શ્રીવિષ્ણુરુવાચ- પૂર્વમાસીન્મહાબાહુર્બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ । સદાધ્યયનશીલસ્તુ દેવશર્મા ઇતિ દ્વિજઃ
શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: પહેલાં એક શક્તિશાળી બ્રાહ્મણ હતો, જે વેદોમાં પારંગત અને હંમેશા અભ્યાસમાં તત્પર રહેતો, તેનું નામ દેવશર્મા હતું.
અગ્નિહોત્રક્રિયાયુક્તઃ ષટ્કર્મનિરતઃ સદા । સર્વવર્ણેષુ સંપૂજ્યઃ સપુત્રપશુબાંધવઃ
તે અગ્નિહોત્રની વિધિમાં વ્યસ્ત રહેતો, છ કાર્યોમાં હંમેશા નિમગ્ન રહેતો, બધા વર્ણના લોકો તેને માન આપતા, અને તે પુત્રો, પશુઓ અને પરિવારજનો સાથે ઘેરાયેલો હતો.
તસ્ય બ્રાહ્મણમુખ્યસ્ય ભગ્ના ચ ગૃહવાહિની । પ્રાપ્તે ભાદ્રપદે માસે શુક્લપક્ષે તુ પંચમી
તે બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠના ઘરમાં ભાદરવા મહિનાની શુક્લપક્ષની પાંચમી દિવસે ઘરનાં અનાજ-સામાન પૂરી થઈ ગયાં.
પિતુઃક્ષયાહં કુરુતે યતાત્મા ચ જિતેંદ્રિયઃ । રાત્રૌ નિમંત્રયેદ્વિપ્રાન્સુખસૌભાગ્યદાયકાન્
પિતાનું અવસાન થતાં, આત્મનિયંત્રિત અને ઇન્દ્રિયજિત બ્રાહ્મણે રાત્રે સુખ અને સૌભાગ્ય આપનાર બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપ્યું.
પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ભાંડાન્યન્યાનિ કારયેત્ । પાકં સર્વેષુ પાત્રેષુ સ કારયતિ જાયયા
સવારની શુદ્ધ અને નિર્મળ વેળાએ, તેણે વિવિધ વાસણો તૈયાર કર્યા અને પત્ની સાથે બધા વાસણોમાં ભોજન બનાવ્યું.
અષ્ટાદશરસોપેતં પિતૄણાં પ્રીતિદાયકમ્ । આકારણં તતો દત્ત્વા વિપ્રાણાં ચ પૃથક્પૃથક્
અઢાર પ્રકારના રસવાળાં વાનગીઓ બનાવવામાં આવી, જે પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે, અને પછી યોગ્ય રીતે અર્પણ કરીને, દરેક બ્રાહ્મણને અલગ અલગ આપી.
સર્વે વિપ્રાસ્તુ સંપ્રાપ્તા મધ્યાહ્ને વેદપાઠકાઃ । અર્ઘપાદ્યાદિ વિધિવત્કૃતવાન્દ્વિજસત્તમઃ
બધા વેદપાઠક બ્રાહ્મણો મધ્યાહ્ને આવ્યા; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે નિયમ મુજબ અર્ગ્ય, પાદ્ય અને અન્ય વિધિઓ કર્યા.
રજસા દૂષિતઃ શ્રાદ્ધે પ્રક્ષાલ્ય વિધિવત્તદા । ગૃહમધ્યે ગતાઃ સર્વે આસને તે નિરૂપિતાઃ
શ્રાદ્ધ દરમિયાન ધૂળથી મલિન થયેલા બ્રાહ્મણોએ યોગ્ય રીતે હાથ-પગ ધોઈ, પછી બધા ઘરમાં આવ્યા અને નિર્ધારિત જગ્યાએ બેઠા.
પ્રદત્તં ભોજનં તેન મિષ્ટાન્નેન વિશેષતઃ । વિધિના ચ કૃતં શ્રાદ્ધં પિંડદાનપ્રપૂર્વકમ્
તેને મીઠાં ભાતથી ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને ભોજન આપ્યું, અને પિંડદાનથી શરૂ કરીને શ્રાદ્ધ વિધિ પ્રમાણે કર્યું.
તાંબૂલં દક્ષિણાં ચૈવ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । સર્વં દદૌ દ્વિજેભ્યો વૈ પિતૃધ્યાનપરાયણઃ
તે પાન, દક્ષિણાં અને વિવિધ કપડાં બધાં બ્રાહ્મણોને આપ્યા, પિતૃધ્યાનમાં તત્પર રહીને.
વિપ્રા વિસર્જિતાઃ સર્વે આશીર્વાદપરાયણાઃ । ગોત્રિણાં બાંધવાનાં ચ અન્યેષાં ચ બુભુક્ષતામ્
બ્રાહ્મણો વિદાય થયા પછી આશીર્વાદ આપવા તત્પર રહ્યા; તેણે પોતાના કુળના અને અન્ય ભૂખ્યા સગાંઓને પણ ખવડાવ્યું.
દત્તમન્નં તદા તેન ભોજને વિધિપૂર્વકમ્ । નિશાયાં તુ કુટીદ્વારે ઉપવિષ્ટો યદા તદા
તે બધા લોકોને નિયમ મુજબ ભોજન આપ્યું; પછી રાત્રે, જ્યારે તે પોતાના કૂટીના દરવાજા પાસે બેઠો હતો,
બ્રાહ્મણ્યા વારિ સંગૃહ્ય પાદપ્રક્ષાલનં કૃતમ્ । તદા શુની બલીવર્દૌ પરસ્પરમભાષતામ્
તેની પત્નીએ પાણી લાવીને પગ ધોઈ દીધા; ત્યારબાદ શૂની અને બળદ એકબીજાને વાત કરવા લાગ્યા.
શૃણુ કાંત વચો મહ્યં યાદૃક્કૃતવતી વધૂઃ । તાદૃશં સંપ્રવક્ષ્યામિ નાન્યથા પ્રબ્રવીમ્યહમ્
પ્રિય, સાંભળો, જે વધૂએ મારી સાથે કર્યું, એ હું તને સાચું કહું છું, હું ક્યારેય ખોટું નથી બોલતી.
કદાચિદ્દૈવયોગેન ગતાહં પુત્રસદ્મનિ । તત્રસ્થિતં પયઃ પાતું વધ્વા દૃષ્ટં ન તત્પુનઃ
ક્યારેક, ભાગ્યના યોગે, હું પુત્રના ઘરમાં ગઈ; ત્યાં ઊભી રહીને મેં વધૂને દૂધ પીતા જોયું, પણ પછી એ ફરી જોવા મળ્યું નહીં.
પીતં પયસ્તુ સર્પેણ તદ્દૃષ્ટં તુ મયા પુનઃ । પશ્ચાત્પીતં મયા સમ્યક્દૃષ્ટં વધ્વા તદા પુનઃ
દૂધ સાપે પીધું, એ મેં જોયું; પછી મેં વધૂને યોગ્ય રીતે દૂધ પીતા જોયું.
તેન સંપર્કદોષેણકટિર્ભગ્ના ચ મે સદા । તેન દુઃખેન ભો સ્વામિન્જાતાહં દુઃખભાગિની । ભગ્ના કટિશ્ચ સંજાતા હ્યાહારો નૈવ રોચતે
તેના સંપર્કના દોષથી મારી કટિ હંમેશા તૂટી ગઈ છે; એ દુઃખથી, સ્વામી, હું દુઃખી બની ગઈ છું, અને તૂટી ગયેલી કટિને કારણે હવે ભોજન ગમતું નથી.
બલીવર્દ્દ ઉવાચ- શૃણુ ત્વં શુનિ વક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ । અસ્મિન્વૈ દિવસે પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણાનાં તુ ભોજનમ્
બળદે કહ્યું: શૂની, સાંભળ, હું તને મારા દુઃખનું કારણ કહું છું. આજના દિવસે, જ્યારે બ્રાહ્મણોને ભોજન અપાયું,
કારિતં મમ પુત્રેણ મમ ચિંતા તુ નો કૃતા । નોદકં ન તૃણં ચૈવ ન દત્તં કેનચિત્ક્વચિત્
મારા પુત્રે વિધિ તો કર્યા, પણ મને યાદ નથી રાખ્યો; કોઈએ ક્યાંય મને પાણી કે ઘાસ પણ અર્પણ કર્યું નથી.
અનાહારોહ્યહં પાપી બદ્ધોઽસ્મિન્પાપભાવિતઃ । પૂર્વપાપવિશેષેણ જાતં શુનિ ન સંશયઃ
હું પાપી અને ભૂખ્યો છું, પાપના બળથી અહીં બંધાયેલો છું; અગાઉના ખાસ પાપના કારણે હું કૂતરો થયો છું, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તદ્વાક્યં તુ તદા દેવિ શ્રુતં પુત્રેણ ધીમતા । મમાયં તુ પિતા સાક્ષાજ્જાતો મમ ગૃહે પશુઃ
તે સમયે, દેવી, બુદ્ધિશાળી પુત્રે એ વાત સાંભળી: 'આ તો મારા પિતા છે, જે મારા જ ઘરમાં પશુ બની ગયા છે.'
ઇયં તુ જનની સાક્ષાન્મમ ચૈવ ન સંશયઃ । દૈવયોગાચ્છુની જાતા કિં કરોમિ સુનિશ્ચયમ્
'આ તો મારી માતા છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; ભાગ્યના કારણે એ કૂતરી બની છે. હું શું કરું? આ તો નિશ્ચિત છે.'
એવં વિચાર્યાસૌ વિપ્રો નૈવ નિદ્રામવાપ સઃ । રાત્રૌ ચિંતાપરો ભૂત્વા સ્મરન્વિશ્વેશ્વરં પરમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, એ બ્રાહ્મણને ઊંઘ આવી નહીં; આખી રાત ચિંતામાં ડૂબી રહ્યો અને સર્વેશ્વરને સ્મરણ કરતો રહ્યો.
નાનાધર્મપરોઽહં ચ મમૈવં ચ કથં શુભમ્ । વિચારયિત્વા ચ તતો રાત્રૌ સુપ્તસ્તદા પુનઃ
'હું તો અનેક ધર્મોમાં રત છું, છતાં મને આ રીતે સુખ કેમ મળે?' આમ વિચાર કરીને, એ રાતે ફરી ઊંઘી ગયો.
પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ઋષીણાં પુરતો ગતઃ । તેષાં મધ્યે વસિષ્ઠેન તસ્ય સુસ્વાગતં કૃતમ્
સવારની શુદ્ધ વેળાએ, એ ઋષિઓ પાસે ગયો; તેમાં વસિષ્ઠે તેને હર્ષથી આવકાર્યો.
બ્રૂહિ ત્વં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તવાગમનકારણમ્ । ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા વિપ્રઃ પ્રણામમકરોત્તદા
'બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું અહીં કેમ આવ્યો છે, એ કહો.' એમ પૂછતાં, એ બ્રાહ્મણે નમસ્કાર કર્યો.
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલા ક્રિયા । અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તા દુર્લભાત્તવ દર્શનાત્
'આજે મારું જન્મ ફળદાયી છે, આજે મારી ક્રિયા સફળ છે; આજે મારા પિતૃઓ તૃપ્ત છે, કેમ કે તારા દુર્લભ દર્શન મળ્યા છે.'
યથોક્તં ચ કૃતં શ્રાદ્ધં દ્વિજાશ્ચૈવ સુભોજિતાઃ । કુટુંબિનાં તુ સર્વેષાં ભોજનં કારિતં તથા
'જેમ કહેવામાં આવ્યું છે, તેમ શ્રાદ્ધ કર્યું છે, અને દ્વિજોને સારી રીતે ખવડાવ્યા છે; બધા કુટુંબીઓનું પણ ભોજન કરાવ્યું છે.'
ભોજનાનંતરં પ્રાપ્તા શુની તત્ર ઉવાચ હ । અસ્માકં તુ ગૃહે હ્યેકો બલીવર્દસ્તુ વર્ત્તતે
ભોજન પછી, કૂતરીએ ત્યાં કહ્યું: 'અમારા ઘરમાં એક બળદ છે.'
તં પતિં પ્રતિવાક્યં યદ્દિવજ મત્તઃ શૃણુષ્વ તત્ । ગૃહેસ્થિતં દુગ્ધભાંડમહિના દૂષિતં મયા
'પતિ, હું તને જે કહું છું એ સાંભળ: ઘરમાં, મેં દૂધના પાત્રમાં ઝેર નાખી દીધું હતું.'