कुशिकस्यैव राजर्षेर्गाधेश्चैव महात्मनः । सोमस्य चैव राजर्षेर्दिलीपस्य तथैव च
कुशिक, जो राजर्षि थे, और महात्मा गाधि, सोम, जो राजर्षि थे, और दिलीप की भी।
अन्येषां च महाभागाः क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव भूतानां प्रियं भारतमुत्तमम्
और भी अनेक महान और बलवान क्षत्रिय थे; यह भारतवर्ष सभी प्राणियों को प्रिय है।
ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेंद्रो मलयःसह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
अब मैं आपको वह देश बताऊँगा, जैसा सुना है, हे द्विजों— जिसमें महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान और ऋक्ष पर्वत भी हैं।
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रशो विप्रा पर्वतास्ते समीपतः
विंध्य और पारियात्र— ये सातों मुख्य पर्वत हैं; इनके पास, हे ब्राह्मणों, हजारों अन्य पर्वत भी हैं।
अविज्ञाताः सारवंतो विपुलाश्चित्रसानवः । अन्ये तु ये परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
कुछ पर्वत अज्ञात हैं, सार से भरे, विशाल और रंग-बिरंगे शिखरों वाले; और जो जाने जाते हैं, वे छोटे हैं और छोटे जीवों का पालन करते हैं।
आर्यम्लेच्छसधर्माणस्ते मिश्राः पुरुषा द्विजाः । नदीं पिबंति विमलां गंगां सिंधुंसरस्वतीम्
वहाँ, हे द्विजों, आर्य और म्लेच्छ आचार वाले लोग, आपस में मिले हुए रहते हैं, जो गंगा, सिंधु और सरस्वती की निर्मल जलधारा पीते हैं।
गोदावरीं नर्मदां च बहूदां च महानदीम् । शतद्रुं चंद्रभागां च यमुनां च महानदीम्
और गोदावरी, नर्मदा, बहुदा, शतद्रु, चंद्रभागा और महानदी यमुना भी वहाँ बहती हैं।
दृषद्वतीं वितस्तां च विपापां स्वच्छवालुकाम् । नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णां वेणीं च निम्नगाम्
दृशद्वती, वितस्ता, पवित्र रेत वाली निष्पाप नदी, वेत्रवती, कृष्णा और वेणी भी वहाँ बहती हैं।
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि । वेदस्मृतिं वेदशिरां त्रिदिवां सिंधुला कृमिम्
इरावती, वितस्ता, पयोष्णी, देविका, वेदस्मृति, वेदशिरा, त्रिदिव, सिंधुला और कृमि नदियाँ भी वहाँ हैं।
करीषिणीं चित्रवहां त्रिसेनां चैव निम्नगाम् । गोमतीं धूतपापां च चंदनां च महानदीम्
करीषिणी, चित्रवाहा, त्रिसेना, गोमती, धूतपापा और महानदी चंदना भी वहाँ बहती हैं।
कौशिकीं त्रिदिवां हृद्यां नाचितां रोहितारणीम् । रहस्यां शतकुंभां च सरयूं च द्विजोत्तमाः
हे श्रेष्ठ द्विजों, कौशिकी, स्वर्ग में प्रिय, रोहितारणी जो बिना बुलाए बहती है, रहस्यमयी नदी, शतकुंभा और सरयू—ये सभी हैं।
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा । शरावतीं पयोष्णीं च भीमां भीमरथीमपि
चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दिशा, शरावती, पयोष्णी, भीमा और भीमरथी—ये नदियाँ भी हैं।
कावेरीं चुलुकां चापि तापीं शतमलामपि । नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां तथा नदीम्
कावेरी, चुलुका, तापी, शतमला, नीवारा, जो पूज्य है, और सुप्रयोगा नदी भी हैं।
पवित्रां कृष्णलां सिंधुं वाजिनीं पुरमालिनीम् । पूर्वाभिरामां वीरां च भीमां मालावतीं तथा
पवित्र कृष्णला, सिंधु, वाजिनी, पुरमालिनी, मनमोहक पूर्वा, वीर नदी, भीमा और मालावती भी हैं।
पलाशिनीं पापहरां महेंद्रां पटलावतीम् । करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरीं महानदीम्
पलाशिनी, पापों को हरने वाली, महेन्द्रा, पटलावती, करीषिणी, असिक्नी, कुशचिरी और महानदी भी हैं।
मरुतां प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा । अनावतीमनुष्णां च सेव्यां कापीं च सत्तमाः
मरुतों में श्रेष्ठ, मेना, हेमा, घृतवती, अनावती, अनुर्ष्णा और सेवा करने योग्य कापी भी हैं, हे श्रेष्ठ जनों।
सदावीरामधृष्यां च कुशचीरां महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिंजलाम्
सदैव वीर, अदृश्य, कुशचिरा, महानदी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा और कपिंजला भी हैं।
चंद्रावहफलद्यं चैव कुचीरामंबुवाहिनीम् । वैनदीं पिंगलां वेणां तुंगवेगां महानदीम्
चन्द्रावह, फलद्य, कुचिरा, अम्बुवाहिनी, वैनदी, पिंगला, वेणा और तुंगवेगा महानदी भी हैं।
विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । धेनुं सकामां वेदस्वां हविःस्रावां महापथाम्
विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्र, कपिला, धेनु, सकामा, वेदस्वा, हविःस्रावा और महापथा भी हैं।
शिप्रां च पिच्छलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौर्णिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चंद्रमाम्
शिप्रा, पिच्छला, भारद्वाजी, बहती नदी, कौरनिकि, बहती शोणा, बाहुदा और चन्द्रमा भी हैं।
दुर्गामंतः शिलां चैव ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । परोक्षामथ रोहीं च तथा जंबूनदीमपि
दुर्गामन्तःशिला, ब्रह्ममेध्य, दृशद्वती, परोक्षा, रोही और जम्बूनदी भी हैं।
सुनासां तमसां दासीं सामान्यां वरणामसिम् । नीलां धृतिकरीं चैव पर्णाशां च महानदीम्
सुनासा, तमसा, दासी, सामान्य, वरणा, नीला, धृतिकरी और पर्णाशा महानदी भी हैं।
मानवीं वृषभां भासां ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । एताश्चान्याश्च बहुला महानद्यो द्विजर्षभाः
मानवी, वृषभा, भासा, ब्रह्ममेध्य, दृशद्वती—ये और भी अनेक महानदियाँ हैं, हे श्रेष्ठ द्विजों।
सदा निरामयां कृष्णां मंदगां मंदवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च सत्तमाः
सदैव निरोगी कृष्णा, मंदगामिनी, मंदवाहिनी, ब्राह्मणी, महागौरी और दुर्गा भी हैं, हे श्रेष्ठ जनों।
चित्रोत्पलां चित्ररथामतुलां रोहिणीं तथा । मंदाकिनीं वैतरणीं कोकां चापि महानदीम्
चित्रोत्पला, चित्ररथा, अतुल, रोहिणी, मंदाकिनी, वैतरणी और कोका महानदी भी हैं।
शुक्तिमतीमनंगां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकात्वयाम्
शुक्तिमती, अनंगा, वैसे ही वृषसाह्वया, लोहित्या, करतोया और वृषकात्वया भी हैं।
कुमारीमृषितुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् । मंदाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गंगां च सत्तमाः
कुमारी, मृषितुल्या, मारिषा, सरस्वती, अत्यंत पुण्य मंदाकिनी और सभी गंगा भी हैं, हे श्रेष्ठ जनों।
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः । तथा नद्यः सुप्रकाशाः शतशोथ सहस्रशः
ये सभी जगत की माताएँ हैं, सब महान फल देने वाली हैं; इसी प्रकार नदियाँ सैकड़ों, हजारों की संख्या में प्रसिद्ध हैं।
इत्येता सरितो विप्राः समाख्याता यथास्मृति । अतऊर्द्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम
हे ब्राह्मणों, अब तक मैंने परंपरा के अनुसार इन नदियों का वर्णन किया। अब आगे के प्रदेशों के बारे में मेरी बात ध्यान से सुनो।
तत्रेमे कुरुपांचालाः शाल्वमात्रेय जांगलाः । शूरसेनाः पुलिंदाश्च बौधामालास्तथैव च
यहाँ कुरु, पांचाल, शाल्व, मात्स्य, जांगल, शूरसेन, पुलिंद और बौधामाल भी हैं।