યે પુનઃ શૂદ્રવૃત્તિસ્થાસ્ત્રિરાત્રોપોષિતા નરાઃ। પ્રયચ્છંતિ દ્વિજેષ્વર્થં બ્રહ્મશક્તિસમન્વિતાઃ
જે લોકો શૂદ્રવૃત્તિમાં રહી ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે અને બ્રહ્મશક્તિથી યુક્ત દ્વિજને ધન આપે છે,
તે મૃતા યાનમારૂઢાઃ પદ્માસનચતુર્ભુજાઃ। બ્રહ્મણા સહ સાયુજ્યં પ્રાપ્નુવંત્યપુનર્ભવમ્
એ લોકો મૃત્યુ પછી, રથ પર ચઢીને, કમળાસન પર બેઠા, ચાર હાથવાળા રૂપે, બ્રહ્માજી સાથે એકરૂપતા પામે છે અને ફરી જન્મતા નથી.
ગંગોદ્ભેદં યત્ર ગંગા સંપ્રાપ્તા સરિતાં વરામ્। સરસ્વતીં દ્રષ્ટુકામા સાંત્વાર્થે પ્રોદ્ગતાંઽબરાત્
જ્યાં ગંગા, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, ગંગોદ્ભેદે પહોંચે છે, ત્યાં સરસ્વતી, ગંગાને જોવા ઇચ્છી, સાંત્વન માટે આકાશમાંથી નીકળે છે.
તત્ર ગત્વા પયઃપૂતં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્। સારસ્વતં ચ વિમલં વિદ્યાધરગણાર્ચિતમ્
ત્યાં જઈને, પાણીથી પવિત્ર થઈ, દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા સેવા પામતી, વિદ્યાધરોએ પૂજાયેલી નિર્મળ સરસ્વતી જાણી શકાય છે.
પીતમેકાંજલિમિતં યેનાપ્તં તેન તત્પરં। અવલોક્ય દિશં પૂર્વામાહ ગંગે સખિ ત્વયા
જે ત્યાં એક મુઠ્ઠી જેટલું જ પાણી પીવે છે, એ પરમ પદ પામી, પૂર્વ દિશા તરફ જોઈને કહે છે: 'ગંગા, સખી, તારા દ્વારા—'
એકાકિની વિયુક્તાસ્મિ ક્વ યાસ્યેહમબાંધવા। તાં વિજ્ઞાય તતો ગંગા રુદંતીં શોકકર્શિતામ્
'હું એકલી છું, વિયોગમાં છું; કોઈ સગા-સંબંધ વગર ક્યાં જઉં?' એ સમજીને, ગંગાએ તેને દુઃખી અને રડતી જોઈ.
પૂર્વદેશાત્સમાયાતા દ્રષ્ટું તાં દીનમાનસામ્। દૃષ્ટ્વા ચ તાં મહાભાગાં પરિષ્વજ્ય તુ પીડિતામ્
પૂર્વ દિશામાંથી આવી, મનથી દુઃખી સરસ્વતીને જોવા ગંગા પહોંચી, અને તે મહાભાગ્યવતીને દુઃખી જોઈને તેને ભેળવી લીધી.
નેત્રે પ્રમૃજ્ય ચૈતસ્યાઃ પ્રાહ ગંગા વચસ્તદા। મા રોદીસ્ત્વં મહાભાગે દુઃષ્કરં તે કૃતં સખિ
એના આંખમાંથી આંસુ પુંછી, ગંગાએ કહ્યું: 'મહાભાગ્યવતી, તું રડશો નહીં; સખી, તું બહુ કઠિન કાર્ય પૂરું કર્યું છે.'
દેવકાર્યં યદન્યેન કર્તું શક્યેત નૈવ હિ। એતસ્માત્તે મહાભાગે દ્રષ્ટું દેવાઃ સમાગતાઃ
દેવતાઓનું કામ બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નહોતું; તેથી, મહાભાગ્યવતી, દેવતાઓ તને જોવા અહીં આવ્યા છે.
એષાં ચ ક્રિયતાં પૂજા વાઙ્મનઃ કાય કર્મણા। સરસ્વતી સુરેંદ્રાણાં કૃત્ત્વા પૂજા વિધિક્રમમ્
બોલી, મન, કાયાથી અને કર્મથી તેમનું પૂજન કર; સરસ્વતીએ નિયમ પ્રમાણે દેવોના રાજાઓનું પૂજન કર્યું.
ક્રમેણ બ્રહ્મજા પશ્ચાત્સંગતા તુ સખીજનમ્। જ્યેષ્ઠમધ્યમયોર્મધ્યે સંગમો લોકવિશ્રુતઃ
પછી બ્રહ્માજીની દીકરીએ પોતાની સખીજનો સાથે ભેગા થઈ; મોટા અને મધ્યમ વચ્ચે તેમનું મિલન જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.
પશ્ચાન્મુખી બ્રહ્મસુતા જાહ્નવી તુ ઉદઙ્મુખી। તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે પુષ્કરં યે સમાગતાઃ
પછી બ્રહ્મસુતા પશ્ચિમ તરફ અને જાહ્નવી ઉત્તર તરફ મુખ કરીને બેઠી; ત્યારબાદ, પુષ્કર ખાતે એકત્ર થયેલા બધા દેવતાઓ—
વિદિત્વા દુષ્કરં કર્મ તસ્યા સ્તુતિમકારયન્। ત્વં બુદ્ધિસ્ત્વં મતિર્લક્ષ્મીસ્ત્વં વિદ્યા ત્વં ગતિઃ પરા
એના દુષ્કર કાર્યને જાણી, બધાએ તેની સ્તુતિ કરી: 'તું જ બુદ્ધિ, તું જ સમજ, તું જ લક્ષ્મી, તું જ વિદ્યા, તું જ સર્વોચ્ચ માર્ગ છે.'
ત્વં શ્રદ્ધા ત્ત્વં પરા નિષ્ઠા બુદ્ધિર્મેધા રતિઃ ક્ષમા। ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં સ્વધા સ્વાહા ત્વં પવિત્રં મતં મહત્
'તું શ્રદ્ધા, તું પરમ નિષ્ઠા, બુદ્ધિ, મેધા, આનંદ અને ક્ષમા છે; તું સિદ્ધિ, તું સ્વધા, તું સ્વાહા, તું મહાન પવિત્ર જ્ઞાન છે.'
સંધ્યા રાત્રિઃ પ્રભા ભૂતિર્મેધા શ્રદ્ધા સરસ્વતી। યજ્ઞ વિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભના
સાંજ, રાત, તેજ, સમૃદ્ધિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા, સરસ્વતી, યજ્ઞ, જ્ઞાન, મહાજ્ઞાન અને ગુપ્ત જ્ઞાન—આ બધું સુંદર છે.
આન્વીક્ષિકી તુ યા વાર્તા દંડનીતિશ્ચ કથ્યતે। નમોસ્તુ તે પુણ્યજલે નમઃ સાગરગામિનિ
વિચારશક્તિ, જીવનનિર્વાહ અને દંડનીતિ—એ બધું તું જ છે, પવિત્ર જળે, તને વંદન છે; સાગર તરફ વહેતી તને નમન છે.
નમસ્તે પાપનિર્મોકે નમો દેવિ જગત્પ્રિયે। એવં સ્તુતા હિ સા દેવી દિવ્યા સ્વાર્થપરાયણૈઃ
પાપ દૂર કરનારી દેવી, જગતને પ્રિય એવી તને વંદન છે. આ રીતે સ્તુતિ કરનાર પોતાના કલ્યાણમાં તત્પર ભક્તો દ્વારા એ દિવ્ય દેવી પ્રસન્ન થાય છે.
એવં સા પ્રાઙ્મુખી તત્ર સ્થિતા દેવી સરસ્વતી। સર્વતીર્થમયી દેવી સર્વામરસમન્વિતા
એ રીતે પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને સરસ્વતી દેવી ત્યાં ઉભી રહી, સર્વ તીર્થરૂપ અને સર્વ દેવતાઓની સાથે.
પ્રાચી સેતિ બુધૈર્જ્ઞેયા બ્રહ્મણો વચનં તથા। તત્ર શુદ્ધાવટંનામ તીર્થં પૈતામહં સ્મૃતમ્
જ્ઞાની લોકો તેને 'પ્રાચી' નામે ઓળખે છે, અને એ જ બ્રહ્માનું વચન છે. ત્યાં 'શુદ્ધાવટ' નામનું પવિત્ર તીર્થ છે, જેને પૌરૂષ તીર્થ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
દર્શનેનાપિ વૈ તસ્ય મહાપાતકિનોપિ યે। ભોગિભોગાન્સમશ્નંતિ વિશુદ્ધા બ્રહ્મણોંતિકે
ત્યાં માત્ર દર્શનથી—even મહાપાપી પણ—બ્રહ્માજી પાસે શુદ્ધ થઈને, ભોગવિલાસનો આનંદ માણે છે.
પ્રાયોપવેશં યે તત્ર પ્રકુર્વંતિ નરોત્તમાઃ। તે મૃતા બ્રહ્મયાનેન દિવં યાંત્યકુતોભયાઃ
જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો ત્યાં પ્રાયોપવેશ કરે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી નિર્ભય બની, બ્રહ્માના વાહન દ્વારા સ્વર્ગમાં જાય છે.
તત્રાલ્પમપિ યૈર્દાનં દત્તં બ્રહ્મવિદાત્મનામ્। જન્માંતરશતં તેષાં તૈર્દત્તં ભાવિતાત્મનામ્
ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાન ધરાવનારા જે પણ થોડું દાન આપે છે, એ દાનનું ફળ તેમને સો જન્મ સુધી મળે છે.
ખણ્ડસ્ફુટિતસંસ્કારં તત્ર કુર્વન્તિ યે નરાઃ। તે બ્રહ્મલોકમાસાદ્ય મોદન્તે સુખિનસ્સદા
ત્યાં જે લોકો તૂટેલા કે વિખરેલા અસ્થિઓના સંસ્કાર કરે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકમાં જઈને હંમેશાં આનંદથી રહે છે.
યોઽત્ર પૂજાજપોહોમઃ કૃતો ભવતિ દેહિનામ્। અનન્તં તત્ફલં સર્વં બ્રહ્મભક્તિરતાત્મનામ્
ત્યાં દેહધારી જે પૂજા, જપ કે હવન કરે છે, એ બધું ફળ બ્રહ્માભક્તો માટે અનંત હોય છે.
તત્ર દીપપ્રદાનેન જ્ઞાનચક્ષુરતીંદ્રિયઃ। પ્રાપ્નોતિ ધૂપદાનેન સ્થાનં બ્રહ્મનિષેવિતમ્
ત્યાં દીવો આપવાથી જ્ઞાનરૂપ દ્રષ્ટિ અને ઇન્દ્રિયોથી ઉપરનું જ્ઞાન મળે છે; ધૂપ આપવાથી બ્રહ્માની સેવા મળતી જગ્યા મળે છે.
અથ કિં બહુનોક્તેન સંગમે યત્પ્રદીયતે। તદનંતફલં પ્રોક્તં જીવતો વા મૃતસ્ય ચ
પછી, વધુ શું કહેવું? સંગમ પર જે કંઈ પણ આપો, જીવતા કે મરેલા માટે, એનું ફળ અનંત ગણાયું છે.
સ્નાનાજ્જપાત્તથા હોમાદનંતફલસાધકમ્। રામેણાગત્ય વૈ તત્ર પિંડં દશરથસ્ય ચ
ત્યાં સ્નાન, જપ અને હવનથી અનંત ફળ મળે છે. એ જ સ્થળે રામે આવીને દશરથ માટે પિંડ આપ્યો હતો.
દત્તં શ્રાદ્ધં તત્ર તેન માર્કંડેયેન દર્શિતે। તત્ર વાપી ચતુઃકોણા તત્ર પિંડપ્રદા નરાઃ
માર્કંડેયે બતાવ્યા પ્રમાણે, ત્યાં રામે શ્રાદ્ધ કર્યું. ત્યાં ચોરસ આકારની વાપી છે, જ્યાં લોકો પિંડ અર્પણ કરે છે.
હંસયુક્તેન યાનેન સર્વે યાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્। તસ્યાં વાપ્યાં તુ વૈ બ્રહ્મા પિતૃમેધં ચકાર હ
ત્યાં પિંડ આપનાર સૌ હંસયુક્ત વાહનથી સ્વર્ગમાં જાય છે. એ જ વાપીમાં બ્રહ્માજીએ પણ પિતૃયજ્ઞ કર્યો હતો.
યજ્ઞં યજ્ઞવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સમાપ્તવરદક્ષિણમ્। વસવઃ પિતરો જ્ઞેયા રુદ્રાશ્ચૈવ પિતામહાઃ
યજ્ઞવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ યજ્ઞકર્તાએ ત્યાં શ્રેષ્ઠ દક્ષિણાવાળો યજ્ઞ કર્યો હતો. વસુ, પિતૃઓ અને રુદ્રોને પિતામહ માનવા.