રથમાર્ગમિવારોઢું રવેસ્તચ્છિખરં સ્થિતમ્। વૃત્તૈસ્સપુલકૈસ્સ્નિગ્ધૈઃ સ્ત્રીણામિવ પયોધરૈઃ
એ શિખર જાણે સૂર્યના રથના માર્ગ પર ચઢવા તૈયાર હોય એમ લાગતું, ગોળ અને મૃદુ, સ્ત્રીઓના ઉન્નત અને કોમળ સ્તનો જેવું રૂપ ધરાવતું હતું.
શ્રીફલૈઃ શિખરં ભાતિ સમન્તાત્સુમનોહરૈઃ। ગુંજદ્ભિઃ ષટ્પદકુલૈઃ સમંતાદુપશોભિતમ્
શિખર ચારે બાજુથી સુંદર શ્રીફળોથી ઝગમગતું હતું અને ગુંજતા મધમાખીના જૂથોથી સર્વત્ર શોભાયમાન બનતું હતું.
કોકિલારાવરુચિરં શિખિ કેકા રવાકુલમ્। શૃંગે મનોહરે તસ્મિન્નુદ્ગતાસુ મનોરમા
એ મનોહર શિખર પર કોયલના મીઠા રવ અને મોરના કૂજનથી સુંદરતા છવાઈ ગઈ હતી, અને મનમોહક પક્ષીઓ પણ ત્યાં ઉડતા દેખાતા હતા.
પુણ્યાપુણ્યજલોપેતા નદીયં બ્રહ્મણસ્સુતા। વંશસ્તંબાત્સુવિપુલા પ્રવૃત્તા ચોત્તરામુખી
બ્રહ્માજીની પુત્રી એવી નદી, પુણ્ય અને પાપથી ભરેલી, વિશાળ વાંસના ઝાડમાંથી ઉત્પન્ન થઈને ઉત્તર તરફ વહેવા લાગી.
ગત્વા તતો નાતિદૂરાત્પુનર્યાતિ પરાઙ્મુખી। તતઃ પ્રભૃતિ સા દેવી પ્રસન્ના પ્રકટાસ્થિતા
પછી એ નદી થોડું દૂર જઈને ફરી દક્ષિણ તરફ વળીને વહેવા લાગી; ત્યારથી એ દેવી સ્પષ્ટ અને પ્રસન્ન રૂપે ત્યાં સ્થિર રહી.
અન્તર્ધાનં પરિત્યજ્ય પ્રાણિનામનુકમ્પયા। કનકા સુપ્રભા ચૈવ નન્દા પ્રાચી સરસ્વતી
પ્રાણીઓ પર દયા કરીને, અંતર્ધાન છોડી, કનકા, સુપ્રભા, નંદા, પ્રાચી અને સરસ્વતી પ્રગટ થઈ.
પંચસ્રોતાઃ પુષ્કરેષુ બ્રહ્મણા પરિભાષિતા। તસ્યાસ્તીરે સુરમ્યાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ
પુષ્કરમાં બ્રહ્માજીએ તેને પાંચ ધારા વાળી જાહેર કરી; તેની કાંઠે અતિ સુંદર તીર્થો અને પવિત્ર મંદિરો છે.
સંસેવિતાનિ મુનિભિઃ સિદ્ધૈશ્ચાપિ સમંતતઃ। તેષુ સર્વેષુ ભવિતા ધર્મહેતુઃ સરસ્વતી
મુનિઓ અને સિદ્ધો સર્વત્ર એ તીર્થોનું સેવન કરે છે; એ બધામાં સરસ્વતી ધર્મનું મુખ્ય કારણ બને છે.
હાટકક્ષિતિગૌરીણાં તત્તીર્થેષુ મહોદયમ્। દાનં દત્તં નરૈઃ સ્નાતૈર્જનયત્યક્ષયં ફલમ્
હાટક ધરતી જેવી દેવીઓના એ તીર્થોમાં, જે લોકો સ્નાન કરીને દાન આપે છે, તેમને અખૂટ ફળ મળે છે.
ધાન્યપ્રદાનં પ્રવરં વદંતિ તિલપ્રદાનં ચ તથા મુનીંદ્રાઃ । યૈસ્તેષુ તીર્થેષુ નરૈઃ પ્રદત્તં તદ્ધર્મહેતુ પ્રવરં પ્રદિષ્ટમ્
મહાન ઋષિઓ કહે છે કે ત્યાં ધાન અને તિલનું દાન શ્રેષ્ઠ છે; એ તીર્થોમાં જે કંઈ પણ લોકો આપે છે, તે સર્વોત્તમ ધર્મનું કારણ ગણાય છે.
પ્રાયોપવેશં પ્રયતઃ પ્રયત્નાદ્યસ્તેષુ કુર્યાત્પ્રમદા પુમાન્વા। તીર્થેપિ સંયોજ્ય મનોપિ ચેત્થં ભુંક્તે ફલં બ્રહ્મગૃહે યથેષ્ટમ્
જે સ્ત્રી કે પુરુષ શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી ત્યાં પ્રાયોપવેશ કરે, અને મન તીર્થમાં એકાગ્ર કરે, તે બ્રહ્માના લોકમાં ઇચ્છિત ફળ ભોગવે છે.
તસ્યોપકંઠે મ્રિયતે હિ યૈસ્તુ કર્મક્ષયાત્સ્થાવરજંગમૈશ્ચ। તે ચાપિ સર્વે સકલં પ્રસહ્ય લભંતિ યજ્ઞસ્ય ફલં દુરાપમ્
જે લોકો એ નદીના કિનારે, કર્મક્ષયથી કે સ્થાવર-જંગમ જીવોમાં મૃત્યુ પામે છે, તેઓ બધાને દુર્લભ યજ્ઞફળ બળપૂર્વક પ્રાપ્ત થાય છે.
તતસ્તુ સા ધર્મફલારણી ચ જન્માદિદુઃખાર્દિતચેતસાં તુ। સર્વાત્મના ચારુફલા સરસ્વતી સેવ્યા પ્રયત્નાત્પુરુષૈર્મહાનદી
આથી, સર્વ દુઃખો દૂર કરનારી, સુંદર ફળ આપનારી, અને ધર્મના ફળોની વનરૂપ સરસ્વતી મહાનદી, પુરુષોએ શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ.
તત્ર યે સલિલં પૂતં પિબંતિ સતતં નરાઃ। ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે જગત્યામિહ સંસ્થિતાઃ
જે લોકો ત્યાં સતત પવિત્ર જળ પીવે છે, તેઓ માનવ નથી, પણ આ ધરતી પર સ્થિર થયેલા દેવતા છે.
યજ્ઞૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ યત્ફલં પ્રાપ્યતે દ્વિજૈઃ। તદત્ર સ્નાનમાત્રેણ શૂદ્રૈરપિ સ્વભાવજૈઃ
યજ્ઞ, દાન અને તપથી દ્વિજોને જે ફળ મળે છે, એ અહીં માત્ર સ્નાનથી પણ શૂદ્રોને તેમના સ્વભાવ અનુસાર પ્રાપ્ત થાય છે.
દર્શનાત્પુષ્કરસ્યાપિ મહાપાતકિનોપિ યે। તેપિ તત્પાપનિર્મુક્તાઃ સ્વર્ગં યાંતિ તનુક્ષયે
પુષ્કરનું દર્શન કરનાર મહાપાપી પણ, પોતાના પાપથી મુક્ત થઈ, શરીર છોડ્યા પછી સ્વર્ગમાં જાય છે.
તત્રોપવાસી યજ્ઞસ્ય પુંડરીકસ્ય યત્ફલમ્। તત્પ્રાપ્નોતિ નરઃ ક્ષિપ્રમલ્પાયાસેન પુષ્કરે
ત્યાં પુષ્કર ખાતે પુંડરીક યજ્ઞમાં ઉપવાસ કરનાર મનુષ્યને એ યજ્ઞનું ફળ બહુ જલ્દી અને ઓછી મહેનતે મળે છે.
માઘમાસે તિલાન્યસ્તુ પ્રયચ્છતિ ચ સ દ્દ્વિજે। યથાશક્તિ ચ ભક્ત્યા ચ સ વિષ્ણુભવને વસેત્
જે કોઈ માઘ મહિનામાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને ભક્તિપૂર્વક દ્વિજને તલ આપે છે, તે શ્રીવિષ્ણુના ધામમાં વસે છે.
તત્રોપવાસં સ્નાનં ચ પંચગવ્યાશનં તથા। યઃ કરોતિ નરઃ સોપિ દેહાંતે સ્વર્ગમાપ્નુયાત્1.32.
ત્યાં ઉપવાસ, સ્નાન અને પંચગવ્યનું સેવન જે કરે છે, તે મનુષ્ય પણ શરીર છોડ્યા પછી સ્વર્ગ પામે છે.
વસંતિ તત્સમીપસ્થા યેપિ તસ્કરજાતયઃ। તેપિ તસ્યાનુભાવેન સ્વર્યાંતિ ચ ન સંશયઃ
ત્યાં નજીક રહેતા, ચોરકુળના લોકો પણ, એના પ્રભાવથી, નિશ્ચયે સ્વર્ગ પામે છે.
યે પુનઃ શૂદ્રવૃત્તિસ્થાસ્ત્રિરાત્રોપોષિતા નરાઃ। પ્રયચ્છંતિ દ્વિજેષ્વર્થં બ્રહ્મશક્તિસમન્વિતાઃ
જે લોકો શૂદ્રવૃત્તિમાં રહી ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે અને બ્રહ્મશક્તિથી યુક્ત દ્વિજને ધન આપે છે,
તે મૃતા યાનમારૂઢાઃ પદ્માસનચતુર્ભુજાઃ। બ્રહ્મણા સહ સાયુજ્યં પ્રાપ્નુવંત્યપુનર્ભવમ્
એ લોકો મૃત્યુ પછી, રથ પર ચઢીને, કમળાસન પર બેઠા, ચાર હાથવાળા રૂપે, બ્રહ્માજી સાથે એકરૂપતા પામે છે અને ફરી જન્મતા નથી.
ગંગોદ્ભેદં યત્ર ગંગા સંપ્રાપ્તા સરિતાં વરામ્। સરસ્વતીં દ્રષ્ટુકામા સાંત્વાર્થે પ્રોદ્ગતાંઽબરાત્
જ્યાં ગંગા, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, ગંગોદ્ભેદે પહોંચે છે, ત્યાં સરસ્વતી, ગંગાને જોવા ઇચ્છી, સાંત્વન માટે આકાશમાંથી નીકળે છે.
તત્ર ગત્વા પયઃપૂતં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્। સારસ્વતં ચ વિમલં વિદ્યાધરગણાર્ચિતમ્
ત્યાં જઈને, પાણીથી પવિત્ર થઈ, દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા સેવા પામતી, વિદ્યાધરોએ પૂજાયેલી નિર્મળ સરસ્વતી જાણી શકાય છે.
પીતમેકાંજલિમિતં યેનાપ્તં તેન તત્પરં। અવલોક્ય દિશં પૂર્વામાહ ગંગે સખિ ત્વયા
જે ત્યાં એક મુઠ્ઠી જેટલું જ પાણી પીવે છે, એ પરમ પદ પામી, પૂર્વ દિશા તરફ જોઈને કહે છે: 'ગંગા, સખી, તારા દ્વારા—'
એકાકિની વિયુક્તાસ્મિ ક્વ યાસ્યેહમબાંધવા। તાં વિજ્ઞાય તતો ગંગા રુદંતીં શોકકર્શિતામ્
'હું એકલી છું, વિયોગમાં છું; કોઈ સગા-સંબંધ વગર ક્યાં જઉં?' એ સમજીને, ગંગાએ તેને દુઃખી અને રડતી જોઈ.
પૂર્વદેશાત્સમાયાતા દ્રષ્ટું તાં દીનમાનસામ્। દૃષ્ટ્વા ચ તાં મહાભાગાં પરિષ્વજ્ય તુ પીડિતામ્
પૂર્વ દિશામાંથી આવી, મનથી દુઃખી સરસ્વતીને જોવા ગંગા પહોંચી, અને તે મહાભાગ્યવતીને દુઃખી જોઈને તેને ભેળવી લીધી.
નેત્રે પ્રમૃજ્ય ચૈતસ્યાઃ પ્રાહ ગંગા વચસ્તદા। મા રોદીસ્ત્વં મહાભાગે દુઃષ્કરં તે કૃતં સખિ
એના આંખમાંથી આંસુ પુંછી, ગંગાએ કહ્યું: 'મહાભાગ્યવતી, તું રડશો નહીં; સખી, તું બહુ કઠિન કાર્ય પૂરું કર્યું છે.'
દેવકાર્યં યદન્યેન કર્તું શક્યેત નૈવ હિ। એતસ્માત્તે મહાભાગે દ્રષ્ટું દેવાઃ સમાગતાઃ
દેવતાઓનું કામ બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નહોતું; તેથી, મહાભાગ્યવતી, દેવતાઓ તને જોવા અહીં આવ્યા છે.
એષાં ચ ક્રિયતાં પૂજા વાઙ્મનઃ કાય કર્મણા। સરસ્વતી સુરેંદ્રાણાં કૃત્ત્વા પૂજા વિધિક્રમમ્
બોલી, મન, કાયાથી અને કર્મથી તેમનું પૂજન કર; સરસ્વતીએ નિયમ પ્રમાણે દેવોના રાજાઓનું પૂજન કર્યું.