दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा महासुरः। घटाभो विटरूपश्च ज्वलनश्चेंद्रतापनः
दशग्रीव, वाली, मेघवास नामक महाबली असुर, घटाभ, विटरूप, ज्वलन और इन्द्रतापन—
दैत्यदानवसंघास्ते सर्वे ज्वलितकुंडलाः। स्रग्विणो वर्मिणः सर्वे सर्वे च चरितव्रताः
वे सभी दैत्य और दानवों के समूह चमकते कुण्डलों से सजे हुए, हार और कवच पहने, और अपने व्रतों में दृढ़ हैं—
सर्वे लब्धवराः शूरास्सर्वे विहितमृत्यवः। एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम्
वे सब वीर हैं, जिन्हें वरदान मिले हैं और जिनकी मृत्यु निश्चित है; ये और भी अनेक दैत्य हिरण्यकशिपु को अपना स्वामी मानकर उसकी सेवा करते हैं—
उपासते महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः। विमानैर्विविधाकारैर्भ्राजमानैरिवाग्निभिः
वे सब दिव्य आभूषणों से सजे हुए उस महात्मा की पूजा करते हैं, तरह-तरह के तेजस्वी विमानों में बैठकर, जो अग्नि के समान चमकते हैं—
महेन्द्रवपुषः सर्वे विचित्रांगदबाहवः। भूषितांगा दितेः पुत्रास्तमुपासत सर्वतः
महेंद्र के समान रूप वाले, विचित्र बाजूबंदों से सजे भुजाओं और सुंदर आभूषणों से अलंकृत दिति के सभी पुत्र चारों ओर से उसकी पूजा करते हैं—
ऐश्वर्यं दैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मनः। न श्रुतं नैव दृष्टं च कस्यापि भुवनत्रये
दैत्यसिंह उस महात्मा का ऐश्वर्य तीनों लोकों में किसी ने न तो सुना है और न ही देखा है—
रजतकनकचित्रवेदिकायां परिकृतरत्नविचित्रवीथिकायाम्। स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुरुचिर जालगवाक्षशोभितायाम्
चाँदी और सोने से जड़ी वेदिकाओं तथा रत्नों से सुसज्जित गलियों वाली सभा में, सुंदर जालदार खिड़कियों से शोभित उस सभा को मृगों के स्वामी ने देखा—
कनकवलयहारभूषितांगं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श। दिवसकरकरप्रभं ज्वलंतं दितिजसहस्रशतैर्निषेव्यमाणम्
मृगों के स्वामी ने दिति के पुत्र को देखा, जिसका शरीर सोने के कंगनों और हारों से सजा था, जो सूर्य की किरणों के समान चमक रहा था और जिसे असंख्य दैत्य घेरकर सेवा कर रहे थे—
ततो दृष्ट्वा महाभागं कालचक्रमिवागतम्। नारसिंहवपुश्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम्
तब उस महान विभूति को देखकर, जो कालचक्र के समान प्रतीत हो रहा था, नरसिंह रूप में छिपा हुआ, जैसे अग्नि राख में छिपी हो—
हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो नाम वीर्यवान्। दिव्येन वपुषा सिंहमपश्यद्देवमागतम्
हिरण्यकशिपु का वीर पुत्र प्रह्लाद ने उस सिंह शरीर वाले देवता को देखा, जो दिव्य रूप में वहाँ उपस्थित था—
तं दृष्ट्वा रुक्मशैलाभमपूर्वां तनुमाश्रितम्। विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः
उस अद्भुत रूप को, जो स्वर्ण पर्वत के समान था, देखकर सभी दानव और स्वयं हिरण्यकशिपु भी चकित रह गए—
प्रह्लाद उवाच-। महाराज महाबाहो दैत्यानामादिसंभव। न श्रुतं नैव मे दृष्टं नारसिंहमिदं वपुः
प्रह्लाद ने कहा— हे महाराज, महाबली, दैत्यों के आदि स्वरूप! मैंने न तो कभी इस नरसिंह रूप को सुना है और न ही देखा है—
अव्यक्तं परमं दिव्यं किमिदं रूपमागतम्। दैत्यांतकरणं घोरं शंसतीव मनो मम
यह कौन सा रूप प्रकट हुआ है, जो अव्यक्त, परम और दिव्य है? मेरे मन को यह भयंकर और दैत्यों का संहारक प्रतीत होता है—
अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितस्तथा। हिमवान्पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः
इसके शरीर में ही देवता, समुद्र, नदियाँ, हिमालय, पारियात्र और अन्य कुल पर्वत स्थित हैं—
चंद्रमास्सहनक्षत्रैरादित्या रश्मिभिः सह। धनदो वरुणश्चैव यमः शक्रः शचीपतिः
चंद्रमा अपने नक्षत्रों सहित, सूर्य अपनी किरणों सहित, कुबेर, वरुण, यम, शक्र और शचीपति भी इसमें हैं—
मरुतो देवगंधर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः
मरुत, देवगंधर्व, तपस्वी ऋषि, नाग, यक्ष, पिशाच और भयानक पराक्रमी राक्षस—all इसमें स्थित हैं—
ब्रह्मा देवाः पशुपतिर्ललाटस्था भ्रमंति हि। स्थावराणि च सर्वाणि जंगमानि तथैव च
ब्रह्मा, देवता और पशुपति इसके ललाट पर विचरण करते हैं; सभी स्थावर और जंगम प्राणी भी इसमें ही हैं—
भवांश्च सहितोस्माभिः सर्वैर्दैत्यगणैर्वृतः। विमानशतसंकीर्णा सर्वा या भवतः सभा
और आप, हम सब, तथा समस्त दैत्यगण, असंख्य विमानों से घिरे हुए, आपकी सभा में उपस्थित हैं—
सर्वं त्रिभुवनं राजन्लोकधर्मश्च शाश्वतः। दृश्यते नरसिंहेस्मिंस्तथेदं निखिलं जगत्
हे राजन्, यह नरसिंह रूप में तीनों लोक और सदा रहने वाला लोकधर्म सब दिखाई दे रहे हैं; इसी तरह यह पूरा संसार भी इनमें प्रकट है।
प्रजापतिश्चात्र मनुर्महात्मा ग्रहाश्च योगाश्च मही नभश्च। उत्पातकालश्च धृतिर्मतिश्च रतिश्च सत्यं च तपो दमश्च
यहाँ प्रजापति, महान आत्मा मनु, सभी ग्रह, योग, धरती और आकाश हैं; विपत्ति का समय, धैर्य, बुद्धि, आनंद, सत्य, तप और संयम भी यहीं हैं।
सनत्कुमारश्च महानुभावो विश्वे च देवा ॠषयश्च सर्वे। क्रोधश्च कामश्च तथैव हर्षो दर्पश्च मोहः पितरश्च सर्वे
यहाँ महान तेजस्वी सनत्कुमार, सभी विश्वदेव, सभी ऋषि, क्रोध, कामना, हर्ष, घमंड, मोह और सभी पितर भी उपस्थित हैं।
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः प्रभुः। उवाच दानवान्सर्वान्गणांश्च सगणाधिपः
प्रह्लाद के वचन सुनकर हिरण्यकशिपु प्रभु ने सभी दानवों और उनके नेताओं से कहा।
मृगेंद्रो गृह्यतामेष अपूर्वां तनुमास्थितः। यदि वा संशयः कश्चिद्वध्यतां वनगोचरः
इस अद्भुत रूप वाले वन्य पशुओं के राजा को पकड़ो; या यदि कोई संदेह हो तो इस वनवासी को मार डालो।
ते दानवगणास्सर्वे मृगेंद्रं भीमविक्रमम्। परिक्षिपंतो मुदितास्त्रासयामासुरोजसा
सभी दानवगण प्रसन्न होकर भयानक पराक्रमी मृगेन्द्र को चारों ओर से घेर कर अपनी शक्ति से डराने लगे।
सिंहनादं विमुच्याथ नरसिंहो महाबलः। बभंज तां सभां सर्वां व्यादितास्य इवांतकः
तब महाबली नरसिंह ने सिंह की गर्जना की और मुँह फैलाकर जैसे मृत्यु स्वयं हो, पूरी सभा को चूर-चूर कर दिया।
सभायां भज्यमानायां हिरण्यकशिपुः स्वयम्। चिक्षेपास्त्राणि सिंहस्य रोषव्याकुललोचनः1.45.
सभा टूटती देख स्वयं हिरण्यकशिपु ने क्रोध से भरी आँखों से सिंह पर अस्त्र फेंके।
सर्वास्त्राणामथ श्रेष्ठं दंडमस्त्रं सुदारुणम्। कालचक्रं तथा घोरं विष्णुचक्रं तथापरं
फिर उसने सभी अस्त्रों में सबसे भयानक दंडास्त्र, भयंकर कालचक्र और विष्णुचक्र का भी प्रयोग किया।
पैतामहं महात्युग्रं त्रैलोक्यनिर्मितं महत्। विचित्रामशनिं चैव शुष्काद्रं चाशनिद्वयम्
उसने अत्यंत उग्र पितामह अस्त्र, तीनों लोकों के लिए बना महान अस्त्र, अद्भुत वज्र और सूखा-गीला दोनों प्रकार के वज्र भी चलाए।
रौद्रं तथोग्रशूलं च कंकालं मुसलं तथा। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ब्राह्ममस्त्रं तथैव च
उसने रौद्र अस्त्र, भयंकर शूल, कंकाल, गदा, ब्रह्मशिर और ब्राह्मणास्त्र का भी प्रयोग किया।
नारायणास्त्रमैंद्रं च आग्नेयं शैशिरं तथा। वायव्यं मथनं चैव कपालमथ किंकरम्
उसने नारायणास्त्र, ऐंद्र अस्त्र, अग्नि अस्त्र, शीतल अस्त्र, वायु अस्त्र, मथन अस्त्र, कपाल अस्त्र और किंकर अस्त्र भी चलाए।