બ્રહ્મા તેષાં પરં સ્થાનં દાસ્યતે નાત્ર સંશયઃ। નાગાનાં તુ ભયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
તેમને બ્રહ્માએ સર્વોચ્ચ સ્થાન આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી; સાપોના ભયને જાણી, બ્રહ્મા, જે જગતના પિતામહ છે,
પૂર્વોક્તં તુ પુનર્વાક્યં નાગાનશ્રાવયત્તદા। પંચમી સા તિથિર્ધન્યા સર્વપાપહરા શુભા
એ સમયે, બ્રહ્માએ અગાઉ કહેલા વચન ફરીથી સાપોને સંભળાવ્યાં: 'પાંચમી તિથી ખૂબ પવિત્ર છે, શુભ છે અને સર્વ પાપો દૂર કરે છે.'
યતોઽસ્યામેવ સુતિથૌ નાગાનાં કાર્યમુદ્ધૃતમ્। એતસ્યાં સર્વતો યસ્તુ કટ્વમ્લં પરિવર્જયેત્
કારણ કે એ જ પવિત્ર દિવસે સાપોનું કાર્ય પૂર્ણ થયું હતું; અને જે એ દિવસે સર્વ રીતે તીખા અને ખાટા ખોરાકથી દૂર રહે છે,
ક્ષીરેણ સ્નાપયેન્નાગાંસ્તસ્ય તે યાંતિ મિત્રતામ્। ભીષ્મ ઉવાચ। શિવદૂતી યથા જાતા યેન ચૈવ નિવેશિતા
અને સાપોને દૂધથી સ્નાન કરાવે છે, તો એ સાપો તેની સાથે મિત્રતા રાખે છે. ભીષ્મએ પૂછ્યું: 'શિવદૂતી કેવી રીતે પ્રગટ થઈ અને કોના દ્વારા સ્થાપિત થઈ?'
તન્મે સર્વં યથાતત્ત્વં ભવાન્શંસિતુર્મહતિ। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। શિવા નીલગિરિં પ્રાપ્તા તપસે ધૃતમાનસા
'મહાનુભાવ, આપ મને આ બધું સાચી રીતે કહો.' પુલસ્ત્યએ કહ્યું: 'શિવા, મનમાં તપ માટે નિશ્ચય કરીને, નીલગિરિ પર પહોંચી.'
રૌદ્રી જટોદ્ભવા શક્તિસ્તસ્યાઃ શૃણુ નૃપ વ્રતમ્। તપઃ કૃત્વા ચિરં કાલં ગ્રસિષ્યામ્યખિલં જગત્
'રૌદ્ર સ્વરૂપે, જટામાંથી ઉત્પન્ન શક્તિ એ શિવાની શક્તિ છે; રાજા, એનું વ્રત સાંભળો: લાંબા સમય સુધી તપ કરીને, હું આખું જગત ગળી જઇશ.'
એવમુદ્દિશ્ય પંચાગ્નિં સાધયામાસ ભામિની। તસ્યાઃ કાલાંતરે દેવ્યાસ્તપંત્યાસ્તપ ઉત્તમમ્
આ સંકલ્પ કરીને તેજસ્વિ દેવી પાંચ અગ્નિ તપસ્યા કરવા લાગી; બીજા સમયે, જ્યારે એ દેવી ઉત્તમ તપ કરી રહી હતી,
રુરુર્નામમહાતેજા બ્રહ્મદત્તવરોઽસુરઃ। સમુદ્રમધ્યે રત્નાખ્યં પુરમસ્તિ મહાધનમ્
ત્યાં રુરુ નામે એક અસુર હતો, જે ખૂબ તેજસ્વી અને બ્રહ્માનો વર્દાન પામેલો હતો; સમુદ્રની વચ્ચે રત્ન નામનું એક ખૂબ ધનવાન શહેર હતું.
તત્રાતિષ્ઠત્સ દૈત્યેંદ્રસ્સર્વદેવભયંકરઃ। અનેક શતસાહસ્ર કોટિકોટિશતોત્તમૈઃ
ત્યાં એ દૈત્યરાજા રહેતો, જે બધા દેવતાઓને ભય આપતો; અનેક લાખો અને કરોડો શ્રેષ્ઠ અસુરો તેની સાથે હતા.
અસુરૈરર્ચિતઃ શ્રીમાન્દ્વિતીયો નમુચિર્યથા। કાલેન મહતા સોઽથ લોકપાલપુરં યયૌ
અસુરો દ્વારા પૂજિત એ રુરુ, શ્રીમંત અને બીજો નમુચિ જેવો હતો; લાંબા સમય પછી, એ લોકપાલોના શહેરમાં ગયો.
જિગીષુઃ સૈન્યસંવીતો દેવૈર્વૈરમરોચયત્। ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય મહાસુરસ્ય સમુદ્રતોયં વવૃધેતિ વેગાત્
વિજય મેળવવાની ઇચ્છાથી, પોતાની સેના સાથે, એ દેવતાઓ સાથે વૈર કરવા લાગ્યો; જ્યારે એ મહાસુર ઊભો થયો, ત્યારે સમુદ્રનું પાણી જોરથી વધવા લાગ્યું.
અનેક નાગ ગ્રહ મીનજુષ્ટમાપ્લાવયત્પર્વતસાનુદેશાન્। અંતઃસ્થિતાનેકસુરારિસંઘં વિચિત્રવર્માયુધચિત્રશોભમ્
એ પાણીયે પર્વતોના ઢોળાવને ડૂબાડી દીધા, જેમાં અનેક સાપો, ઘોઘા અને માછલીઓ હતી; અંદર અનેક દેવશત્રુઓનાં ટોળાં, સુંદર શસ્ત્રો અને વરચસ્વથી શોભતા હતા.
ભીમં બલં ચલિતં ચારુયોધં વિનિર્યયૌ સિંધુજલાદ્વિશાલમ્। તત્ર દ્વિપા દૈત્યભઠાભ્યુપેતાઃ સયાનઘંટાશ્ચ સમૃદ્ધિયુક્તાઃ
ભયાનક અને શક્તિશાળી દળ, યુદ્ધમાં પારંગત, વિશાળ રૂપે સમુદ્રમાંથી બહાર આવ્યું; ત્યાં દૈત્ય યોદ્ધાઓવાળા હાથીઓ અને ઘંટાવાળા રથો, બધું જ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતું.
વિનિર્યયુઃ સ્વાકૃતિભિર્ઝષાણાં સમત્વમુચ્ચૈઃ ખલુ દર્શયંતઃ। અશ્વાસ્તથા કાંચનસૂત્રનદ્ધા રોહીતમત્સ્યા ઇવ તે જલાંતે
તેઓ પોતાની જ માછલીઓ જેવી આકાર ધરાવીને બહાર આવ્યા, પોતાની શક્તિ દર્શાવી; ઘોડાઓ સોનાની દોરીથી બંધાયેલા, પાણીના કાંઠે લાલ રોહિત માછલીઓ જેવા લાગતા.
વ્યવસ્થિતાસ્તૈઃ સમમેવ તૂર્ણં વિનિર્યયુર્લક્ષશઃ કોટિશશ્ચ। તથા રવિસ્યંદનતુલ્યવેગાઃ સચક્રદંડાક્ષતવેણુયુક્તાઃ
તેમની સાથે ગોઠવાયેલા, હજારો લાખો અને કરોડો ઝડપથી બહાર આવ્યા; તેમની ગતિ સૂર્યના રથ જેવી હતી, અને તેઓ ઇન્દ્રના દંડ અને અખંડ વાંસળીથી સજ્જ હતા.
રથાશ્ચ યંત્રોપરિપીડિતાંગાશ્ચલત્પતાકાઃ સ્વનિતં વિચક્રુઃ। તથૈવ યોધાઃ સ્થગિતાસ્તરીભિસ્તિતીર્ષવસ્તે પ્રવરાસ્ત્રપાણયઃ
રથો, યંત્રોથી દબાયેલા શરીરવાળા, ફરતી ધ્વજાવાળા, ગર્જના કરતા હતા; તેમ જ, યોદ્ધાઓ નાવમાં બેઠેલા, પાર જવાની ઉત્સુકતા સાથે, ઉત્તમ શસ્ત્રો હાથમાં લઈને ઊભા હતા.
રણેરણે લબ્ધજયાઃ પ્રહારિણો વિરેજુરુચ્ચૈરસુરાનુગા ભૃશં। દેવેષુ વૈ રણે તેષુ વિદ્રુતેષુ વિશેષતઃ
યુદ્ધ પછી યુદ્ધમાં વિજય મેળવનારા, અસુરોના ભયાનક અનુયાયીઓ ખુબજ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યા, ખાસ કરીને જ્યારે દેવતાઓ એ યુદ્ધમાં હાર્યા હતા.
અસુરાસ્સર્વદેવાનામન્વધાવંસ્તતસ્તતઃ। તતો દેવગણાઃ સર્વે દ્રવંતો ભયવિહ્વલાઃ
અસુરોએ બધા દેવતાઓને અહીંથી ત્યાં સુધી પીછો કર્યો; ત્યારે બધા દેવતાઓના સમૂહો ડરથી વ્યાકુળ થઈને ભાગી પડ્યા.
નીલં ગિરિવરં જગ્મુર્યત્ર દેવી સ્વયં સ્થિતા। રૌદ્રી તપોન્વિતા ધન્યા શાંભવી શક્તિરુત્તમા
તેઓ નિલા મહાપર્વત પાસે ગયા, જ્યાં દેવી પોતે ઊભી હતી—ભયાનક, તપસ્વિ, ધન્ય અને શિવજીની શ્રેષ્ઠ શક્તિ.
સંહારકારિણી દેવી કાલરાત્રીતિ યાં વિદુઃ। સા તુ દૃષ્ટ્વા તદા દેવાન્ભયત્રસ્તાન્વિચેતસઃ
જે દેવી સંહાર કરનારી છે અને જેને કાળરાત્રિ તરીકે ઓળખાય છે, એ દેવી એ સમયે ડરથી કાંપતા અને ગભરાયેલા દેવતાઓને જોઈ.
પપ્રચ્છ વિસ્મયાદ્દેવી પ્રોત્ફુલ્લાંબુજલોચના। પૃષ્ઠતો વો ન પશ્યામિ ભયં કિંચિદુપાગતમ્
દેવીના કમળ જેવાં વિશાળ નેત્રો આશ્ચર્યથી ફૂલ્યા હતા, અને તેણે પૂછ્યું: 'હું તમારા પાછળથી કોઈ ભય આવતું નથી જોઈ રહી.'
કથં તુ વિદ્રુતા દેવાઃ સર્વે શક્રપુરઃસરાઃ। દેવા ઊચુઃ। અયમાયાતિ દૈત્યેંદ્રો રુરુર્ભીમપરાક્રમઃ
'તો પછી બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં, કેમ ભાગી રહ્યા છે?' દેવતાઓએ કહ્યું: 'અહીં ભયાનક શક્તિ ધરાવતો દૈત્યરાજ રુરુ આવી રહ્યો છે.'
ચતુરંગેણ સૈન્યેન મહતા પરિવારિતઃ। તસ્માદ્દીના વયં દેવીં ભવતીં શરણં ગતાઃ
'મહાન ચતુરંગી સેના સાથે ઘેરાઈને એ આગળ વધી રહ્યો છે; તેથી, દેવી, અમે દુઃખી થઈને તમારો આશરો લેવા આવ્યા છીએ.'
દેવાનામિતિ વૈ શ્રુત્વા વાક્યમુચ્ચૈર્જહાસ સા। તસ્યાં હસંત્યાં નિશ્ચેરુર્વરાંગ્યો વદનાત્તતઃ
દેવતાઓના શબ્દો સાંભળી દેવી ઉંચે અવાજે હસવા લાગી; અને જ્યારે તે હસતી હતી, ત્યારે તેના મોઢામાંથી તેજસ્વી સ્ત્રીઓ બહાર આવી.
પાશાંકુશધરાઃ સર્વાઃ પીનોન્નતપયોધરાઃ। સર્વાશ્શૂલધરા ભીમાઃ સર્વા દંષ્ટ્રાઙ્કુશાનનાઃ
બધીના હાથમાં ફાંસ અને અંકુશ હતા, તેમની છાતી ઊંચી અને ભરેલી હતી; બધીના હાથમાં ત્રિશૂલ હતા, બધી ભયાનક હતી અને દાંત તથા અંકુશવાળા મોઢા ધરાવતી હતી.
આબદ્ધમકુટાઃ સર્વાઃ સંદષ્ટદશનચ્છદાઃ। ફૂત્કારરાવૈરશિવૈસ્ત્રાસયંત્યશ્ચરાચરમ્
બધીના માથે મકૂટ બંધાયેલા હતા, દાંત ભીંસીને દેખાતા હતા; તેમની અશુભ ગર્જના અને ચીખથી ચાલતા અને અચલ બધા જીવ ડરી ગયા.
કાશ્ચિચ્છુક્લામ્બરધરાઃ કાશ્ચિચ્ચિત્રામ્બરાસ્તથા। સુનીલવસનાઃ કાશ્ચિદ્રક્તપાનાતિલાલસાઃ
કેટલાંક સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલા, કેટલાંક રંગબેરંગી વસ્ત્રોમાં, કેટલાંક ઘેરા નીલા વસ્ત્રોમાં અને કેટલાંક લોહી પીવાની અત્યંત ઇચ્છા ધરાવતી હતી.
નાનારૂપૈર્મુખૈસ્તાસ્તુ નાનાવેષવપુર્ધરાઃ। તાભિરેવં વૃતા દેવી દેવાનામભયંકરી
તેમના ચહેરા અનેક પ્રકારના હતા, શરીર પણ વિવિધ રૂપ ધરાવતાં; આવા સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી દેવી દેવતાઓને નિર્ભયતા આપનાર બની.
મા ભૈષ્ટ દેવા ભદ્રં વો યાવદ્વદતિ દાનવઃ। ચતુરંગબલોપેતો રુરુસ્તાવત્સમાગતઃ
'ડરો નહીં દેવતાઓ, તમારું ભલું થાય!' એમ દેવી બોલી, પણ એ બોલતી જ હતી કે ચતુરંગી સેના સાથે રુરુ આવી પહોંચ્યો.
તં નીલપર્વતવરં દેવાનાં માર્ગમાર્ગણઃ। દેવાનામગ્રતઃ સૈન્યં દૃષ્ટ્વા દેવી સમાકુલમ્
એ નિલા મહાપર્વત, જે દેવતાઓનો માર્ગ અને આશરો હતો, ત્યાં દેવી પહોંચી; અને તેના આગળ દેવતાઓની સેના ગભરાઈને ઊભી હતી.