तस्य व्रतस्य भावेन त्वया प्राप्तं महत्कुलम् । भूसुराणां महाप्राज्ञं सत्यधर्मसमाविलम्
उस व्रत के प्रभाव से, तुमने महान कुल पाया, विद्वान ब्राह्मणों में, सत्य और धर्म से युक्त।
तस्मै तु ब्राह्मणायैव वैष्णवाय महात्मने । श्रद्धया सत्यभावेन दत्तमन्नं सुसंस्कृतम्
उसी विष्णुभक्त महात्मा ब्राह्मण को तुमने श्रद्धा और सच्चे मन से अच्छा बना भोजन दिया।
तस्य दानस्य भावेन मिष्टान्नमुपतिष्ठति । महामोहैः प्रमुग्धो हि तृष्णया व्यापितं मनः
उस दान के प्रभाव से, तुम्हें स्वादिष्ट भोजन मिलता है, यद्यपि तुम्हारा मन मोह में डूबा और इच्छा में फंसा हुआ था।
पूर्वजन्मनि ते विप्र अर्थमेव प्रसंचितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्यो हि दीनेष्वन्येषु वै त्वया
हे ब्राह्मण, अपने पिछले जन्म में तुमने केवल धन जमा किया, पर ब्राह्मणों या अन्य जरूरतमंदों को कुछ नहीं दिया।
दारेषु पुत्रलोभेन म्रियमाणेन वै तदा । तस्य पापस्य भावेन दारिद्रं त्वामुपाविशत्
पत्नी और पुत्रों के मोह में फँसकर, उसी समय तुम्हारी मृत्यु हुई; उस पाप के कारण तुम्हारे ऊपर दरिद्रता आ गई।
पुत्रलोभं परित्यज्य स्नेहं त्यक्त्वा प्रदूरतः । अपुत्रवान्भवाञ्जातस्तस्य पापस्य वै फलम्
पुत्र मोह और दूर का स्नेह छोड़कर, तुम बिना पुत्र के जन्मे—यह उसी पाप का फल है।
सुपुत्रं च कुलं विप्र धनधान्यवरस्त्रियः । सुजन्ममरणं चैव सुभोगाः सुखमेव च
अच्छा पुत्र, श्रेष्ठ कुल, धन, अन्न, उत्तम पत्नियाँ, शुभ जन्म-मरण, अच्छे भोग और सुख—
राज्यं स्वर्गश्च मोक्षश्च यद्यद्दुर्लभमेव च । प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः
राज्य, स्वर्ग, मोक्ष और जो भी दुर्लभ है, वह सब उस महान विष्णु भगवान की कृपा से प्राप्त होता है।
तस्मादाराध्य गोविन्दं नारायणमनामयम् । प्राप्स्यसि त्वं परं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्
इसलिए, गोविंद, निष्कलंक नारायण की उपासना कर, तुम विष्णु के उस परम पद, श्रेष्ठ स्थान को प्राप्त करोगे।
सुपुत्र त्वं धनं धान्यं सुभोगान्सुखमेव च । पूर्वजन्मकृतं सर्वं यत्त्वया परिचेष्टितम्
अच्छा पुत्र, धन, अन्न, उत्तम भोग और सुख—ये सब जो तुमने पिछले जन्मों में चाहा था—
तन्मया कथितं विप्र तवाग्रे परिनिष्ठितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग नारायणपरो भव
यह सब उसी ने तुम्हारे सामने विस्तार से बताया है। अब, हे भाग्यशाली, इसे जानकर तुम नारायण की भक्ति में लग जाओ।
ब्रह्मात्मजेनापि महानुभावः स विप्रवर्यः परिबोधितो हि । हर्षेणयुक्तः स महानुभावो भक्त्या वसिष्ठं प्रणिपत्य तत्र
ब्रह्मा के पुत्र द्वारा भी उस महान ब्राह्मण को उपदेश मिला। वह आनंद से भरकर, भक्ति सहित वहीं वसिष्ठ को प्रणाम करता है।
आमंत्र्य विप्रं स जगाम गेहं तां प्राप्य भार्यां सुमनां प्रहर्षः । सर्वं हि वृत्तं ममपूर्वचेष्टितं तेनैव विप्रेण तव प्रसादात्
ब्राह्मण से विदा लेकर वह अपने घर गया। वहाँ अपनी पत्नी सुमना से मिलकर बहुत प्रसन्न हुआ। उस ब्राह्मण ने तुम्हारी कृपा से मेरे सारे पूर्व कर्मों का हाल बता दिया।
भद्रे वसिष्ठेन विकाशनीतमद्यैव मोहं परिनाशितं मे । आराधयिष्ये मधुसूदनं हि यास्यामि मोक्षं परमं पदं तत्
भद्रे, आज वसिष्ठ ने मेरे मोह को दूर कर दिया है। अब मैं मधुसूदन की पूजा करूँगा और परम मोक्ष, वह सर्वोच्च स्थान प्राप्त करूँगा।
आकर्ण्य वाक्यं परमं महांतं सुमंगलं मंगलदायकं हि । हर्षेण युक्ता तमुवाच कांतं पुण्योसि विप्रेण विबोधितोऽसि
उन महान, कल्याणकारी और मंगलदायक वचनों को सुनकर वह पत्नी हर्षित होकर अपने प्रिय से बोली— 'तुम पुण्यात्मा हो, ब्राह्मण ने तुम्हें जागरूक किया है।'
सूत उवाच- सोमशर्मा महाप्राज्ञः सुमनया सह सत्तमः । कपिलासंगमे पुण्ये रेवातीरे सुपुण्यदे
सूतर् बोले— सोमशर्मा, जो अत्यंत बुद्धिमान और श्रेष्ठ थे, अपनी पत्नी सुमना के साथ कपिला के पवित्र संगम और रेवा के पुण्य तट पर पहुँचे।
स्नात्वा तत्र स मेधावी तर्पयित्वा सुरान्पितॄन् । तपस्तेपे सुशांतात्मा जपन्नारायणं शिवम्
वहाँ स्नान करके उस बुद्धिमान ने देवताओं और पितरों को तर्पण दिया। शांत चित्त से उसने तप किया और शुभ नारायण नाम का जप किया।
द्वादशाक्षरमंत्रेण ध्यानयुक्तो महामनाः । तस्यैव देवदेवस्य वासुदेवस्य सुव्रतः
बारह अक्षरों वाले मंत्र के साथ, ध्यान में लीन होकर, उसका मन स्थिर रहा। वह देवताओं के देव वासुदेव की भक्ति और व्रत में लगा रहा।
आसने शयने याने स्वप्ने पश्यति केशवम् । सदैव निश्चलो भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः
बैठने, लेटने, यात्रा करने या स्वप्न में भी वह सदा केशव को देखता था। वह हमेशा अचल, काम और क्रोध से रहित रहता था।
सा च साध्वी महाभागा पतिव्रतपरायणा । सुमना कांतमेवापि शुश्रूषति तपोन्वितम्
वह पुण्यवती, महान सौभाग्यशाली और पतिव्रता सुमना अपने तपस्वी प्रिय की सेवा करती थी।
ध्यायमानस्य तस्यापि विघ्नैः संदर्शितं भयम् । सर्पा विषोल्बणाः कृष्णास्तत्र यांति महात्मनः
जब वह ध्यान में था, तब अनेक विघ्न आकर उसे डराने लगे। काले विषैले साँप उस महात्मा के पास पहुँच गए।
पार्श्वे ते तप्यमानस्य तस्य ते सोमशर्मणः । सिंहव्याघ्रगजा दृष्टा भयमेवं प्रचक्रिरे
जब सोमशर्मा तप कर रहे थे, उनके पास शेर, बाघ और हाथी दिखाई दिए, जिन्होंने उन्हें भयभीत कर दिया।
वेताला राक्षसा भूताः कूष्मांडाः प्रेतभैरवाः । भयं विदर्शयंत्येते दारुणं प्राणनाशनम्
वेताल, राक्षस, भूत, कूष्मांड, प्रेत और भैरव वहाँ प्रकट हुए और भयानक, प्राणघातक डर दिखाने लगे।
नानाविधा महाभीमाः सिंहास्तत्र समागताः । दंष्ट्राकरालवक्त्राश्च जगर्जुश्चातिभैरवम्
वहाँ अनेक प्रकार के भयंकर शेर इकट्ठे हो गए, जिनके मुँह बड़े और दाँत बाहर निकले थे, वे अत्यंत डरावनी गर्जना कर रहे थे।
विष्णोर्ध्यानात्स धर्मात्मा न चचाल महामतिः । महाविघ्नैः सुसंरूढैश्चालितो मुनिपुंगवः
विष्णु का ध्यान करने से वह धर्मात्मा, महान बुद्धि वाला व्यक्ति डगमगाया नहीं। बड़े-बड़े विघ्नों के बावजूद वह श्रेष्ठ मुनि अडिग रहा।
एवं न चलते ध्यानात्सोमशर्मा द्विजोत्तमः । झंझावातैश्च शीतेन महावृष्ट्या सुपीडितः
इस प्रकार, सोमशर्मा, श्रेष्ठ द्विज, ध्यान से विचलित नहीं हुए। तेज आँधी, ठंड और भारी वर्षा से भी वे डिगे नहीं।
भंभारावमहाभीमः सिंहस्तत्र समागतः । तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तः सस्मार नृहरिं द्विजः
वहाँ एक अत्यंत भयानक, जोर से दहाड़ने वाला शेर आ गया। उसे देखकर वह ब्राह्मण डर से काँप उठा और नरहरि का स्मरण किया।
इंद्रनीलप्रतीकाशं पीतवस्त्रं महौजसम् । शंखचक्रधरं देवं गदापंकजधारिणम्
उसने उस देवता को देखा, जो इंद्रनील के समान नीले, पीले वस्त्रधारी, तेजस्वी थे; उनके हाथ में शंख, चक्र, गदा और कमल था।
महामौक्तिकहारेण इंदुवर्णानुकारिणा । कौस्तुभेनापि रत्नेन द्योतमानं जनार्दनम्
चाँदनी जैसी आभा वाले विशाल मोती के हार और कौस्तुभ रत्न से सजे हुए जनार्दन अत्यंत तेजस्वी दिखाई दे रहे थे।
श्रीवत्सांकेन दिव्येन हृदयं यस्य राजते । सर्वाभरणशोभांगं शतपत्रनिभेक्षणम्
जिनके हृदय पर दिव्य श्रीवत्स का चिन्ह चमक रहा है, जिनका शरीर सभी आभूषणों से सुसज्जित है, और जिनकी दृष्टि सौ पंखुड़ियों वाले कमल के समान है।