गुरुं पुण्यमयं ज्ञात्वा त्रिविधेनापि कर्मणा । इत्यर्थे श्रूयते विप्र इतिहासः पुरातनः
गुरु को पुण्य से भरा जानकर, शिष्य को तीनों प्रकार के कर्मों से उनकी सेवा करनी चाहिए; इसी अर्थ में, हे ब्राह्मण, एक प्राचीन कथा कही जाती है।
सर्वपापहरः प्रोक्तश्च्यवनस्य महात्मनः । भार्गवस्य कुले जातश्च्यवनो मुनिसत्तमः
कहा गया है कि भृगुवंश में जन्मे महात्मा च्यवन सभी पापों का नाश करने वाले हैं।
तस्य चिंता समुत्पन्ना एकदा तु नृपोत्तम । कदाहं ज्ञानसंपन्नो भविष्यामि महीतले
एक बार, हे श्रेष्ठ राजा, उनके मन में विचार आया—'मैं कब इस धरती पर ज्ञान से सम्पन्न होऊँगा?'
दिवारात्रौप्रचिंतेत्स ज्ञानार्थी मुनिसत्तमः । एवं तु चिंतमानस्य मतिरासीन्महात्मनः
वह श्रेष्ठ मुनि, ज्ञान की इच्छा से, दिन-रात विचार करते रहे; ऐसे सोचते हुए उनके मन में यह निश्चय उत्पन्न हुआ।
तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अभीष्टफलदायिनीम् । गृहक्षेत्रादिसंत्यज्य भार्यां पुत्रं धनं ततः
'मैं मनचाहा फल देने वाली तीर्थयात्रा करूंगा, घर, खेत, पत्नी, पुत्र और धन सब छोड़ दूंगा।'
तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं तदा । लोमानुलोमयात्रां स गंगायाः कृतवान्नृप
फिर तीर्थयात्रा के बहाने वे पृथ्वी पर घूमने लगे, हे राजन्, और गंगा के प्रवाह के साथ-साथ यात्रा की।
स तद्वन्नर्मदायाश्च सरस्वत्या मुनीश्वरः । गोदावर्यादिसर्वासां नदीनां सागरस्य च
उस मुनिश्रेष्ठ ने वैसे ही नर्मदा, सरस्वती और गोदावरी आदि सभी नदियों तथा समुद्र की यात्रा की।
अन्येषां सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च नृपोत्तम । देवानां पुण्यलिगानां यात्राव्याजेन सोऽभ्रमत्
हे श्रेष्ठ राजा, वे अन्य सभी तीर्थों, क्षेत्रों और देवताओं के पवित्र लिंगों की भी तीर्थयात्रा के बहाने घूमे।
भ्रममाणस्य तस्यापि तीर्थेषु परमेषु च । भ्रममाणः समायातः क्षेत्राणामुत्तमं तदा । कायश्च निर्मलो जातः सूर्यतेजः समप्रभः
वे उन श्रेष्ठ तीर्थों में घूमते हुए, एक उत्तम क्षेत्र में पहुँचे; तब उनका शरीर सूर्य के तेज़ के समान निर्मल और उज्ज्वल हो गया।
च्यवनः काशते दीप्त्या पूतात्मानेन कर्मणा
च्यवन अपने उस कर्म से शुद्ध आत्मा होकर तेज से चमक उठे।
नर्मदा दक्षिणे कूले नाम्ना अमरकंटकम् । ददर्श सुमहालिगं सर्वेषां गतिदायकम्
नर्मदा के दक्षिण तट पर अमरकंटक नामक स्थान में उन्होंने एक अत्यंत सुंदर लिंग देखा, जो सबको मुक्ति देने वाला था।
नत्वा स्तुत्वा तु संपूज्य सिद्धनाथं महेश्वरम् । ज्वालेश्वरं ततो दृष्ट्वा दृष्ट्वा चाप्यमरेश्वरम्
वहाँ उन्होंने सिद्धनाथ महेश्वर को प्रणाम करके, स्तुति और पूजा की; फिर ज्वलेश्वर और अमरेश्वर का भी दर्शन किया।
ब्रह्मेशं कपिलेशं च मार्कंडेश्वरमुत्तमम् । एवं यात्रां ततः कृत्वा ॐकारं समुपागतः २७ **। वटच्छायां समाश्रित्य शीतलां श्रमनाशिनीम् । सुखेन संस्थितो विप्रश्च्यवनो भृगुनंदनः
ब्रह्मेश्वर, कपिलेश्वर और श्रेष्ठ मार्कण्डेयेश्वर के दर्शन करके, वह फिर ओंकार की ओर गया। वहाँ वटवृक्ष की ठंडी छाया में, जो थकान दूर करने वाली थी, भृगुवंशज महर्षि च्यवन आराम से बैठ गए।
तत्र स्वनं स शुश्राव समुक्तं पक्षिणा तदा । दिव्यभाषा समायुक्तं ज्ञानविज्ञानसंयुतम्
वहाँ उसने एक पक्षी द्वारा बोला गया मधुर स्वर सुना, जिसमें दिव्य भाषा थी और जो ज्ञान और समझ से भरा हुआ था।
शुकश्च एकस्तत्रास्ते बहुकालप्रजीवकः । कुंजलोनाम धर्मात्मा चतुःपुत्रः सभार्यकः
वहाँ एक तोता रहता था, जिसका नाम कुंजल था। वह धर्मात्मा था, दीर्घायु था, उसकी पत्नी और चार बेटे थे।
आसंस्तस्य हि पुत्राश्च चत्वारः पितृनंदनाः । तेषां नामानि राजेंद्र कथयिष्ये तवाग्रतः
उसके चार बेटे थे, जो अपने पिता के प्यारे थे। हे राजन्, अब मैं तुम्हारे सामने उनके नाम बताऊँगा।
ज्येष्ठस्तु उज्ज्वलो नाम द्वितीयस्तु समुज्ज्वलः । तृतीयो विज्वलोनाम चतुर्थश्च कपिंजलः
सबसे बड़े बेटे का नाम उज्ज्वल था, दूसरे का समुज्ज्वल, तीसरे का विज्ज्वल और चौथे का कपिंजल था।
एवं पुत्रास्तु चत्वारः कुंजलस्य महामते । शुकस्य तस्य पुण्यस्य पितृमातृपरायणाः
इस प्रकार, बुद्धिमान और पुण्यात्मा शुक कुंजल के चार बेटे थे, जो अपने माता-पिता के प्रति समर्पित थे।
भ्रमंति गिरिकुंजेषु द्वीपेषु च समाहिताः । भोजनार्थं तु संक्षुब्धाः क्षुधया परिपीडिताः
वे सब पर्वतों की घाटियों और द्वीपों में भोजन की तलाश में भटकते रहते थे, भूख से व्याकुल और बेचैन होकर।
स्वोदरस्थां क्षुधां सौम्य फलैरमृतसन्निभैः । अमृतस्वादुतोयेन शमयंति नृपोत्तम
हे श्रेष्ठ राजन्, वे अपने पेट की भूख को अमृत जैसे फलों और अमृत-स्वाद वाले मीठे जल से शांत करते थे।
फलं पक्वं रसालं तु आहारार्थं सुपुत्रकाः । दत्वा फलानि दंपत्योर्निक्षिपंति प्रयत्नतः
भोजन के लिए वे अच्छे बेटे पके और रसीले फल एकत्र करके, उन्हें सावधानी से अपने माता-पिता को देते थे।
मातुरर्थे महाभागा भक्तिभावसमन्विताः । तुष्टा आहारमुत्पाद्य भक्षयंति पठंति च
माँ के लिए भक्ति से भरे हुए वे भाग्यशाली बेटे, जब संतुष्ट होते, तो भोजन लाते, खाते और श्लोक भी पढ़ते थे।
तत्र क्रीडारताः सर्वे विलसंति रमंति च । संध्याकालं समाज्ञाय पितुरंतिकमुत्तमम्
वहाँ वे सब खेल-कूद में मग्न रहते, आनंद से समय बिताते, और संध्या का समय जानकर अपने श्रेष्ठ पिता के पास लौट आते।
आयांति भक्ष्यमादाय गुर्वर्थं तु प्रयत्नतः । पश्यतस्तस्य विप्रस्य च्यवनस्य महात्मनः
वे सब अपने गुरु के लिए भोजन लाकर, सावधानी से, महर्षि च्यवन के देखते हुए, अपने महान पिता के पास पहुँचते थे।
आगतास्त्वंडजाः सर्वे पितुर्नीडं सुशोभनम् । पितरं मातरं चोभौ प्रणेमुस्ते महामते
वे सब पक्षी अपने पिता के सुंदर घोंसले में पहुँचे और, हे महाबुद्धि, दोनों माता-पिता को आदरपूर्वक प्रणाम किया।
ताभ्यां भक्ष्यं समासाद्य उपतस्थुस्तयोः पुरः । सर्वे संभाषिताः पित्रा मानितास्ते सुतोत्तमाः
भोजन लाकर वे माता-पिता के सामने खड़े हो गए; पिता ने उन सब उत्तम पुत्रों से बात की और उनका सम्मान किया।
मात्रा च कृपया राजन्वचनैः प्रीतिसंमितैः । पक्षवातेन शीतेन मातापित्रोश्च ते तदा
माँ ने भी दया और स्नेह से भरे वचनों से, और पंखों की ठंडी हवा से पीड़ित माता-पिता की सेवा की।
तेषामाप्यायनं तौ द्वौ चक्राते पक्षिणौ नृप । आशीर्भिरभिनंद्यैव द्वाभ्यामपि सुपुत्रकान्
हे राजन्, उन दोनों पक्षियों ने अपने बच्चों का पालन-पोषण किया, उन्हें आशीर्वाद देकर, अपने अच्छे पुत्रों में आनंदित हुए।
तैश्च दत्तं सुसंपुष्टमाहारममृतोपमम् । तावेव हि सुसंप्रीतिं चक्राते द्विजसत्तम
उनके द्वारा दिया गया भोजन बहुत पौष्टिक और अमृत के समान था; उन दोनों ने, हे श्रेष्ठ द्विज, उसमें बहुत प्रसन्नता पाई।
पिबतो निर्मलं तोयं तीर्थकोटिसमुद्भवम् । स्वस्थानं तु समाश्रित्य सुखसंतुष्टमानसौ
वे पवित्र तीर्थों से निकले निर्मल जल का पान करते, अपने स्थान में निवास करते और सुखपूर्वक संतुष्ट मन से रहते थे।