બદરેઙ્ગુદિશાકાનિ મૂલાનિ વિવિધાનિ ચ। તત્રાહૃત્ય ચ રામેણ કૂટાકારઃ કૃતો મહાન્
રામે બોર અને ઇંગુદીના ડાળીઓ, વિવિધ મૂળો ભેગા કરીને, એથી એક મોટું ઝૂંપડું બનાવ્યું.
પરિપક્વં ચ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્। સ્નાત્વા રામો યોગવાપ્યાં મુનીંસ્તાનનુપાલયન્
જાનકીએ પકવેલું ભોજન રામને અર્પણ કર્યું; રામે યોગવાપીમાં સ્નાન કરીને, મુનિઓની સેવા કરી.
મધ્યાહ્નાચ્ચલિતે સૂર્યે કાલે કુતપકે તથા। આયાતા ઋષયઃ સર્વે યે રામેણાનુમંત્રિતાઃ
મધ્યાહ્ન પછી, કૂટપાકના સમયે, રામે આમંત્રિત કરેલા બધા ઋષિઓ આવી પહોંચ્યા.
તાનાગતાન્મુનીન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મજા। રામાંતિકં પરિત્યજ્ય વ્રીડિતાઽન્યત્ર સંસ્થિતા
જનકની દીકરી વૈદેહીએ, આવેલા મુનિઓને જોઈ, રામની બાજુ છોડીને, શરમથી બીજા સ્થળે ઊભી રહી.
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના ચિંતયાના ચ વેપતી। બ્રાહ્મણા નેહ જાનંતિ શ્રાદ્ધકાલે હ્યુપસ્થિતાઃ
તેણી આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરીને, વિચારી રહી હતી અને થરથર કાંપી રહી હતી; શ્રાદ્ધ માટે આવેલા બ્રાહ્મણોએ તેને ઓળખી શક્યા નહીં.
રામેણ ભોજિતા વિપ્રાઃ સ્મૃત્યુક્તેન યથાવિધિ। વૈદિક્યશ્ચ કૃતાસ્સર્વાઃ સત્ક્રિયા યાસ્સમીરિતાઃ
રામે બ્રાહ્મણોને વિધિ પ્રમાણે સ્મૃતિપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું; બધાં વૈદિક સંસ્કાર યોગ્ય રીતે કર્યા.
પુરાણોક્તો વિધિશ્ચૈવ વૈશ્વદેવિકપૂર્વકઃ। ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ દત્વા પિંડાન્યથાક્રમમ્
પુરાણમાં જણાવેલ વિધિ, વૈશ્વદેવના પૂર્વે, પાલન થયો; બ્રાહ્મણોએ ભોજન કર્યા પછી, પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં આપ્યા.
પ્રેષિતેષુ યથાશક્તિ દત્વા તેષુ ચ દક્ષિણામ્। ગતેષુ વિપ્રમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામોઽબ્રવીદિદમ્
રામે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દક્ષિણાં આપી; તેઓ જતા, રામે પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
કિમર્થં સુભ્રુ નષ્ટાસિ મુનીન્દૃષ્ટ્વા ત્વિહાગતાન્। તત્સર્વં ત્વમિદં તત્વં કારણં વદ માચિરમ્
સુંદર ભ્રૂવાળી, અહીં આવેલા મુનિઓને જોઈને, તું કેમ અદૃશ્ય થઈ ગઈ? આ બધું સાચું કારણ મને તરત કહી દે.
ભવિતવ્યં કારણેન તચ્ચ ગોપ્યં ન મે કુરુ। શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈર્લક્ષ્મણસ્ય શુચિસ્મિતે
જે કારણ હોય, એ મને છુપાવું નહીં; તું મારા અને લક્ષ્મણના પ્રાણોથી બંધાયેલી છે, હસતી રહી.
એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા ત્રપયાઽવાઙ્મુખી સ્થિતા। વિમુંચંતી સાઽશ્રુપાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્
પતિએ આમ કહ્યું ત્યારે, તે શરમથી માથું ઝુકાવી ઊભી રહી; આંખમાંથી આંસુ વહાવી, રાઘવને બોલી.
શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્। રામ ત્વયાઽચિંત્યમાનો રાજેંદ્રસ્ત્વિહ ચાગતઃ
પ્રભુ, અહીં મેં જે અદભુત જોયું, એ સાંભળો; રામ, જે રાજાને તું માન આપે છે, એ અહીં આવ્યો છે.
સર્વાભરણસંયુક્તૌ દ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ। દ્વિજાનાં દેહસંયુક્તાસ્ત્રયસ્તે રઘુનંદન
બીજા બે પણ બધાં આભૂષણોથી સજ્જ હતા; ત્રણ બ્રાહ્મણ રૂપે, રઘુવંશી, હાજર હતા.
પિતરસ્તુ મયા દૃષ્ટા બ્રાહ્મણાંગેષુ રાઘવ। દૃષ્ટ્વા ત્રપાન્વિતા ચાહમપક્રાંતા તવાંતિકાત્
રાઘવ, મેં બ્રાહ્મણોમાં પિતા જોયા; તેમને જોઈને, શરમથી તારી બાજુ છોડી દીધી.
ત્વયા વૈ ભોજિતા વિપ્રાઃ કૃતં શ્રાદ્ધં યથાવિધિ। વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃસરા1.33.
તમે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું અને શ્રાદ્ધ વિધિ પ્રમાણે કર્યું; વલકલ અને મૃગચર્મ પહેરેલા લોકો રાજાઓના નેતા કેવી રીતે હોઈ શકે?
ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુદાહૃતમ્। કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ કૈકેય્યાપહૃતાનિ ચ
હું દુશ્મનોનો નાશ કરનાર છું, આ સાચું છે; કૌશેય અને કૈકેયી લીધેલા વસ્ત્રો હવે નથી.
તતઃ પ્રભૃતિ ચૈવાહં ચીરિણી તુ વનાશ્રયમ્। જ્ઞાત્વાહં ન વદે કિંચિન્મા તે દુઃખં ભવત્વિતિ
તે સમયથી હું વનમાં વલકલ પહેરી રહી છું; આ જાણીને, હું કંઈ બોલતી નથી, જેથી તને દુઃખ ન થાય.
નાહં સ્મરામિ વૈ માતુર્ન પિતુશ્ચ પરંતપ। કદા ભવિષ્યતીહાંતો વનવાસસ્ય રાઘવ
હું મારી માતા કે પિતાને યાદ કરતી નથી, દુશ્મનોને દહન કરનાર; રાઘવ, આ વનવાસ ક્યારે પૂરો થશે?
એતદેવાનિશં રામ ચિંતયંત્યાઃ પુનઃ પુનઃ। વ્રજંતિ દિવસા નાથ તવ પદ્ભ્યાં શપામ્યહમ્
રામ, હું વારંવાર આ જ વાત વિચારી રહી છું, અને એ રીતે દિવસો પસાર થઈ જાય છે, મારા સ્વામી, હું તમારા પગલાંની કસમ ખાઈને કહું છું.
સ્વહસ્તેન કથં રાજ્ઞો દાસ્યે વૈ ભોજનં ત્વિદમ્। દાસાનામપિ યો દાસો નોપભુંજીતયત્ક્વચિત્
મારા પોતાના હાથથી રાજાને આ ભોજન કેવી રીતે આપું? એ તો એવા ભોજન છે કે દાસોના દાસ પણ કદી ખાય નહીં.
એતાદૃશી કથં ત્વસ્મૈ સંપ્રદાતું સમુત્સહે। યાહં રાજ્ઞા પુરા દૃષ્ટા સર્વાલઙ્કારભૂષિતા
હું કેવી રીતે એ રાજાને આવું કંઈ આપી શકું, જ્યારે એક સમયે હું રાજાની નજરે સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ હતી?
બાલવ્યજનહસ્તા ચ વીજયંતી નરાધિપમ્। સા સ્વેદમલદિગ્ધાંગી કથં પશ્યામિ ભૂમિપમ્
હું એક સમયે હાથમાં બાલવ્યોજન લઈને રાજાને પંખાવતી હતી; હવે, જ્યારે મારા શરીર પર પસીનો અને મેલ લાગી ગયો છે, હું કેવી રીતે ભૂમિના સ્વામીનો સામનો કરી શકું?
વ્યક્તં ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્તસ્ત્વયા પુત્રેણ તારિતઃ। દૃષ્ટ્વા માં દુઃખિતાં બાલાં વને ક્લિષ્ટામનાગસમ્
નક્કી છે, તું તારા પુત્ર દ્વારા બચી ને સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયો છે, પછી મને — આ દુઃખી, નિર્દોષ, વનમાં પીડાતી બાળાને — જોઈને.
શોકઃ સ્યાત્પાર્થિવસ્યાસ્ય તેન નષ્ટાસ્મિ રાઘવ। ભવાન્પ્રાણસમો રામ ન તે ગોપ્યં મમત્વિહ
આ રાજાને દુઃખ થશે, રાઘવ, અને તેથી હું ગુમ થઈ ગઈ છું; રામ, તમે મને જીવ જેટલા પ્રિય છો — અહીં હું તમારાથી કંઈ છુપાવતી નથી.
સત્યેન તેન ચૈવાથ સ્પૃશામિ ચરણૌ તવ। તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ પ્રીતઃ પ્રિયાં તાં પ્રિયવાદિનીમ્
સત્ય અને આ વાતની શપથ લઈને હું તમારા પગલાં સ્પર્શું છું; આ સાંભળીને રાઘવ પોતાના પ્રિય, પ્રેમથી બોલનારાને જોઈને ખુશ થયો.
અંકમાનીય સુદૃઢં પરિષ્વજ્ય ચ સાદરમ્। ભુક્તૌ ભોજ્યં તદા વીરૌ પશ્ચાદ્ભુક્તા ચ જાનકી
તેને મજબૂત રીતે ગોદમાં લઈ, સન્માનથી ઝપટ્યું, પછી વીરોએ ભોજન લીધું, અને પછી જાનકીયે પણ ભોજન કર્યું.
એવં સ્થિતૌ તદા સા ચ તાં રાત્રિં તત્ર રાઘવૌ। ઉદિતે ચ સહસ્રાંશૌ ગમનાય મનો દધુઃ
એ રાત્રે તેઓ ત્યાં જ રહ્યા, અને જ્યારે હજારો કિરણોવાળો સૂર્ય ઉગ્યો, ત્યારે રાઘવોએ વિદાય માટે મનમાં વિચાર કર્યો.
પ્રત્યઙ્મુખં ગતઃ ક્રોશં જ્યેષ્ઠં યાવચ્ચ પુષ્કરમ્। પૂર્વભાગે પુષ્કરસ્ય યાવત્તિષ્ઠતિ રાઘવઃ
પશ્ચિમ તરફ એક ક્રોશ જેટલું જઈ, મોટા પુષ્કર સુધી, રાઘવ પૂર્વ ભાગમાં પુષ્કરના રહી ગયા.
શુશ્રાવ ચ તતો વાચં દેવદૂતેન ભાષિતમ્। ભો ભો રાઘવ ભદ્રં તે તીર્થમેતત્સુદુર્લભમ્
ત્યાં તેણે દેવદૂત દ્વારા બોલાયેલી અવાજ સાંભળી: 'રાઘવ, તને શુભ રહે! આ તીર્થ ખૂબ જ દુર્લભ છે.'
અસ્મિન્સ્થાને સ્થિતો વીર આત્મનઃ પુણ્યતાં કુરુ। દેવકાર્યં ત્વયા કાર્યં હંતવ્યા દેવશત્રવઃ
'વીર, આ સ્થાન પર રહીને તું પોતાને પવિત્ર કર; તારે દેવ કાર્ય કરવું છે — દેવોના શત્રુઓને તારે મારવા છે.'