संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
इस संसार में वास्तव में किसका कौन है? इसलिए, मनुष्य को स्वयं ही दान देना चाहिए—पेय, भोजन, पान, जल और सोना भी।
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्र, गायें, भूमि, छाते, अनेक प्रकार के पात्र, फल और अपनी शक्ति के अनुसार भूमि का दान—ये सब देना चाहिए।
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे राजन्, ये सब दान देना चाहिए, इसमें कोई विचार नहीं करना चाहिए। अब, हे ब्राह्मण, मैं तुम्हारे सामने तीर्थों का स्वरूप बताऊँगा।
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
यह गंगा पवित्र और उज्ज्वल है, सरस्वती भी पुण्यदायिनी है; रेवा, यमुना, तापी और चर्मण्वती नदी भी।
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, श्रेष्ठ वेणी, पूर्णा—जो पापों का नाश करती है; कावेरी, कपिला, और अन्य—विशल्या, विश्वतारिणी।
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध है, तुंगभद्रा और गंडकी भी; भीमरथी नदी सदा पापियों को भय देने वाली मानी गई है।
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा और अन्य प्रमुख नदियाँ — ये सब शुभ समयों में अनेक पवित्र तीर्थ बन जाती हैं।
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गाँव में हो या जंगल में, नदियाँ हर जगह पवित्र होती हैं; वहाँ स्नान, दान आदि शुभ कर्म अवश्य करने चाहिए।
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
हे द्विज, जब किसी तीर्थ का नाम न पता हो, तब वहाँ पहुँचकर कहना चाहिए — 'यह महान विष्णु-तीर्थ है।'
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
हर तीर्थ के देवता विष्णु ही हैं, इसमें कोई संदेह नहीं; साधक को तीर्थों में नारायण नाम का स्मरण करना चाहिए।
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
तीर्थ का पूरा फल केवल विष्णु के नाम से ही मिलता है; और अनजाने तीर्थों व देवताओं के लिए भी इसमें कोई संदेह नहीं।
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
मनुष्य को विष्णु के नाम से ही नामों का उच्चारण करना चाहिए; सभी सिद्धियाँ, पुण्य और यहाँ तक कि समुद्र भी तीर्थस्वरूप हैं।
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानस आदि सरोवर, जलप्रपात, तालाब और छोटी नदियाँ भी — ये सब हरि के नाम से तीर्थ बन जाती हैं।
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
पर्वत भी तीर्थरूप हैं, यज्ञ और यज्ञभूमि भी; जहाँ विद्वान ब्राह्मण आनंदपूर्वक उपस्थित हों, वह स्थान भी तीर्थ है।
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
जहाँ श्राद्ध, श्राद्धभूमि, देवालय और हवन-स्थल हो — वही महान तीर्थ, सभी पापों का नाश करनेवाला माना गया है।
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जहाँ वेद की ध्वनि ठीक से गूँजती है, जहाँ विष्णु की शुभ कथाएँ होती हैं; अपना पुण्ययुक्त घर और यहाँ तक कि गौशाला भी पवित्र होती है।
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जहाँ वन में अश्वत्थ वृक्ष हो, जहाँ गौशाला भी पावन हो; ऐसे स्थान तीर्थ हैं, वैसे ही पिता और माता भी।
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जहाँ धर्म और अर्थ के लिए स्वयं गुरु निवास करते हों; जहाँ सती पत्नी हो, वहाँ निस्संदेह तीर्थ है।
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जहाँ विद्वान पुत्र सदा धर्म में रत रहता है, वहाँ उसके लिए वही स्थान उद्धार के लिए स्थापित तीर्थ है।
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
इसी प्रकार ऐसे स्थान, राजमहल भी तीर्थ हैं; पर्व-संयोग के समय इन तीर्थों का विशेष महत्व है।
अनाराध्य हृषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
सभी प्राणियों को सब कुछ देनेवाले हृषीकेश की पूजा किए बिना, कोई भी कहीं भी कुछ भी प्राप्त नहीं कर सकता — यह निश्चित है।
अपत्यं द्रविणं दारास्तारहर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
संतान, धन, पत्नी, घोड़े, महल, हाथी, सुख, स्वर्ग और मोक्ष — ये सब हरि की भक्ति से दूर नहीं हैं।
नारायणः परो देवः सत्यरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानंसभगवान्ससर्जपरमेश्वरः
नारायण ही परम देवता हैं, जनार्दन सत्यस्वरूप हैं; तीन रूपोंवाले भगवान ने सबकी सृष्टि परमेश्वर रूप में की।
रजस्तमोभ्यांयुक्तोऽभूद्रजःसत्वाधिकंविभुः । ससर्जनाभिकमलेब्रह्माणंकमलासनम्
रज और तम से युक्त होकर, वह विभु रज और सत्त्व में प्रधान हुए; अपनी नाभि के कमल से उन्होंने कमलासन ब्रह्मा की सृष्टि की।
रजसा तमसा जुष्टं स रुद्रमसृजद्विभुः । सत्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते
भगवान् ने रज और तम से युक्त रुद्र को उत्पन्न किया। सत, रज और तम — इन्हीं तीनों को त्रिगुण कहा जाता है।
सत्वेन मुच्यते जंतुः सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान्यशोधिकः
सतोगुण से जीव मुक्त होता है; सतोगुण नारायण का स्वरूप है। रजोगुण जब सतोगुण से जुड़ता है, तब मनुष्य संपन्न और दूसरों से श्रेष्ठ बनता है।
यद्वेदवाक्यं धर्मस्य समुद्दिश्योपसेवते । तद्रुद्रमिति विख्यातं विशिष्टं गदितं नृणाम्
जो वेदवाक्य धर्म के लिए आचरण में लाया जाता है, वही रुद्र के नाम से प्रसिद्ध है और मनुष्यों में श्रेष्ठ माना गया है।
तेन राजा भवेल्लोके रजसा तमसा पुनः । यद्धीनं रजसा धर्मं केवलं तामसं च यत्
इसी से संसार में राजा रज और तम के प्रभाव से उत्पन्न होता है; जो धर्म रजोगुण से रहित है, और जो केवल तामसिक है—
तच्च दुर्गतिदं नॄणामिहलोके परत्र च । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स स्वयं हरः
वह मनुष्यों को इस लोक और परलोक में दुःख देता है। जो विष्णु है, वही स्वयं ब्रह्मा है; और जो ब्रह्मा है, वही स्वयं हर है।
देवास्त्रयोपि यज्ञेऽस्मिन्निज्या देवेषु नित्यशः । यो भेदं कुरुते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तमः
तीनों देवता यज्ञ में सदा पूजे जाते हैं। हे श्रेष्ठ द्विज, जो इन तीनों में भेद करता है—