ऋषय ऊचुः-। यदिदं भारतं वर्षं पुण्यं पुण्यविधायकम् । तत्सर्वं नः समाचक्ष्व त्वं हि नो बुद्धिमान्मतः
ऋषियों ने कहा — यह भारतवर्ष पुण्य और पुण्य देने वाला है; कृपया हमें सब विस्तार से बताइए, क्योंकि हम आपको बुद्धिमान मानते हैं।
सूत उवाच-। अत्र ते कीर्त्तयिष्यामि वर्षं भारतमुत्तमम् । प्रिय मित्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च
सूतमुनि बोले — यहाँ मैं आपको श्रेष्ठ भारतवर्ष का वर्णन करूँगा, जो देवों के प्रिय मित्र मनु, विवस्वान के पुत्र को भी प्रिय है।
पृथोश्च प्राज्ञ वै न्यस्य तथैक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरंबरीषस्य मांधातुर्नहुषस्य च
और पृथु जैसे बुद्धिमान, उसी तरह महान आत्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता और नहुष भी थे।
तथैव मुचुकुंदस्य कुबेरोशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा
इसी प्रकार मुचुकुन्द, कुबेर, शिनि, ऋषभ, इला और राजा नृग भी थे।
कुशिकस्यैव राजर्षेर्गाधेश्चैव महात्मनः । सोमस्य चैव राजर्षेर्दिलीपस्य तथैव च
राजर्षि कुशिक, महान आत्मा गाधि, राजर्षि सोम और दिलीप भी थे।
अन्येषां च महाभागाः क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव भूतानां प्रियं भारतमुत्तमम्
और भी बहुत से भाग्यशाली और बलवान क्षत्रिय थे; सभी प्राणियों में श्रेष्ठ भरत सबको प्रिय है।
ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेंद्रो मलयःसह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
अब मैं वह देश बताऊँगा जैसा सुना गया है, हे श्रेष्ठ द्विजों! महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष—
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रशो विप्रा पर्वतास्ते समीपतः
विंध्य और पारियात्र—ये सात मुख्य पर्वत हैं; इनके पास हज़ारों अन्य पर्वत भी हैं, हे ब्राह्मणों।
अविज्ञाताः सारवंतो विपुलाश्चित्रसानवः । अन्ये तु ये परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
कुछ पर्वत अज्ञात हैं, पर उनमें बहुत गुण हैं, वे विशाल और रंग-बिरंगी चोटियों वाले हैं; और जो जाने-पहचाने हैं, वे छोटे हैं और छोटे जीवों का सहारा हैं।
आर्यम्लेच्छसधर्माणस्ते मिश्राः पुरुषा द्विजाः । नदीं पिबंति विमलां गंगां सिंधुंसरस्वतीम्
वहाँ आर्य और म्लेच्छ दोनों प्रकार के लोग, आपस में मिले-जुले रहते हैं, हे द्विजों! वे गंगा, सिन्धु और सरस्वती की निर्मल धारा का जल पीते हैं।
गोदावरीं नर्मदां च बहूदां च महानदीम् । शतद्रुं चंद्रभागां च यमुनां च महानदीम्
गोदावरी, नर्मदा, बहुदा महानदी, शतद्रु, चंद्रभागा और यमुना महानदी भी हैं।
दृषद्वतीं वितस्तां च विपापां स्वच्छवालुकाम् । नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णां वेणीं च निम्नगाम्
दृशद्वती, वितस्ता, पापरहित और स्वच्छ बालू वाली नदी, वेत्रवती, कृष्णा और वेणी बहती हुई नदी भी हैं।
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि । वेदस्मृतिं वेदशिरां त्रिदिवां सिंधुला कृमिम्
इरावती, वितस्ता, पयोष्णी और देविका भी हैं; वेदस्मृति, वेदशिरा, त्रिदिव, सिन्धुला और कृमि भी हैं।
करीषिणीं चित्रवहां त्रिसेनां चैव निम्नगाम् । गोमतीं धूतपापां च चंदनां च महानदीम्
करीषिणी, चित्रवाहा, त्रिसेना बहती हुई नदी, गोमती, धूतपापा और चंदना महानदी भी हैं।
कौशिकीं त्रिदिवां हृद्यां नाचितां रोहितारणीम् । रहस्यां शतकुंभां च सरयूं च द्विजोत्तमाः
कौशिकी, हृदय को प्रिय त्रिदिवा, नाचिता, रोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा और सरयू, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों।
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा । शरावतीं पयोष्णीं च भीमां भीमरथीमपि
चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दिशा, शरावती, पयोष्णी, भीमा और भीमरथी भी हैं।
कावेरीं चुलुकां चापि तापीं शतमलामपि । नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां तथा नदीम्
कावेरी, चुलुका, तापी, शतमला, महान नीवार और सुप्रयोगा नदी भी हैं।
पवित्रां कृष्णलां सिंधुं वाजिनीं पुरमालिनीम् । पूर्वाभिरामां वीरां च भीमां मालावतीं तथा
पवित्रा, कृष्णला, सिन्धु, वाजिनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा, भीमा और मालावती भी हैं।
पलाशिनीं पापहरां महेंद्रां पटलावतीम् । करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरीं महानदीम्
पलाशिनी, पापों का हरण करने वाली, महेन्द्र, पटलावती, करीषिणी, असिक्नी, कुशचीरी महानदी भी हैं।
मरुतां प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा । अनावतीमनुष्णां च सेव्यां कापीं च सत्तमाः
मरुतों में श्रेष्ठ मेना, हेमा, घृतवती, अनावती, अनुर्ष्णा और सेवा योग्य कपी भी हैं, हे उत्तमजनो।
सदावीरामधृष्यां च कुशचीरां महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिंजलाम्
सदैव अजेय वीराम्, कुशचीर नामक महानदी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा और कपिंजला।
चंद्रावहफलद्यं चैव कुचीरामंबुवाहिनीम् । वैनदीं पिंगलां वेणां तुंगवेगां महानदीम्
चंद्रावह, फलद्या और कुचीर नामक जल वहाने वाली नदी, वैनदी, पिंगला, वेणा और तुंगवेगा महानदी।
विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । धेनुं सकामां वेदस्वां हविःस्रावां महापथाम्
विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्र और कपिला; धेनु, सकामा, वेदस्वा, हविष्रावा और महापथा।
शिप्रां च पिच्छलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौर्णिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चंद्रमाम्
शिप्रा और पिच्छला, भारद्वाजी वहती नदी, कौरिणिकी, वहती शोणा, बाहुदा और चंद्रमा।
दुर्गामंतः शिलां चैव ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । परोक्षामथ रोहीं च तथा जंबूनदीमपि
दुर्गामन्तःशिला, ब्रह्ममेध्या, दृशद्वती, परोक्षा, रोही और जम्बूनदी।
सुनासां तमसां दासीं सामान्यां वरणामसिम् । नीलां धृतिकरीं चैव पर्णाशां च महानदीम्
सुनासा, तमसा, दासी, सामान्य, वरनामसी, नीला, धृतिकरी और पर्णाशा महानदी।
मानवीं वृषभां भासां ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । एताश्चान्याश्च बहुला महानद्यो द्विजर्षभाः
मानवी, वृषभा, भासा, ब्रह्ममेध्या, दृशद्वती; और ये अनेक अन्य महानदियाँ भी, हे श्रेष्ठ द्विजों।
सदा निरामयां कृष्णां मंदगां मंदवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च सत्तमाः
सदैव निर्मल कृष्णा, मंदगा, मंदवाहिनी, ब्राह्मणी, महागौरी और दुर्गा, हे उत्तम जनों।
चित्रोत्पलां चित्ररथामतुलां रोहिणीं तथा । मंदाकिनीं वैतरणीं कोकां चापि महानदीम्
चित्रोत्पला, चित्ररथा, अतुला, रोहिणी, मंदाकिनी, वैतरणी और कोका महानदी।
शुक्तिमतीमनंगां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकात्वयाम्
शुक्तिमती, मनंगा और वृषसाह्वया; लोहित्या, करतोया और वृषकात्वया।