स्त्रीधर्मेण तु संप्राप्ता क्षयहेतु तदानघ । तया चैव कृतं सर्वं ब्राह्मणानां च भोजनम्
उसकी पत्नी ने स्त्रीधर्म के अनुसार वह व्रत किया और सभी ब्राह्मणों के लिए भोजन भी बनाया।
न ज्ञातं च कृतं तेन पापिष्ठेन दुरात्मना । प्रथमेऽहनि चांडाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी
उस पापी और दुष्ट ने यह सब अनजाने में किया। पहले दिन वह चांडालिन बनी, दूसरे दिन ब्राह्मण-हत्या करने वाली।
तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति । तेन पापेन सा जाता शुनी स्वगृहचारिणी । बलीवर्दस्त्वयं जातः कर्मणानेन सुव्रत
तीसरे दिन उसे धोबिन कहा गया, चौथे दिन वह शुद्ध हो गई। उस पाप के कारण वह अपने ही घर में घूमने वाली कुतिया बनी। और यह पुण्यात्मा उसी कर्म से बैल बना।
उग्रजन्मोवाच- व्रतं दानं तथा यज्ञं तीर्थं वाममसुव्रत । ब्रूहि येन विशेषेण मुक्तिः पित्रोर्भवेन्मम
उग्रजन्मन् ने कहा— हे पुण्यात्मा, मुझे बताइए कि कौन सा व्रत, दान, यज्ञ या तीर्थ मेरे माता-पिता की मुक्ति के लिए विशेष रूप से फलदायक है।
ऋषिरुवाच- मासे भाद्रपदे शुक्ले जायते ऋषिपंचमी । रजसा विकृतं पापं नश्यते करणाद्यतः
ऋषि बोले— भाद्रपद मास के शुक्ल पक्ष में ऋषिपंचमी आती है। उसे करने से रज के दोष से उत्पन्न पाप नष्ट हो जाते हैं।
पुत्रपौत्रप्रदात्री च पितॄणां मुक्तिदायिनी । नद्या कूपे तडागे वा ब्राह्मणस्य गृहे तथा
यह व्रत पुत्र-पौत्र देने वाला और पितरों को मुक्ति देने वाला है। चाहे नदी, कुएँ, तालाब या ब्राह्मण के घर में किया जाए—
गोमयं मंडलं कुर्यात्कुंभं तत्रैव विन्यसेत् । तस्योपरि न्यसेत्पात्रमृषिधान्येन पूरितम् 6.77.
गाय के गोबर से मंडल बनाकर वहाँ कलश रखें। उसके ऊपर ऋषियों के लिए पवित्र अन्न से भरा पात्र रखें।
यज्ञोपवीतसूत्रं च सहिरण्यं फलं तथा । स्थाप्याश्च ऋषयः सप्त सुखसौभाग्यदायकाः
वहाँ यज्ञोपवीत, सोना और फल भी रखें। सातों ऋषियों को, जो सुख और सौभाग्य देने वाले हैं, वहाँ स्थापित करें।
आवाहयित्वा ते सर्वे पूजनीया व्रतस्थितैः । नैवेद्यमृषिधान्यं च ऋषिधान्यं तु भोजनम्
सभी ऋषियों का आह्वान करके, व्रत करने वालों को उन्हें विधिपूर्वक पूजना चाहिए। ऋषियों के लिए पवित्र अन्न का भोग लगाएँ।
एकभक्तेन कर्तव्यमृषीणामर्चनं तदा । पूजयेत्परया भक्त्या मंत्रेण विधिपूर्वकम्
एक समय भोजन करने वाले को ऋषियों की पूजा करनी चाहिए। पूरी श्रद्धा और विधि के अनुसार मंत्रों से पूजा करें।
निर्वापं सघृतं देयं दक्षिणासंयुतं तदा । देयं विप्राय विधिवदृषीणां प्रीयतां प्रति
घी सहित हवि और दक्षिणा देकर, ब्राह्मण को विधिपूर्वक समर्पित करें, जिससे ऋषि प्रसन्न हों।
कथां श्रुत्वा विधानेन कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । धूपं दीपं च नैवेद्यमर्घ्यं दद्यात्पृथक्पृथक्
कथा सुनकर और विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करके, अलग-अलग धूप, दीप, नैवेद्य और अर्घ्य अर्पित करें।
ऋषयः संतु मे नित्यं व्रतसंपूर्णकारिणः । पूजां गृह्णंतु मद्दत्तां ऋषिभ्योऽस्तु नमोनमः
मेरे द्वारा व्रत पूर्ण करने से ऋषिगण सदा संतुष्ट रहें। वे मेरी पूजा स्वीकार करें; ऋषियों को बार-बार नमस्कार।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः प्राचेतसस्तथा । वसिष्ठमरिचात्रेया अर्घं गृह्णंतु वो नमः
पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, मरीचि और अत्रि—आप सब मेरा अर्घ्य स्वीकार करें; आप सबको नमस्कार।
एवं पूजा प्रकर्त्तव्या धूपैर्दीपैर्मनोरमैः । पितॄणां जायते मुक्तिः कृतस्यास्य प्रभावतः
इस प्रकार, यह पूजा सुगंधित धूप और सुंदर दीपकों के साथ करनी चाहिए; इस कर्म के प्रभाव से पितरों को मुक्ति प्राप्त होती है।
पूर्वकर्मविपाकेन रजसा दोषभावतः । कृतं ह्येवं तु भो वत्स मुक्तिस्तस्य न संशयः
पिछले कर्मों के फल और रजोगुण के कारण दोष उत्पन्न होते हैं; परंतु हे वत्स, जब यह किया जाता है तो उसे निःसंदेह मुक्ति मिलती है।
तद्व्रतं च कृतं तेन मुक्त्यर्थं पितृहेतवे । ते गता मुक्तिमार्गेण आशीर्वादपरायणाः
उसने यह व्रत मुक्ति के लिए और पितरों के कल्याण हेतु किया; वे आशीर्वाद देते हुए मुक्ति के मार्ग पर चले गए।
ऋषिपंचमीव्रतं पुण्यं विप्राय परिकीर्तितम् । ये कुर्वंति नरश्रेष्ठास्ते ज्ञेयाः पुण्यभागिनः
ऋषिपंचमी का पुण्य व्रत ब्राह्मण के लिए बताया गया है; जो श्रेष्ठ पुरुष इसे करते हैं, वे पुण्य के भागी माने जाते हैं।
ये कुर्वंति नरश्रेष्ठ ऋषिव्रतमनुत्तमम् । भुक्त्वात्र भोगान्विपुलान्यांति विष्णोः पदं तु ते
जो श्रेष्ठ पुरुष उत्तम ऋषिव्रत करते हैं, वे यहां अनेक सुख भोगकर अंत में विष्णु के धाम को प्राप्त होते हैं।
इतिश्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारद। संवादे ऋषिपंचमीव्रतंनाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
इसी प्रकार, श्रीपद्ममहापुराण के उत्तरखंड में, उमापति और नारद के संवाद में, पचपन हजार श्लोकों वाली संहिता के सत्तहत्तरवें अध्याय 'ऋषिपंचमी व्रत' का समापन हुआ।
पार्वत्युवाच- गंगायाश्चैव माहात्म्यं पुनर्वद महामते । यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे वीतरागाः पुनः पुनः
पार्वती ने कहा— हे महाबुद्धिमान, गंगा की महिमा फिर से बताइए, जिसे सुनकर सभी मुनि बार-बार विरक्त हो जाते हैं।
माहात्म्यं कीदृशं चैव तस्याः सर्वेश्वर प्रभो । उत्पत्तिश्च श्रुता पूर्वं महिमा न श्रुतो मया । त्वमाद्यः सर्वभूतानां त्वं देवश्च सनातनः
हे सर्वेश्वर प्रभु, उसकी महिमा कैसी है? उसकी उत्पत्ति मैंने पहले सुनी है, पर उसकी महिमा मैंने नहीं सुनी। आप सब प्राणियों में प्रथम और सनातन देवता हैं।
महादेव उवाच- बृहस्पतिसमं बुद्ध्या शक्रतुल्यपराक्रमम् । शरतल्पगतं भीष्मं ऋषयो द्रष्टुमाययुः
महादेव बोले— जो बुद्धि में बृहस्पति के समान और पराक्रम में इंद्र के समान थे, ऐसे ऋषि शरशय्या पर स्थित भीष्म को देखने आए।
अत्रिर्वसिष्ठश्च भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अंगिरावगौतमोऽगस्त्यः सुमतिस्त्वापुरात्मवान्
अत्रि, वशिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अंगिरा, गौतम, अगस्त्य, सुमति और संयमी ऋषि वहाँ पहुँचे।
विश्वामित्रः स्थूलशिराः सर्वज्ञः प्रमथाधिपः । रैभ्यो बृहस्पतिर्व्यासः पावनः कश्यपो ध्रुवः
विश्वामित्र, स्थूलशिरा, सर्वज्ञ, प्रमथों के स्वामी, रैभ्य, बृहस्पति, व्यास, पावन, कश्यप और ध्रुव भी आए।
दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कंडेयोऽथ गालवः । उशनाथ भरद्वाजः क्रतुरास्तीक एव च
दुर्वासा, जमदग्नि, मार्कंडेय, गालव, उशनस्, भरद्वाज, क्रतु और आस्तीक भी वहाँ आए।
स्थूलाक्षः सर्वलोकाक्षः कण्वो मेधातिथिः कुशः । नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वा च्यवनो द्विजः
स्थूलाक्ष, सर्वलोकाक्ष, कण्व, मेधातिथि, कुश, नारद, पर्वत, सुधन्वा और द्विज च्यवन भी उपस्थित हुए।
मतिभूर्भुवनो धौम्यः शतानंदोकृतव्रणः । जामदग्न्योऽथ रामश्च ऋचीकश्चैवमादयः
मतिभू, भुवन, धौम्य, शतानंद, कृतव्रण, जामदग्न्य, राम, ऋचीक और अन्य भी वहाँ पहुँचे।
तान्प्रणम्य यथान्यायं धर्मपुत्रः सहानुजः । पूजयामास विधिवज्जगत्पूज्यांस्तु तेजसः
धर्मपुत्र ने अपने भाइयों सहित उन सबको यथोचित प्रणाम किया और विधिपूर्वक जगत में पूज्य उन तेजस्वी ऋषियों की पूजा की।
ते पूजिता महात्मानः सुखासीनास्तपोधनाः । भीष्माश्रिताः कथाश्चक्रुर्दिव्यधर्माश्रितास्तथा
पूजे जाने के बाद वे महान आत्मा, तप में धनी ऋषि सुखपूर्वक बैठे; वे भीष्म के साथ दिव्य धर्म से संबंधित कथाओं में लगे।