यावदेव महाभागश्चिंतयित्वा विलोकयेत् । तावच्चामृतपूर्णस्तु पुनरेवाभवद्घटः
जैसे ही वह महाभाग्यशाली सोचते हुए देखने लगे, उसी समय घड़ा फिर से अमृत से भर गया।
तं दृष्ट्वा हर्षसंयुक्तः सोमशर्मा महायशाः । गत्वा गुरुं नमस्कृत्य कुंभमादाय सत्वरम्
यह देखकर, महान कीर्ति वाले सोमशर्मा हर्ष से भर गए, गुरु के पास जल्दी पहुँचे, प्रणाम किया और घड़ा उठा लिया।
गृहाण त्वं पितश्चेमं पयः कुंभं समागतम् । पानं कुरु महाभाग गदान्मुक्तो भवाचिरम्
'पिताजी, यह अमृत का घड़ा वापस मिल गया है, इसे ग्रहण कीजिए; पी लीजिए, महाभाग, और जल्दी ही रोग से मुक्त हो जाइए।'
एतद्वाक्यं महापुण्यं सत्यधर्मार्थकं पुनः । शिवशर्मा सुतस्यापि श्रुत्वा च मधुराक्षरम्
अपने पुत्र के मुख से यह पुण्य, सत्य और धर्मयुक्त मधुर वचन सुनकर, शिवशर्मा—
हर्षेण महताविष्ट इदं वचनमब्रवीत्
अत्यंत हर्षित होकर, उन्होंने ये वचन कहे—
शिवशर्मोवाच- तपसा दमशौचाभ्यांगुरुशुश्रूषया तथा । भक्त्याभावेन तुष्टोस्मि तवाद्य चसुपुत्रक
शिवशर्मा बोले— 'तुम्हारे तप, संयम, शुद्धता, गुरुसेवा और भक्ति से मैं आज तुमसे प्रसन्न हूँ, पुत्र।'
त्यजामि वैकृतं रूपं मत्तः सुखमवाप्नुहि । एवमुक्वा सुतं विप्रो दर्शयामास तां तनुम्
'मैं अपना विकृत रूप छोड़ता हूँ; मेरी ओर से सुख प्राप्त करो।' ऐसा कहकर ब्राह्मण ने अपने पुत्र को अपना असली शरीर दिखाया।
यथापूर्वं स्थितौ तौ तु तथा स दृष्टवान्गुरू । दीप्तिमंतौ महात्मानौ सूर्यबिंबोपमावुभौ
गुरु ने दोनों को वैसे ही देखा जैसे पहले थे— दोनों तेजस्वी, महान आत्माएँ, सूर्य के समान चमकते हुए।
ननाम पादौ सद्भक्त्या उभयोस्तु महात्मनोः । ततः सुतं समामंत्र्य हर्षेण महतान्वितः
उन्होंने सच्ची भक्ति के साथ उन दोनों महापुरुषों के चरणों में प्रणाम किया; फिर अत्यंत हर्ष से अपने पुत्र को संबोधित किया।
विष्णोः प्रसादाद्धर्मात्मा भार्यया सह केशवम् । जगाम निजपुण्यैश्च योगाभ्यासेन सत्तमः
विष्णु की कृपा से वह धर्मात्मा अपनी पत्नी के साथ केशव के पास पहुँचा; अपने पुण्य और योगाभ्यास से उस श्रेष्ठ ने उन्हें प्राप्त किया।
प्रविष्टो वैष्णवं धाम स मुनिर्दुर्लभं पदम् । नत्वन्यैः प्राप्यते पुण्यैस्तपोभिर्मुक्तिदं पदम्
वह मुनि दुर्लभ वैष्णव धाम में पहुँचा, वह परम पद जिसे और लोग पुण्य या तपस्या से नहीं पा सकते, वही मोक्षदायक स्थान।
विष्णोस्तु चिंतनैर्न्यासध्यानज्ञानैः स्तवैस्तथा । न दानैस्तीर्थयात्राभिर्दृश्यते मधुसूदनः
मधुसूदन दान, तीर्थयात्रा या भेंट से नहीं, बल्कि विष्णु के ध्यान, समर्पण, साधना, ज्ञान और स्तुति से ही दर्शन देते हैं।
समाधिज्ञानयोगेन दृश्यते परमं पदम् । महायोगैर्यथा विप्रः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
समाधि में ज्ञानयोग के द्वारा ही परम पद का दर्शन होता है; जैसे महान योगी उस ब्राह्मण ने वैष्णव रूप में प्रवेश किया।
सूत उवाच- ततस्तत्र तपस्तेपे सोमशर्मा महाद्युतिः । अश्मलोष्टसमं मेने कांचनंभूषणं पुनः
सूत्र ने कहा— फिर सोमशर्मा, जो महान तेजस्वी थे, वहाँ तपस्या करने लगे; उन्होंने सोने के आभूषणों को पत्थर और मिट्टी के समान समझा।
जिताहारः स धर्मात्मा निद्रया परिवर्जितः । स सर्वान्विषयांस्त्यक्त्वा एकांतमपि सेवते
उस धर्मात्मा ने भोजन पर विजय पाई, नींद को त्याग दिया; उसने सभी विषयों को छोड़कर एकांत में सेवा की।
योगासनसमारूढो निराशो निःपरिग्रहः । तस्य वेला सुसंप्राप्ता मृत्युकालस्य वै तदा
योगासन में स्थित होकर, आशा और संग्रह से रहित, उसकी मृत्यु का समय आ गया।
आगता दानवा विप्रं सोमशर्माणमंतिके । मृत्युकाले तु संप्राप्ते प्राणयात्रा प्रवर्तिनः
मृत्यु के समय दानव उस ब्राह्मण सोमशर्मा के पास आ पहुँचे, प्राण लेने के लिए तत्पर थे।
शालिग्रामे महाक्षेत्रे ऋषीणां मानवर्द्धने । केचिद्वदंति वै दैत्याः केचिद्वदंति दानवाः
शालिग्राम के उस महान क्षेत्र में, जो ऋषियों की कीर्ति बढ़ाने वाला है, कुछ लोग उन्हें दैत्य कहते हैं, कुछ दानव।
एवंविधो महाशब्दः कर्णरंध्रं गतस्तदा । तस्यैव विप्रवर्यस्य सुचिरात्सोमशर्मणः
ऐसा महान शब्द उस श्रेष्ठ ब्राह्मण सोमशर्मा के कानों में बहुत समय बाद पहुँचा।
ज्ञानध्यानविलग्नस्य प्रविष्टं दैत्यजं भयम् । तेन ध्यानेन तस्यापि दैत्यभीत्यैव वै तदा
जो ज्ञान और ध्यान में लीन थे, उनमें दैत्यजन्य भय प्रवेश कर गया; उसी ध्यान के कारण वे भी दैत्यभय से ग्रस्त हो गए।
सत्वरं चैव तत्प्राणा गतास्तस्य महात्मनः । दैत्यभयेन संयुक्तः स हि मृत्युवशं गतः
दैत्यभय से युक्त होकर उनके प्राण शीघ्र ही निकल गए; वे मृत्यु के वश में आ गए।
तस्माद्दैत्यगृहे जातो हिरण्यकशिपोः सुतः । देवासुरे महायुद्धे निहतश्चक्रपाणिना
इसलिए वे दैत्यगृह में हिरण्यकशिपु के पुत्र के रूप में जन्मे; देवताओं और दैत्यों के युद्ध में चक्रधारी ने उनका वध किया।
युद्ध्यमानेन तेनापि प्रह्लादेन महात्मना । सुदृष्टं वासुदेवत्वं विश्वरूपसमन्वितम्
उस महात्मा प्रह्लाद से युद्ध करते हुए, उसने वासुदेव का वह विराट स्वरूप स्पष्ट देखा।
योगाभ्यासेन पूर्वेण ज्ञानमासीन्महात्मनः । सस्मार पूर्वकं सर्वं चरितं शिवशर्मणः
पूर्व के योगाभ्यास से उस महात्मा में ज्ञान जाग्रत हुआ; उसने शिवशर्मा के सभी पूर्व जन्म के कर्मों को स्मरण किया।
प्रागहं सोमशर्माख्यः प्रविष्टो दानवीं तनुम् । अस्मात्कायात्कदा पुण्यं केवलं धाम उत्तमम्
पूर्व जन्म में मैं सोमशर्मा नामक था, और दानव शरीर में आया; इस शरीर से कब मुझे केवल वह परम पवित्र धाम मिलेगा?
प्रयास्यामि महापुण्यैर्ज्ञानाख्यैर्मोक्षदायकम् । समरे म्रियमाणेन प्रह्लादेन महात्मना
मैं महान पुण्य और ज्ञान के द्वारा, जो मोक्ष देने वाले हैं, उस परम धाम को जाऊँगा, जैसे युद्ध में प्रह्लाद महात्मा मृत्यु को प्राप्त होते हैं।
एवं चिंता कृता पूर्वं श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एवं तु च समाख्यातं सर्वसंदेहनाशनम्
ऐसी ही सोच पहले की गई थी, अब सुनो, हे श्रेष्ठ द्विजों। इस तरह सब संदेहों को दूर करने वाली कथा कही गई है।
सूत उवाच- प्रह्लादे निहते संख्ये देवदेवेन चक्रिणा । रुरुदे कमला सा तु हतपुत्रा च कामिनी
सूतमुनि बोले— जब देवताओं के देव, चक्रधारी भगवान ने प्रह्लाद का संग्राम में वध किया, तब कमला, जो उसकी प्रिय थी और पुत्र के वियोग में दुखी माँ थी, विलाप करने लगी।
प्रह्लादस्य तु या माता हिरण्यकशिपोः प्रिया । प्रह्लादस्य महाशोकैर्दिवारात्रौ प्रशोचति
प्रह्लाद की माता, हिरण्यकशिपु की प्रिय पत्नी, अपने पुत्र प्रह्लाद के लिए दिन-रात भारी शोक में डूबी रहती थी।
पतिव्रता महाभागा कमला नाम तत्प्रिया । रोदमानां दिवारात्रौ नारदस्तामुवाच ह
पातिव्रता, अत्यंत पुण्यशाली और कमला नामक वह प्रिय पत्नी, दिन-रात रोती रही, तब नारद मुनि ने उसे संबोधित किया।