव दृश्यंते
इसके शरीर पर आलिंगन, चुम्बन और खेल-खिलवाड़ के चिह्न ऐसे दिखते हैं जैसे नये कमल की पंखुड़ियाँ।
एतत्समानवर्णवया एतादृशः सुभगः परमप्रीतिवर्द्धनोनाम पुत्रो भल्लूकभक्षितोमृतःस्मृतिपथं प्राप्यापि मां रक्षयितुमिच्छतीव मम हृदयमन्यथा करोति इति मनसा वितर्क्यातिबालकं ग्रहीतुमारभत्
इसी उम्र और रंग का, इतना सुंदर पुत्र, जिसका नाम परमप्रीतिवर्धन था, भालू द्वारा खा लिया गया और मर गया; उसे याद करते हुए भी वह मुझे जैसे बचाना चाहता है—मेरा हृदय विचलित हो उठता है।' ऐसे विचार कर दशरथ ने उस छोटे बालक को पकड़ने का निश्चय किया।
स च साध्योपि पराधीनो बभूव
और वह साध्य भी दूसरों के अधीन हो गया।
स च कुमारेण सह पराजय खेदमपि मत्वा सुखमध्युवास च
वह कुमार के साथ, हार की पीड़ा को भी ध्यान में रखते हुए, वहाँ सुखपूर्वक रहने लगा।
दशरथोऽपि तत्र मासं स्थित्वा तत्पुत्रसंदर्शनसुखमवलोक्याचिंतयत्
दशरथ भी वहाँ एक महीना ठहरकर, अपने पुत्र के दर्शन का आनंद देखकर सोचने लगे।
अहो सर्वदुःखापनोदनक्षममेतन्मुखावलोकनं पुत्रसंवर्द्धनंनाम सर्वराष्ट्रिको मम जयः पुत्रवियोगमनुस्मरतो दुःखाय केवलं भवति
अरे! पुत्र का मुख देखना, जिसे पुत्र का पालन-पोषण कहते हैं, सब दुखों को दूर करने में समर्थ है; मेरे राज्य की सारी विजयें भी, जब पुत्र-वियोग याद आता है, तो केवल दुःख का कारण बनती हैं।
तदस्य पृच्छां करोमि कथमीदृशो जायते पुत्र इति वितर्क्य तमपृच्छत्
इसलिए मैं इनसे पूछूँगा, 'ऐसा पुत्र कैसे मिलता है?'—ऐसा विचारकर उन्होंने उनसे प्रश्न किया।
साध्योऽपि सकलमोक्षमार्गं क्षितीशायादिशत्
साध्य ने राजा को मोक्ष का पूरा मार्ग समझा दिया।
तथा व्रतानि विचित्राणि नारायणप्रीणनाय कुर्य्यात्
इसी प्रकार, नारायण को प्रसन्न करने के लिए विविध व्रतों का पालन करना चाहिए।
प्रसन्नो भगवान्मुनिरीप्सितं पुत्रं यच्छति तदमुमाराधयस्वेति दशरथमुक्तवान्
जब भगवान प्रसन्न होते हैं, तो वे मुनि को इच्छित पुत्र प्रदान करते हैं; अतः उनकी पूजा करो—ऐसा साध्य ने दशरथ से कहा।
स चापि साध्यं तत्र स्थाप्य गत्वायोध्यां तथा सर्वं कृतवान्
फिर उन्होंने साध्य को वहाँ स्थापित करके, अयोध्या जाकर सब कुछ वैसे ही किया।
अथ पुत्रकामेष्टौ समाप्तायामाहवनीयाद्यज्ञमूर्तिः शंखचक्रगदापाणिरुदतिष्ठत् । राजानं च वरं वृणीष्वेत्युक्तवान्
फिर पुत्रकामेष्टि यज्ञ पूर्ण होने पर, अग्नि से शंख, चक्र और गदा धारण किए यज्ञमूर्ति प्रकट हुए और राजा से बोले—'वर माँगो।'
स च राजा वव्रे पुत्रानतिधार्म्मिकान्दीर्घायुषश्चतुरोलोकोपकारकान्देहीति
राजा ने वर माँगा—'मेरे यहाँ धर्मनिष्ठ, दीर्घायु, बुद्धिमान और लोकहितकारी पुत्र उत्पन्न हों।'
अथ राजमहिष्यश्चतस्रः कौशल्या सुमित्रा सुरूपा सुवेषा चेति
तब चारों रानियाँ—कौशल्या, सुमित्रा, सुरूपा और सुवेषा—
राजानमब्रुवन्देव प्रतियोषमेकेन पुत्रेण भवितव्यम्
राजा से बोलीं—'हम सबको एक-एक पुत्र प्राप्त हो।'
अथ कौशल्योवाच एष यदि प्रसन्नो देवस्तदायमुत्पद्यतां मम
तब कौशल्या बोलीं—'यदि भगवान प्रसन्न हैं, तो यह पुत्र मुझे ही प्राप्त हो।'
राजोवाच- मम यदिष्टं तदयं प्रार्थ्यते हरिः । विष्णोप्रसीददेवेश कमलापते शंखचक्रगदाधरविभीषणसृष्टिसमस्तलोकपालादिपूजित पादयुगलशाश्वतहरे नमस्ते नमस्ते एवं स्तुतो भगवानथ राजानमाह
राजा बोले—'यदि यही मेरी इच्छा है, तो मैं यही चाहता हूँ—हे हरि, देवों के स्वामी, कमलनयन, शंख-चक्र-गदा धारी, विभीषण द्वारा रचे गए समस्त लोकपालों द्वारा पूजित चरणों वाले, शाश्वत हरि, आपको बार-बार प्रणाम है।' इस प्रकार स्तुति करने पर भगवान ने राजा से कहा—
माधव उवाच- तव पुत्रो भविष्यामि कौशल्यायाम् । अथ चरुं प्राविशद्धरिः । तं चरुं हि चतुर्धा विभज्य भार्य्याभ्यो दत्तवान्
माधव बोले—'मैं कौशल्या के गर्भ से तुम्हारा पुत्र बनूँगा।' फिर हरि ने चरु में प्रवेश किया; उस चरु को चार भाग करके, उन्होंने अपनी पत्नियों को दे दिया।
अथ कौशल्यायां रामो लक्ष्मणः सुमित्रायां सुरूपायां भरतः सुवेषायां शत्रुघ्नो जज्ञे खात्पुष्पवृष्टिश्च पपात
फिर कौशल्या से राम, सुमित्रा से लक्ष्मण, सुरूपा से भरत और सुवेषा से शत्रुघ्न उत्पन्न हुए; और आकाश से पुष्पवर्षा हुई।
हरीशानौ सहाराध्य सर्वैकादशीरुपोष्य द्वादशीषु ब्राह्मणानाराध्य तत्तत्कालभवं फलपूर्वमन्नाद्यं व्यंजनं पुष्पं च न्यायेन संपाद्य कपिलाघृतेन केशवं स्नापयित्वा मुद्गचूर्णेन संलिप्य स्वादूदकेन स्नापयित्वा सुरभिपाटीरं स्वयमुद्घृष्टं मृगनाभ्यागुरुसारेण वासमेतं देवांगं सर्वमुपलिप्य तुलसीदलैर्यूथिकाकरवीरनीलोत्पलकमल कोकनदद्रो णकुसुम मरुवदमनक गिरिकर्णिकाकेतकीदलपूर्वैर्यथासंभवमभ्यर्च्य द्वादशाक्षरेण पुरुषसूक्तेन वा नाम्ना षोडशोपचारेण वाराध्य प्रणम्य नृत्यं कृत्वा देवं क्षमापयेत्
हरि और ईशान की एक साथ पूजा करके, सभी एकादशी व्रतों का पालन करके, द्वादशी के दिन ब्राह्मणों को समयानुसार भोजन, व्यंजन और पुष्प देकर, कपिला गाय के घी से केशव का अभिषेक करके, मूँग के आटे से लेप लगाकर, मीठे जल से स्नान कराकर, कस्तूरी, अगरु और मृगनाभि से सुवासित वस्त्र पहनाकर, तुलसी, यूथिका, करवीर, नीलकमल, लाल कमल, कोकनद, द्रोण पुष्प, मरुवा, मदनक, पर्वत कर्णिका, केतकी के पत्तों से यथासंभव भगवान की पूजा करके, द्वादशाक्षर मंत्र या पुरुषसूक्त या नाम से, षोडशोपचार विधि से, प्रणाम करके, नृत्य करके, फिर भगवान से क्षमा माँगे।