योऽसौ व्याप्यस्थितो नित्यं स वै नारायणः स्मृतः । नाराश्चेति सर्वपुंसां समूहाः परिकीर्तिताः
जो सर्वत्र व्याप्त होकर सदा स्थित है, वही नारायण कहलाता है; 'नार' सभी प्राणियों के समूह कहे गए हैं।
गतिरालंबनं तेषां तस्मान्नारायणः स्मृतः । नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति विदुर्बुधाः
उन सबकी गति और आधार वही है, इसलिए उसे नारायण कहा गया है; ज्ञानी लोग जानते हैं कि तत्व 'नर' से उत्पन्न होते हैं, इसलिए उन्हें 'नाराणि' कहा जाता है।
तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्स्मृतः । कल्पांतेपि जगत्कृत्स्नं ग्रसित्वा येन धार्यते
वही समूह उसका मार्ग है, इसलिए उसे नारायण कहा गया है; कल्प के अंत में, जिसने सम्पूर्ण जगत को अपने में समेटकर धारण किया है।
पुनः संसृज्यते येन स वै नारायणः स्मृतः । चराचरं जगत्कृत्स्नं नार इत्यभि धीयते
जिसके द्वारा फिर से सृष्टि होती है, वही नारायण कहलाता है; चल और अचल सम्पूर्ण जगत 'नार' कहा जाता है।
तस्य वासं गतिर्येन तेन नारायणः स्मृतः । नारो नराणां संघातस्तस्यासावयनं गतिः
जिसका वास और गति वही है, उसे नारायण कहा गया है; 'नार' प्राणियों का समूह है, और उनके लिए वही मार्ग और लक्ष्य है।
तेनासौ मुनिभिर्नित्यं नारायण इतीरितः । प्रभवन्ति यतो लोका महाब्धौ पृथुफेनवत्
इसीलिए, मुनि लोग सदा उसे नारायण कहते हैं; जिससे लोक उत्पन्न होते हैं, जैसे विशाल समुद्र में बड़े फेन की तरह।
पुनर्यस्मात्प्रलीयन्ते तस्मान्नारायणः स्मृतः । यो वै नित्यपदे नित्यो नित्यमुक्तैकभोगवान्
और जिसमें वे फिर लीन हो जाते हैं, इसलिए उसे नारायण कहा गया है; जो नित्य पद में नित्य, सदा मुक्त और परम आनंद में स्थित है।
ईशः सर्वस्य जगतः स वै नारायणः स्मृतः । नारायणः परंब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
जो सम्पूर्ण जगत का स्वामी है, वही नारायण कहलाता है; नारायण ही परम ब्रह्म है, नारायण ही परम सत्य है।
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बंहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः
इस संसार में जो कुछ भी देखा या सुना जाता है, भीतर या बाहर—सब कुछ नारायण से व्याप्त और उसी में स्थित है।
अपहतपाप्मा पुरुषः सर्वभूतांतरस्थितः । दिव्यएकस्सदा नित्यो हरिर्नारायणोऽच्युतः
जो पापरहित, परम पुरुष, सभी प्राणियों के भीतर स्थित, एकमात्र दिव्य, सदा नित्य, हरि, नारायण, अच्युत है।
यस्तु द्रष्टा च द्रष्टव्यं श्रोता श्रोतव्यमेव च । स्प्रष्टा च स्पर्शितव्यश्च ध्याता ध्यातव्यमेव च
जो देखने वाला और देखे जाने योग्य, सुनने वाला और सुने जाने योग्य, छूने वाला और छुए जाने योग्य, ध्यान करने वाला और ध्यान का विषय है।
वक्ता च वाच्यं ज्ञाता च ज्ञातव्यं चिदचिज्जगत् । तच्च सर्वं हरिः श्रीशो नारायण उदाहृतः
जो बोलने वाला और बोले जाने योग्य, जानने वाला और जाने जाने योग्य, चेतन और जड़ जगत—यह सब श्रीहरि, श्री ईश्वर, नारायण कहलाते हैं।
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स लोकान्सर्वतो व्याप्य अत्यतिष्ठद्दशांगुलम्
उस पुरुष के सहस्र सिर, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं। वह सब लोकों में चारों ओर व्याप्त होकर, उनसे दस अंगुल आगे तक फैला हुआ है।
यद्भूतं यच्च भव्यं तत्सर्वं नारायणो हरिः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेन विराट्पुमान्
जो कुछ हो चुका है और जो कुछ होने वाला है, वह सब नारायण, हरि ही है। वही अमरता का स्वामी और अन्न से पालन करने वाला विराट पुरुष है।
स एव पुरुषो विष्णुर्वासुदेवोऽच्युतो हरिः । हिरण्मयोऽथ भगवान्सोऽमृतः शाश्वतः शिवः
वही पुरुष विष्णु, वासुदेव, अच्युत और हरि है। वह स्वर्णमय, भगवंत, अमर, शाश्वत और कल्याणकारी है।
पतिर्विश्वस्य जगतः सर्वलोकेश्वरं प्रभुः । हिरण्यगर्भाः सविता अनंतोऽसौ महेश्वरः
वह सम्पूर्ण जगत का स्वामी, सब लोकों का ईश्वर और प्रभु है। वही हिरण्यगर्भ, सविता, अनन्त और महेश्वर है।
भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । वर्त्तते निरुपाधिश्च वासुदेवोऽखिलात्मनि
उसे 'भगवान' और 'पुरुष' दोनों ही नामों से पुकारा जाता है। वासुदेव, जो सबका आत्मा है, वह निर्गुण रूप में स्थित है।
ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्मा जगत्सुहृत् । शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः
ईश्वर, भगवान विष्णु, परमात्मा और जगत का सखा है। वही चल और अचल सबका शासक और संन्यासियों की परम गति है।
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः
जो वेदों के आरंभ में स्वरूप है और वेदांत में स्थापित है, जिसकी सत्ता प्रकृति में लीन है, वही परम महेश्वर है।
योसावकारो वै विष्णुर्योऽसौ नारायणो हरिः । स एव पुरुषो नित्यः परमात्मा महेश्वरः
वह रूप ही विष्णु है, वही नारायण, हरि है। वही नित्य पुरुष, परमात्मा और महेश्वर है।
यस्मादुद्भूतमैश्वर्यं यस्मिन्कस्मिंश्च वर्तते । तस्मिन्नीश्वरशब्दोऽपि प्रोच्यते मुनिभिस्तथा । निरुपाधीश्वरत्वं हि वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जहाँ भी ऐश्वर्य प्रकट होता है, जहाँ भी वह विद्यमान है, वहाँ मुनि लोग उसे 'ईश्वर' कहते हैं; क्योंकि निर्गुण ऐश्वर्य वासुदेव में ही स्थित है।
आत्मेश्वर इति प्रोक्तो वेदवादैः सनातनैः । तस्मान्महेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
सनातन वेदों में उसे 'आत्मेश्वर' कहा गया है; इसलिए महेश्वर का पद वासुदेव में ही प्रतिष्ठित है।
असौ त्रिपाद्विभूतेस्तु लीलया अपि चेश्वरः । विभूतिद्वयमैश्वर्यं तस्यैव सकलात्मनः
वह तीनों प्रकार की विभूतियों का भी लीला से स्वामी है; दो प्रकार की विभूतियों का ऐश्वर्य उसी सर्वात्मा को प्राप्त है।
श्रीभूनीलापतिर्योसावीश्वरस्स उदाहृतः । तस्मात्सर्वेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जो श्री, भूमि और नीलादेवी के पति हैं, वही ईश्वर कहलाते हैं; इसलिए सर्वेश्वर का पद वासुदेव में ही स्थित है।
असौ यज्ञेश्वरो यज्ञो यज्ञभुक्यज्ञकृद्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञपुरुषः स एव परमेश्वरः
वह यज्ञों के स्वामी, स्वयं यज्ञ, यज्ञ का भोग करने वाले, यज्ञ कराने वाले और सर्वव्यापी हैं; यज्ञ का भोग करने वाले, यज्ञपुरुष वही परमेश्वर हैं।
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ता व्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांति सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे
यज्ञों के स्वामी, समस्त हवि और कव्य के भोगकर्ता, अविनाशी हरि, यहाँ के ईश्वर हैं; उनकी उपस्थिति से सभी राक्षस और असुर तुरंत भाग जाते हैं।
योऽसौ विराट्त्वमापन्नो हरिर्भूतो जनार्दनः । संतर्पयति लोकांस्त्रीन्स एव परमेश्वरः
जो विराट रूप धारण कर चुके हैं, जो हरि और जनार्दन हैं, वही तीनों लोकों का पालन करते हैं; वही परमेश्वर हैं।
येन पूर्णेन हविषा देवा यज्ञमतन्वत । तस्माद्यज्ञात्समुत्पन्ना ये के चोभयादतः
जिन्होंने पूर्ण आहुति से देवताओं द्वारा यज्ञ कराया, उसी यज्ञ से वे उत्पन्न हुए जो दोनों ओर से भाग लेने वाले हैं।
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्मादश्वा अजायंत गावश्च पुरुषादयः
उसी यज्ञ से, जिसमें सब कुछ अर्पित किया गया, ऋचाएँ और सामवेद के मंत्र उत्पन्न हुए; उसी से घोड़े, गायें और मनुष्य भी उत्पन्न हुए।
पुरुषस्य तनोरस्य सर्वयज्ञमयस्य वै । हरेः सर्वं समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम्
इस पुरुष के, जो सभी यज्ञों से बना है, शरीर से, हरि से, यह सम्पूर्ण स्थावर और जंगम जगत उत्पन्न हुआ है।