इंद्रत्वं भोक्तुकामार्थं सत्यपुण्येन कर्मणा । गर्भं दधार सा देवी पुण्येन तपसा किल
इन्द्र का पद पाने की इच्छा से उस देवी ने सत्य और पुण्य के बल पर, तपस्या करके गर्भ धारण किया।
तपस्तेपे निरालस्या वनवासं गता सती। दिव्यं वर्षशतं यातं तपंत्यां देवमातरि
वह देवी आलस्य छोड़कर वन में रहने चली गई और सौ दिव्य वर्षों तक कठोर तपस्या करती रही।
तपंत्यथ तपस्तीव्रं दुष्करं देवतासुरैः । ततः सा तपसा तेन तेजसा च प्रभान्विता
उसने देवताओं और असुरों के लिए भी कठिन मानी जाने वाली घोर तपस्या की, जिससे वह तप और तेज से अत्यंत ओजस्विनी हो गई।
सूर्यतेजः प्रतीकाशा द्वितीय इव भास्करः । शुशुभे सा यथा दीप्ता परमं ध्यानमास्थिता
वह सूर्य के समान तेजस्वी होकर दूसरी सूर्य जैसी प्रतीत होने लगी, और परम ध्यान में स्थित होकर खूब चमकने लगी।
रूपेणाधिकतां याता तपसस्तेजसा तदा । तपोध्यानपरा सा च वायुभक्षा तपस्विनी
उस समय तपस्या और तेज के कारण वह रूप में सबसे बढ़कर हो गई; वह तप और ध्यान में लीन रहकर केवल वायु का आहार करती थी।
अधिकं शुशुभे देवी दक्षस्य तनया तदा । सिद्धाश्च ऋषयः सर्वे देवाश्चापि महौजसः
उस समय दक्ष की वह कन्या देवी और भी अधिक चमकने लगी; सभी सिद्ध, ऋषि और तेजस्वी देवता उसकी प्रशंसा करने लगे।
स्तुवंति तां महाभागां रक्षंति च सुतत्पराः । पूर्णे वर्षशते तस्या विष्णुस्तत्र समागतः
वे सब उस परम सौभाग्यशाली देवी की स्तुति करते और उसके पुत्र के लिए उसकी रक्षा करते रहे; जब उसके सौ वर्ष पूरे हुए, तब वहाँ स्वयं विष्णु पधारे।
तामुवाच महाभागामदितिं तपसान्विताम् । देवि गर्भः सुसंपूर्णः सूतिकालः प्रवर्तते
विष्णु ने उस तपस्विनी, परम सौभाग्यशाली अदिति से कहा— 'देवी, तुम्हारा गर्भ अब पूर्ण रूप से विकसित हो गया है, जन्म का समय आ गया है।'
तवैव तपसा पुष्टस्तेजसा च प्रवर्द्धितः । अद्यैव गर्भमेतं त्वं मुंच मुंच यशस्विनि
'तुम्हारी तपस्या से वह पुष्ट हुआ है और तुम्हारे तेज से बढ़ा है; हे यशस्विनी, आज ही इस पुत्र को जन्म दो।'
एवमाभाष्य देवेशः स जगाम स्वकं गृहम् । असूत पुत्रं सा देवी काले प्राप्ते महोदये
ऐसा कहकर देवताओं के स्वामी अपने घर लौट गए; शुभ समय आने पर देवी ने एक पुत्र को जन्म दिया।
सा पुत्रं दीप्तिसंयुक्तं द्वितीयमिव भास्करम् । सुभगं चारुसर्वांगं सर्वलक्षणसंयुतम्
उसने तेज से युक्त, दूसरे सूर्य के समान, सुंदर अंगों वाले, सभी शुभ लक्षणों से संपन्न पुत्र को जन्म दिया।
चतुर्बाहुं महाकायं लोकपालं सुरेश्वरम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं चक्रपद्मसुहस्तकम्
वह चार भुजाओं वाला, विशाल शरीर वाला, लोकपाल और देवताओं का स्वामी था, उसके चारों ओर तेज फैला हुआ था, और उसके सुंदर हाथों में चक्र और कमल सुशोभित थे।
चंद्रबिंबानुकारेण वदनेन महामतिः । राजमानं महाप्राज्ञं तेजसा वैष्णवेन च
उसका मुख चंद्रमा के समान था, वह अत्यंत बुद्धिमान था, विष्णु के तेज और ज्ञान से दीप्त होकर अत्यंत चमक रहा था।
अन्यैश्च लक्षणैर्दिव्यैर्दिव्यभावैरलंकृतम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं चंद्रास्यं कमलेक्षणम्
वह अन्य दिव्य लक्षणों और गुणों से भी अलंकृत था, सभी शुभ लक्षणों से संपन्न, चंद्रमुख और कमल जैसी आँखों वाला था।
आजग्मुस्ते त्रयो देवा ऋषयो वेदपारगाः । गंधर्वाश्च ततो नागाः सिद्धाविद्याधरास्तथा
तब तीनों देवता, वेदों के पारंगत ऋषि, गंधर्व, नाग, सिद्ध और विद्याधर वहाँ आए।
ऋषयः सप्त ते दिव्याः पूर्वापरमहौजसः । अन्ये च मुनयः पुण्याः पुण्यमंगलदायिनः
सातों दिव्य और प्राचीन महर्षि, तथा अन्य पुण्यशाली, मंगल देने वाले मुनि भी वहाँ पहुँचे।
आजग्मुस्ते महात्मानो हर्षनिर्भरमानसाः । तस्मिञ्जाते महाभागे भगवंतो महौजसि
वे सभी महात्मा, हर्ष से भरे मन लेकर, उस परम सौभाग्यशाली और तेजस्वी भगवान के जन्म पर वहाँ आए।
आजग्मुर्देवताः सर्वे पर्वतास्तु तपस्विनः । क्षीराद्याः सागराः सर्वे नद्यश्चैव तथामलाः
सभी देवता, तपस्वी पर्वत, क्षीरसागर सहित सभी समुद्र और निर्मल नदियाँ भी वहाँ उपस्थित हुए।
प्रीतिमंतस्ततः सर्वे ये चान्ये हि चराचराः । मंगलैस्तु महोत्साहं चक्रुः सर्वे सुरेश्वराः
उस समय वहाँ उपस्थित सभी लोग और अन्य जितने भी चल और अचल प्राणी थे, सब बहुत प्रसन्न हुए। सभी देवताओं के स्वामी लोगों ने बड़े उत्साह के साथ शुभ कार्य किए।
ननृतुश्चाप्सराः संघा गंधर्वा ललितं जगुः । वेदमंत्रैस्ततो देवा ब्राह्मणा वेदपारगाः
अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे और गन्धर्व मधुर गीत गाने लगे। फिर देवता और वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण वेद-मंत्रों का उच्चारण करने लगे।
स्तुवंति तं महात्मानं सुतं वै कश्यपस्य च । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वेदाश्चैव समागताः
वे सब उस महान आत्मा, कश्यप के पुत्र की स्तुति करने लगे। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र और एकत्रित वेद भी उसकी प्रशंसा करने लगे।
सांगोपांगैश्च संयुक्तास्तस्मिञ्जाते महौजसि । त्रैलोक्ये यानि सत्वानि पुण्ययुक्तानि सत्तम
उस तेजस्वी के जन्म पर तीनों लोकों के जितने भी पुण्यात्मा जीव थे, वे सभी अपने-अपने अंग-उपांगों सहित वहाँ एकत्र हो गए।
समागतानि तत्रैव तस्मिञ्जाते महौजसि । मंगलं चक्रिरे सर्वे गीतपुण्यैर्महोत्सवैः
उस महाशक्ति के जन्म पर वहाँ उपस्थित सभी लोगों ने पुण्य गीतों और भव्य उत्सवों के साथ शुभ कार्य किए।
हर्षेण निर्भराः सर्वे पूजयंतो महौजसः । ब्रह्माद्याश्च त्रयो देवाः कश्यपोथ बृहस्पतिः
सभी लोग हर्ष से भरकर उस महाशक्ति की पूजा करने लगे। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, कश्यप और बृहस्पति भी वहाँ उपस्थित थे।
चक्रिरे नामकर्माणि तस्यैव हि महात्मनः । वसुदत्तेति विख्यातो वसुदेति पुनस्तव
उन्होंने उस महान आत्मा का नामकरण संस्कार किया। वह वसुदत्त और वसुदा नाम से प्रसिद्ध हुआ।
आखंडलेति तन्नाम मरुत्वान्नाम ते पुनः । मघवांश्च बिडौजास्त्वं पाकशासन इत्यपि
उसका नाम अखण्डल भी रखा गया, और मरुत्वान भी कहा गया। तुम्हें मगवान, बिडौजस और पाकशासन भी कहा जाता है।
शक्रश्चैव हि विख्यात इंद्रश्चैवेति ते सुतः । इत्येतानि च नामानि तस्यैव च महात्मनः
वह शक्र और इन्द्र नाम से भी प्रसिद्ध है, जो तुम्हारा पुत्र है। इस प्रकार उस महान आत्मा के ये नाम बताए गए हैं।
चक्रुश्च देवताः सर्वाः संतुष्टा हृष्टमानसाः । स्नानं तु कारयामासुः संस्काराणि महासुरः
सभी प्रसन्न और हर्षित देवताओं ने उस महान असुर के लिए स्नान और अन्य संस्कार किए।
विश्वकर्माणमाहूय ददुराभरणानि च । तानि पुण्यानि दिव्यानि तस्मै ते तु महात्मने
विश्वकर्मा को बुलाकर उन्होंने दिव्य और पुण्य आभूषण उस महान आत्मा को भेंट किए।
जाते तस्मिन्महाभागे देवराजे महात्मनि । एवं मुदं ततः प्रापुः सर्वे देवा महौजसः
जब वह तेजस्वी, महान आत्मा देवताओं का राजा जन्मा, तब सभी शक्तिशाली देवता अत्यंत प्रसन्न हो गए।