जिते नारायणे देवाः सभयास्त्रिदशा ध्रुवम्। तस्मान्नारायणोऽस्माकं भागः सर्वपुरंजयः
यदि नारायण हार गए तो देवता और सभी अमरगण निश्चित ही डर जाएंगे; इसलिए नारायण ही हमारा भाग हैं, जो सभी नगरों के विजेता हैं।
ततो धुंधुश्च सुंदश्च कालकेयो महाबलः। सहायश्च मधोस्तस्य जेष्यामो माधवं नृप
तब धुंधु, सुंद, बलशाली कालकेय और मधु का साथी—इन सबने कहा, 'राजन, हम माधव को हराएंगे।'
सर्वदैत्यबले मुख्याश्चत्वारो दृढविक्रमाः। कालमृत्युसमा वीराः सर्वास्त्रविधिपारगाः
ये चारों, सभी दैत्य सेनाओं में प्रधान, दृढ़ पराक्रमी हैं; ये वीर काल और मृत्यु के समान हैं, और सभी अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं।
बलस्तत्राब्रवीद्वाक्यं यस्मिन्जय उपस्थितः। तं च जेष्यामि जिष्णुं च प्रतिज्ञा मे दृढा नृप
वहाँ बल ने, जहाँ विजय उपस्थित थी, ये वचन कहे—'राजन, मैं उसे भी और जिष्णु को भी हराऊँगा; मेरी प्रतिज्ञा अटल है।'
नमुचिश्च मुचिश्चैव भ्रातरौ बलदर्पितौ। ऊचतुस्तौ नृपं ह्यावां जेष्यावो वै बलाद्बलौ
नमुचि और मुचि, दोनों भाई अपनी शक्ति पर गर्वित थे; उन्होंने राजा से कहा, 'हम दोनों, अपनी बल से, अवश्य जीतेंगे।'
जम्भश्चैवाब्रवीद्वाक्यमिंद्रमिंद्रपुरोगमान्। जेष्यामि नात्र संदेहो दैत्या भवत विज्वराः
जंभ ने भी इंद्र और अन्य प्रमुख देवताओं से कहा—'मैं जीतूँगा, इसमें कोई संदेह नहीं; दैत्यगण निश्चिंत रहें।'
त्रिपुरश्चाब्रवीद्वाक्यं जेष्यामि च विनायकम्। तावदूचेऽथ सेनानीर्मयो देवांतको बली
त्रिपुर ने भी कहा, 'मैं विनायक को हराऊँगा।' इसके बाद शक्तिशाली सेनापति मय, जो देवताओं का संहारक था, बोला—
कुबेरं प्रतिरक्षोभिः सर्वांश्चैव हिरण्यकान्। एतस्मिन्नंतरे तत्र नारदो मुनिसत्तमः
'मैं कुबेर का सामना राक्षसों के साथ करूँगा, और सभी हिरण्यकों का भी।' इसी बीच वहाँ श्रेष्ठ मुनि नारद आ पहुँचे।
गत्वोवाच हिरण्याक्षं जिष्णुदूतोहमागतः। राज्यं त्यज स्ववाचा नः प्राणेषु यदि ते हितम्
वहाँ जाकर उन्होंने हिरण्याक्ष से कहा—'मैं जिष्णु का दूत हूँ, यहाँ आया हूँ; यदि तुम्हें अपने प्राण प्रिय हैं तो स्वयं अपने वचन से राज्य छोड़ दो।'
न चेद्युध्यस्व मामद्य न वा गच्छ रसातलम्। ततः कोपादुवाचेदं नारदं मुनिसत्तमम्
'यदि नहीं, तो आज मुझसे युद्ध करो; या फिर रसातल में चले जाओ।' तब क्रोध में उसने श्रेष्ठ मुनि नारद से ये शब्द कहे—
अहिंस्यस्त्वं ब्राह्माणाद्य गच्छ तूर्णं ममाग्रतः। देवानां च विपत्तिं च कदनं निधनं पुरः
'तुम ब्राह्मण हो, तुम्हें कोई हानि नहीं होगी; अब मेरे आगे-आगे जल्दी चलो। देवताओं की विपत्ति, उनका संहार और विनाश अपनी आँखों से देखो।'
पश्य विप्र क्षणेनांतं प्राप्तं हरिहरादिकम्। एवमुक्त्वा स दैत्येंद्रो बलाध्यक्षमुवाच ह
'ब्राह्मण, देखो, क्षणभर में हरि, हर और अन्य सबका अंत आ जाएगा।' ऐसा कहकर दैत्यराज ने सेनापति से कहा—
सज्जीकृत्य बलं सर्वान्रथांश्चानयत द्रुतम्। दैत्यराजवचः श्रुत्वा बलाध्यक्षः समंततः
'सारी सेना को तैयार करो और रथों को जल्दी ले आओ।' दैत्यराज का आदेश सुनकर सेनापति ने तुरंत—
बलान्याहूय सहसा संत्रस्तास्तूर्णमागताः। कोटिकोटिसहस्राणि अक्षौहिण्यो बलानि च
सेनाओं को तुरंत बुलाया, और डरे हुए सैनिक तुरंत आ गए—करोड़ों-करोड़ों हजारों की संख्या में, और बड़ी-बड़ी अक्षौहिणी सेनाएँ।
एकैकस्य च वीरस्य वाहनानि महांति च। स्यंदनानि विचित्राणि गजोष्ट्राश्वखरानपि
हर एक वीर के पास बड़े-बड़े वाहन थे—अद्भुत रथ, हाथी, ऊँट, घोड़े और खच्चर भी।
सिंहव्याघ्रलुलायांश्च समारुह्य ययुस्तदा। वाद्यैः सर्वैश्च भूयिष्ठैः सिंहनादैर्भयानकैः
कुछ लोग सिंह, बाघ और तेंदुए पर चढ़कर निकले, और उनके साथ बाजे बज रहे थे, साथ ही भयानक सिंह-गर्जना भी हो रही थी।
दिशस्तु पूरयामासुस्सिन्धुवेलाचला धराः। सर्वलोकाश्च वित्रेसुः समुद्राश्च चकंपिरे
उन्होंने चारों दिशाएँ, समुद्र के किनारे, पर्वत और धरती सब भर दिए; सारे लोक डर से काँप उठे और समुद्र भी हिल गए।
देवदुंदुभयो नेदुः सर्वदेवैः समीरिताः। वाद्यैश्च विविधैरन्यैर्वायुपूर्णैर्घनस्वनैः
देवताओं के नगाड़े गूंज उठे, सभी देवताओं ने उन्हें बजाया; और भी तरह-तरह के बाजे, हवा से भरे और गड़गड़ाहट जैसी आवाज़ वाले, बजने लगे।
सर्वलोकाभयत्रस्ता ये च त्रैलोक्यवासिनः। भ्रष्टकामागताकाशं घोरं तीव्रं महाहवम्
सारे लोक और तीनों लोकों के निवासी डर से काँप उठे, जब उन्होंने वह भयंकर, तीव्र और भीषण युद्ध देखा, जहाँ इच्छा और आशा सब छूट गईं और आकाश भर गया।
परिघैः पाशशूलैश्च खड्गयष्टिपरश्वधैः। शरैश्च निशितैर्घोरैर्जघ्नुरन्योन्यमाहवे
परिघ, फंदे, भाले, तलवार, डंडे, कुल्हाड़ी और तीखे, डरावने बाणों से वे एक-दूसरे पर वार करने लगे।
शस्त्रास्त्रैर्बहुधामुक्तैर्दिशः सर्वा निरंतरम्। विगृहेषु धरण्यां च पर्वतेषु जलेषु च
अनेक अस्त्र-शस्त्र लगातार चारों ओर छोड़े जा रहे थे; धरती, पर्वतों और जल में हर जगह युद्ध फैल गया।
देवस्थाने तथाकाशे पर्वताग्रेषु सानुषु। गह्वरेषु महारण्ये तयोर्युद्धमवर्तत
देवताओं के स्थानों में, आकाश में, पर्वतों की चोटियों और ढलानों पर, गुफाओं और घने जंगलों में उनका युद्ध चलता रहा।
पुष्कलादि घनानां च वर्षधारा जलं यथा। पतंत्यस्त्राणि सैन्येषु शतशोथ सहस्रशः
जैसे घने बादलों से बारिश की धाराएँ गिरती हैं, वैसे ही अस्त्र-शस्त्र सैकड़ों-हजारों की संख्या में सेनाओं पर बरसने लगे।
केचित्पेतुः पृथिव्यां तु शरैः संभिन्नविग्रहाः। शक्तिभिर्मुसलैश्चान्ये छत्रशूलपरश्वधैः
कुछ लोग तीरों से बिंधकर धरती पर गिर पड़े; कुछ भालों और गदाओं से, और कुछ छत्र, त्रिशूल और कुल्हाड़ी से मारे गए।
पतिताः संमुखे शूरा युद्धेषु न्यायवर्तिनः। गच्छंति सुरसद्मानि स्वाम्यर्थे ये त्वभीरवः
जो वीर युद्ध में आमने-सामने गिर पड़े, जो धर्म के अनुसार लड़े और स्वामी के लिए निडर रहे, वे देवताओं के लोकों को प्राप्त होते हैं।
ये चान्ये कातराः पापा हंतारो विमुखान्रणे। अन्यायैर्ये च योद्धारस्ते यान्ति यममंदिरं
लेकिन जो कायर और पापी थे, जो युद्ध में पीठ दिखाने वालों को मारते थे, या अन्याय से लड़ते थे, वे यम के घर जाते हैं।
त्रिदिवस्था गजारोहाः सैन्धवस्थास्तथापरान्। रथस्थांश्च रथारोहाः पदगांश्च पदातयः
जो स्वर्ग में हाथी पर सवार थे, कुछ सिंधु के किनारे, कुछ रथों में और कुछ पैदल—
परस्परं विनिघ्नंति शूरा युद्धाभिकांक्षिणः। मुदिताः सत्वसंपन्ना धर्मिष्ठा बलसंवृताः
वे सभी वीर, युद्ध की इच्छा से, एक-दूसरे पर वार करते रहे; वे प्रसन्न थे, हिम्मत वाले, धर्मप्रिय और बल से घिरे हुए।
केषांचिद्वाहवश्छिन्ना मुसलैर्भिन्नमस्तकाः। केशाश्शिरांसि वस्त्राणि निपेतुर्धरणीतले
कुछ के भुजाएँ कट गईं, कुछ के सिर गदा से फूट गए; बाल, सिर और वस्त्र धरती पर गिर पड़े।
मध्यच्छिन्नास्तथा भिन्नाः पेतुरुर्व्यां महाबलाः। खड्गपातैस्तथा चोग्रैश्छ्रिन्नभिन्नाः परश्वधैः
कुछ महाबली योद्धा बीच से कट गए या तलवार और भयंकर कुल्हाड़ी के प्रहार से धरती पर गिर पड़े।