નૃણાં ભવતિ સૌખ્યાનિ તથૈશ્વર્યં તપોઽક્ષયમ્। ત્રીણિ શૃઙ્ગાણિ શુભ્રાણિ ત્રીણિ પ્રસ્રવણાનિ ચ
માણસોને ત્યાં સુખ, સંપત્તિ અને અક્ષય તપ પ્રાપ્ત થાય છે; ત્યાં ત્રણ તેજસ્વી શિખરો અને ત્રણ ઝરણાં છે.
પુષ્કરાણિ તથા ત્રીણિ નવિદ્મસ્તત્ર કારણમ્। કનીયાંસં મધ્યમં ચ તૃતીયં જ્યેષ્ઠપુષ્કરમ્
ત્યાં ત્રણ પુષ્કર પણ છે; એનું કારણ અમને ખબર નથી—એક નાનું, એક મધ્યમ અને ત્રીજું મોટું પુષ્કર છે.
શૃંગશબ્દાભિધાનાનિ શુભપ્રસ્રવણાનિ ચ। બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો નિત્યં સન્નિહિતાસ્ત્રયઃ
શિખરો અને શુભ ઝરણાંના નામે ઓળખાતા, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર—આ ત્રણેય હંમેશા ત્યાં હાજર રહે છે.
પુષ્કરેષુ મહારાજા નાતઃ પુણ્યતમં ભુવિ। વિરજં વિમલં તોયં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્
હે મહારાજા, પૃથ્વી પર પુષ્કરથી વધુ પવિત્ર સ્થાન બીજું ક્યાંય નથી; ત્યાંનું પાણી નિર્મળ, શુદ્ધ અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.
બ્રહ્મલોકસ્ય પન્થાનં ધન્યાઃ પશ્યંતિ પુષ્કરં। યસ્તુ વર્ષશતં સાગ્રમગ્નિહોત્રમુપાસતે
જે ધન્ય લોકો પુષ્કરનું દર્શન કરે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકના માર્ગને જોઈ શકે છે; અને જે ત્યાં સો વર્ષ સુધી અગ્નિહોત્ર કરે છે—
કાર્તિકીં વા વસેદેકાં પુષ્કરે સમમેવ ચ। કર્તુમ્મયા ન શકિતં કર્મણા નૈવ સાધિતમ્
અથવા જે પુષ્કરમાં એક કાર્તિક માસ સુધી રહે છે—even so—એવા કાર્યો તો હું કરી શક્યો નહીં, ન તો કર્મથી એ સિદ્ધ કરી શક્યા.
તદયત્નાત્ત્વયા તાત મૃત્યુસ્સર્વહરો જિતઃ। તત્ર દૃષ્ટસ્સ દેવેશો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
એથી, બેટા, તું સહેલાઈથી જ મૃત્યુ, સર્વને લઈ જનાર, તેને જીત્યો છે; ત્યાં દેવોના દેવ, બ્રહ્મા, લોકપિતામહનું દર્શન થયું છે.
નાન્યો મર્ત્યસ્ત્વયા તુલ્યો ભવિતા જગતીતલે। અહં વૈ તોષિતો યેન પઞ્ચવાર્ષિકજન્મના
પૃથ્વી પર તારા સમાન બીજો કોઈ મર્ત્ય માણસ નહીં થાય; હું તો તારા પાંચ વર્ષના જીવનથી સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયો છું.
વરેણ ત્વં મદીયેન ઉપમાં ચિરજીવિનામ્। ગમિષ્યસિ ન સન્દેહસ્તથાશીર્વચનમ્મમ
મારા આશીર્વાદથી તું દીર્ઘાયુ માણસોની સમાનતા પ્રાપ્ત કરશે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એજ મારી આશીર્વાદરૂપ વાણી છે.
એવં વદન્તિ તે સર્વે વ્રજ લોકાન્યથેપ્સિતાન્। એવં લબ્ધપ્રસાદેન મૃકણ્ડુતનયેન ચ
આ રીતે બધા કહે છે: 'તારે જે લોકમાં જવું હોય ત્યાં જા.' આ રીતે મૃકંડુના પુત્રના કૃપાથી—
આશ્રમઃસ્થાપિતસ્તેન માર્કણ્ડાશ્રમ ઇત્યુત। તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા વાજપેયફલં લભેત્
તેણે ત્યાં આશ્રમ સ્થાપ્યો, જેને માર્કંડેય આશ્રમ કહે છે; ત્યાં સ્નાન કરીને અને શુદ્ધ થઈને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા ચિરાયુર્જાયતે નરઃ। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। તથાન્યં તે પ્રવક્ષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
જે મનુષ્ય સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ જાય છે, તે દીર્ઘાયુ બને છે; પુલસ્ત્ય કહે છે: 'હવે હું તને બીજું પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું.'
યથા રામેણ વૈ તીર્થં પુષ્કરં તુ વિનિર્મિતમ્। ચિત્રકૂટાત્પુરા રામો મૈથિલ્યા લક્ષ્મણેન ચ
કેવી રીતે પુષ્કર તીર્થ રામચંદ્રજી દ્વારા સ્થાપાયું હતું; પ્રાચીન સમયમાં રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણજી સાથે ચિત્રકૂટથી નીકળી પડ્યા.
અત્રેરાશ્રમમાસાદ્ય પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્। રામ ઉવાચ। કાનિ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ કિં વા ક્ષેત્રં મહામુને
અત્રિજીના આશ્રમ પર પહોંચી, તેમણે મહાન ઋષિ અત્રિજીને પ્રશ્ન કર્યો; રામે પૂછ્યું: 'હે મહામુને, કયા તીર્થ પવિત્ર છે અને કયું ક્ષેત્ર શ્રેષ્ઠ છે?'
યત્ર ગત્વા નરો યોગિન્વિયોગં સહ બંધુભિઃ। નૈવ પ્રાપ્નોતિ ભગવન્તન્મમાચક્ષ્વ સુવ્રત1.33.
હે સુવ્રત, એ પવિત્ર સ્થળ કયું છે જ્યાં જઈને માણસને યોગીઓ કે પોતાના સગાંથી વિયોગનો દુઃખ ક્યારેય નથી થતું? કૃપા કરીને મને એ સ્થળ વિશે કહો.
અનેન વનવાસેન રાજ્ઞસ્તુ મરણેન ચ। ભરતસ્ય વિયોગેન પરિતપ્યે હ્યહં ત્રિભિઃ
આ વનવાસ, રાજાના અવસાન અને ભરતથી વિયોગ—આ ત્રણ દુઃખોથી હું ખૂબ જ વ્યથિત છું.
તદ્વાક્યં રાઘવેણોક્તં શ્રુત્વા વિપ્રર્ષભસ્તદા। ધ્યાત્વા ચ સુચિરં કાલમિદં વચનમબ્રવીત્
રાઘવના એ વચનો સાંભળી, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ મહારાજે લાંબા ધ્યાન પછી આ રીતે કહ્યું.
અત્રિરુવાચ। સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વીર રઘૂણાં વંશવર્ધન। મમ પિત્રા કૃતં તીર્થં પુષ્કરં નામ વિશ્રુતમ્
અત્રિ કહે છે: હે વીર, રઘુવંશને વધારનાર, તું ખૂબ જ યોગ્ય પ્રશ્ન કર્યો છે. મારા પિતાએ પુષ્કર નામનું પ્રસિદ્ધ તીર્થ સ્થાપ્યું હતું.
પર્વતૌ દ્વૌ ચ વિખ્યાતૌ મર્યાદા યજ્ઞપર્વતૌ। કુંડત્રયં તયોર્મધ્યે જ્યેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠકમ્
ત્યાં બે પ્રસિદ્ધ પર્વતો છે, જેને યજ્ઞપર્વત કહે છે. એ બંને વચ્ચે ત્રણ કુંડ છે—મોટું, મધ્યમ અને નાનું.
તેષુ ગત્વા દશરથં પિંડદાનેન તર્પય। તીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થં ક્ષેત્રાણામપિ ચોત્તમમ્
ત્યાં જઈને દશરથને પિંડદાનથી તૃપ્ત કર; એ તીર્થો માં શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર ક્ષેત્રો માં પણ સર્વોત્તમ છે.
અવિયોગા ચ સુરસા વાપી રઘુકુલોદ્વહ। તથા સૌભાગ્યકૂપોન્યઃ સુજલો રઘુનંદન
હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, ત્યાં સુખદ અવિયોગા વાપી છે અને બીજી એક શુભ, શુદ્ધ પાણીવાળી કૂવા પણ છે, હે રઘુનંદન.
તેષુ પિંડપ્રદાનેન પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ। આભૂતસંપ્લવં કાલમેતદાહ પિતામહઃ
એ સ્થળોએ પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે; મહાપ્રળયના સમયે પિતામહે આ વાત કહી હતી.
તત્ર રાઘવ ગચ્છસ્વ ભૂયોપ્યાગમનં ક્રિયાઃ। તથેતિ ચોક્ત્વા રામોપિ ગમનાય મનો દધે
હે રાઘવ, ત્યાં જઈને વારંવાર વિધિઓ કર; 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને રામે મનમાં જવાનું નક્કી કર્યું.
ઋક્ષવંતમભિક્રમ્ય નગરં વૈદિશં તથા। ચર્મણ્વતીં સમુત્તીર્ય પ્રાપ્તોસૌ યજ્ઞપર્વતમ્
ઋક્ષપર્વત પાર કરીને, પછી વૈદિશા નગર અને ચર્મણ્વતી નદી ઉતરીને, તે યજ્ઞપર્વત પર પહોંચ્યો.
તમતિક્રમ્ય વેગેન મધ્યમે પુષ્કરે સ્થિતઃ। પિતૄન્સંતર્પયામાસ અદ્ભિર્દેવાંશ્ચ સર્વશઃ
પછી ઝડપથી આગળ જઈને મધ્યમ પુષ્કર પર પહોંચ્યો અને ત્યાં પાણીથી પિતૃઓ તથા બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા.
સ્નાનાવસાને રામેણ માર્કંડો મુનિપુંગવઃ। આગચ્છન્શિષ્યસંયુક્તો દૃષ્ટસ્તત્રૈવ ધીમતા
સ્નાન પૂરે રામે ત્યાં જ પોતાના શિષ્યો સાથે આવતા મહાન માર્કંડેય મુનિને જોયા.
ગત્વા વૈ સંમુખં તસ્ય પ્રણિપત્ય ચ સાદરમ્। પૃષ્ટોઽવિયોગદઃ કૂપઃ કતમસ્યાં દિશિ પ્રભો
રામે આગળ જઈને વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યો અને પૂછ્યું: 'પ્રભુ, અવિયોગ આપનારી કૂવા કઈ દિશામાં છે?'
સુતો દશરથસ્યાહં રામો નામ જનૈઃ સ્મૃતઃ। સૌભાગ્યવાપીં તાં દ્રષ્ટુમહં પ્રાપ્તોત્રિશાસનાત્
હું દશરથનો પુત્ર છું, લોકોમાં રામ નામે ઓળખાય છું; અત્રિના ઉપદેશથી એ શુભ વાપી જોવા આવ્યો છું.
તત્સ્થાનં તૌ ચ વૈ કૂપૌ ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે। એવમુક્તશ્ચ રામેણ માર્કંડઃ પ્રત્યુવાચ હ
હે ભગવન, એ સ્થળ અને એ બંને કૂવો ક્યાં છે, મને કહો; રામે આમ પૂછતાં માર્કંડેયે ઉત્તર આપ્યો.
માર્કંડેય ઉવાચ। સાધુ રાઘવ ભદ્રં તે સુકૃતં ભવતા કૃતમ્। તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન યત્પ્રાપ્તોસીહ સાંપ્રતમ્
માર્કંડેયે કહ્યું: હે રાઘવ, તું સારું કર્યું, તને કલ્યાણ મળે; તીર્થયાત્રાના સંદર્ભે તું અહીં આવ્યો એ પુણ્યનું કામ કર્યું છે.