यः शृणोति नरो भक्त्या भावध्यानसमन्वितः । अश्वमेधफलं तस्य जायते नात्र संशयः
जो मनुष्य इसे भक्ति और ध्यान से सुनता है, उसे अश्वमेध यज्ञ के बराबर फल मिलता है—इसमें कोई संदेह नहीं।
अष्टाविंशतितमोऽध्यायः ऋषय ऊचुः- विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः
अट्ठाईसवां अध्याय। ऋषियों ने कहा—हे महाभाग! उस महात्मा पृथु का जन्म विस्तार से बताइए, हम फिर से सुनना चाहते हैं।
राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः
उस महान राजा ने जिस प्रकार इस धरती का दोहन किया, और फिर देवताओं, पितरों और तत्वज्ञानी ऋषियों ने भी किया।
यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः
दैत्य, नाग, यक्ष, वृक्ष, पर्वत, पिशाच और पुण्यकर्मी गंधर्वों ने भी जिस प्रकार इसका दोहन किया।
ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः
ब्राह्मणों, सिद्धों और भयंकर पराक्रमी राक्षसों ने, तथा अन्य महान आत्माओं ने भी पहले इसे मथ लिया था।
तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते
इन सबमें विशेषता पात्र को धारण करने में है; हे महाज्ञानी, कृपया हमें दूध के विधान और उसकी विशेषता बताइए।
वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्
महात्मा वेन नरेश का हाथ ऋषियों ने पहले मथा था; यह यहाँ किस कारण से हुआ, बताइए।
क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी
हे सूतपुत्र, कृपया हमें यह अद्भुत और पुण्य कथा सुनाइए, जो महान पुण्यशाली लोगों के क्रोधित होने पर भी सब पापों का नाश करती है।
श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच- वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च
हे महाभाग, हम सुनना चाहते हैं, पर तृप्ति नहीं होती। सूत बोले— अब मैं वेन और पृथु की कथा विस्तार से सुनाऊँगा।
जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः
उस बुद्धिमान का जन्म, पराक्रम, वंश और पुरुषार्थ, हे श्रेष्ठ द्विजों, मैं सब विस्तार से बताऊँगा।
शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च
हे महाभाग द्विजों, आप सब ध्यान से सुनिए; यह कथा अविश्वासी, अभक्त या कपटी को नहीं बतानी चाहिए।
सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः
यह कथा अत्यंत मूर्ख, बहुत भ्रमित, बुरे शिष्य, श्रद्धाहीन, झूठे या सर्वनाश की इच्छा रखने वाले को भी न सुनाएँ, हे ब्राह्मणों।
अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः
जो कोई इसे अन्यथा पढ़ता है, वह नरक को जाता है; पर आप सब भावयुक्त, सत्य और धर्म में लगे हुए हैं।
भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः
आप सबके समक्ष मैं पापों का नाश करने वाली यह कथा पूरी तरह सुनाऊँगा; हे श्रेष्ठ द्विजों, ध्यान से सुनिए।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः
यह स्वर्ग, यश, आयु और धन देने वाली तथा वेदों के अनुसार है; हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों, मैं वह रहस्य बताऊँगा जिसे ऋषियों ने कहा है।
यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्
जो कोई वेनपुत्र पृथु की कथा प्रतिदिन ब्राह्मणों को प्रणाम करके सुनाता है, वह किए या न किए कर्मों के लिए कभी शोक नहीं करता।
सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्
सात जन्मों का संचित पाप भी केवल सुनने से नष्ट हो जाता है; ब्राह्मण वेदों का विद्वान बनता है, क्षत्रिय विजयी होता है।
वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि
वैश्य को धन की प्राप्ति होती है और शूद्र सुख पाता है; इस प्रकार पाठ या श्रवण से ये फल मिलते हैं।
पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः
पृथु का जन्म और चरित्र पवित्र और पापों का नाश करने वाला है; वह धर्म का रक्षक, महान ज्ञानी और वेदशास्त्रों के अर्थ को जानने वाला है।
अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः
वह अत्रि वंश में उत्पन्न हुआ, पूर्वकाल में अत्रि के समान प्रभु था; वह धर्म का स्रष्टा, अंग नामक प्रजापति था।
य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते
उसका पुत्र वेन नामक प्रजापति था; वह सदा धर्म को त्यागकर ही आचरण करता था।
मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्
मृत्यु की कन्या, सुनीथा नाम की पुण्यवती थी; उस सुनीथा को महाभाग अंग ने पत्नी रूप में स्वीकार किया।
तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः
उससे वेन नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो धर्म का नाश करने वाला था। यह सब उसके नाना के दोष के कारण हुआ; वेन कालात्मज का बेटा था।
निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्
उसने अपना धर्म छोड़ दिया और अधर्म में ही लगा रहा। काम, लोभ और बड़े मोह के कारण वह केवल पाप ही करता रहा।
वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः
उस राजा ने वेदों में बताए गए धर्माचरण को त्याग दिया और अभिमान, ईर्ष्या तथा मोह में डूबकर पाप के मार्ग पर चल पड़ा।
वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ
उस समय लोगों ने वेदपाठ करना छोड़ दिया; उस राजा के राज्य में लोग न तो स्वाध्याय करते थे और न ही वषट् उच्चारण करते थे।
प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः
उस समय दीक्षित लोग सोमरस नहीं पीते थे और देवताओं को यज्ञ में हवि नहीं चढ़ती थी; वह दुष्टात्मा ब्राह्मणों से बार-बार यही कहता था।
नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः
"न तो अध्ययन करना चाहिए, न हवन करना चाहिए, न दान देना चाहिए; न यज्ञ करना चाहिए, न आहुति देनी चाहिए,"—ऐसा वह प्रजापति कहता था।
आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः
विनाश के समय उसकी यह कठोर प्रतिज्ञा थी—"मैं ही पूज्य हूँ, मैं ही यजमान हूँ, और मैं ही यज्ञ हूँ,"—वह बार-बार यही कहता था।
मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः
"मेरे लिए ही यज्ञ किए जाएँ, मेरे लिए ही आहुति दी जाए,"—वेन सदा यही कहता था, "मैं ही सनातन विष्णु हूँ।"